ح التوثیق فی سیره الفاروق ص189
5) السيرة النبوية الصحيحة (2/ 392).
6) السيرة النبوية الصحيحة (2/ 409).
7) السیرة النبویة، ابن هشام (3/319)
8) السيرة النبوية الصحيحة (2/409).
9) التربية القيادية (3/463).
10) همان (3/463).
11) روایت بخاری.ش 596در پایان معرکه‌ی قادسیه اتفاق عجیبی رخ داد که بیانگر میزان اهمیت امور دینی و عبادی نزد مسلمانان نخستین می‌باشد. مؤذن مسلمانان کشته شد و چون وقت نماز فرا رسید، همه دوست داشتند که‌ خود اذان بگویند و نزدیک بود با یکدیگر درگیر شوند، آن‌گاه سعد با قید قرعه، یکی از میان آنان را انتخاب نمود و او اذان گفت.(1)   
رقابت بر سر این عمل نیک بیانگر قدرت ایمانی آن‌ها است، چرا که اذان گفتن چیزی نبود که به خاطر آن به متاع يا مقام و شهرتی دست ‌یابند، بلکه رقابت به خاطر آن بود که مؤذن در پیشگاه خدا در روز قیامت از مقام بسیار بلند و جایگاه ویژه‌ای بر خوردار خواهد بود. و ملتی که برای مسأله‌ای مثل اذان گفتن این گونه با هم رقابت می‌کنند، مشخص است که در مسایل بزرگتر بیشتر رقابت خواهند کرد و این بود رمز موفقیت آن‌ها در میادین دعوت و جهاد.(2)   
------------------------------------------------------------------------------------------------
1) تاريخ الطبري (4/ 390).
2) التاريخ الإسلامي (10/ 480).نبرد قادسیه نمونه‌ی بارزی از تاکتیک نظامی‌ اسلامی به شمار می‌رود که در آن مسلمانان مانور نظامی ویژه و متناسبی با اوضاع و احوال گوناگون جنگ ارائه دادند. قبل از همه توان عمرفاروق در بسیج نمودن اقشار مختلف مسلمانان و سربازگیری اجباری قابل یاد آوری است. ایشان توانست سران اصحاب پیغمبر و اهل بیعت و کسانی که در فتح مکه شرکت داشتند و حدود هفتصد نفر از فرزندان صحابه و اکثر سرداران، شاعران، سخنوران و چهره‌های شاخص امت را در رکاب سعد برای جنگ با سپاه ایران گسیل دارد. و این بالاترین آمادگی مادی و معنوی برای چنین معرکه‌ای به شمار می‌رفت. اعزام نیروها نیز به گونه‌ای بود که پیش از آن بی سابقه بود. چنان که سعد در مکان «صرار» منتظر رسیدن نیروهای کمکی ننشست، بلکه با چهار هزار نیروی خود رهسپار میدان شد و در حالی وارد میدان معرکه شد که تعداد نیروهایش متجاوز بر هفده هزار نفر بود. همچنین عمر(رض) نخستین کسی است که در اسلام از نقشه‌ی نظامی استفاده نمود، چنان که به سعد دستور داد تا نقشه‌ی میدان معرکه و جایگاه نیروهای خود را برای ایشان بفرستد و سعد نیز کاملاً وضعیت جغرافیایی سرزمین جنگ را برای عمر(رض) شرح داد و بدو گفت که‌ مردم آن دیار با مسلمانان عداوت می‌ورزند. و خلیفه نیز استراتژی و تاکتیک خود را مشخص نمود و دستورات لازم را برای سعد نوشت و فرستاد.(1)    
و از طرفی مسلمانان بارسیدن به سرزمین دشمن دست به حمله‌های متفرق و شبیخون زدند. تا ضمن بر آوردن نیازهای معیشتی لشکر اسلام، دشمن را نیز مرعوب ساخته و روحیه‌ی مقاومت را در آنان تضعیف نمایند.
و در این گیر و دارها گاهی به کمین می‌نشستند و دشمن را غافلگیر می‌ساختند، چنان‌که بکیر بن عبدالله‌ لیثی با تنی چند از سواران در نخلستانی بر راه «صنین» کمین زد و با کاروانی روبرو گردید که خواهر یکی از فرماندهان معروف دشمن به نام آزاد مرد بن أزاذبه‌، طی تشریفات ویژه‌ای به خانه‌ی بخت فرستاده می‌شد. در این درگیری برادر عروس کشته شد و بقیه پا به فرار گذاشتند و عروس با سی زن از زنان دهقانان و صد زن پیرو دیگر و اموال هنگفتي به اسارت در آمد.(2) 
مسلمانان در این جنگ حسب حالات و شرایط جنگ، تغییر تاکتیک می‌دادند. چنان‌که در نخستین روز معرکه به قطع کردن تنگ فیلها و شلیک کردن تیر به سوی آنان، ستون زرهی دشمن را متلاشی ساختند و نیروهای کمکی شام را به صورت دسته دسته وارد میدان می‌نمودند تا دشمن گمان ببرد که نیروهای کمکی خیلی زیادی به کمک مسلمانان آمده است؛ همچنین جهت فراری دادن فیلها دست به ابتکار دیگری زدند و شتران خود را با قیافه‌های ترسناکی وارد میدان کردند، و روز سوم نیز مسلمانان تدبیری برای متلاشی نمودن ستون زرهی دشمن اندیشدند و با حمله بر فیل بزرگ و قطع کردن خرطوم آن و کور ساختن چشمانش باعث تضعیف توان دفاعی دشمن شدند و چون مسلمانان احتمال دادند که ممکن است جنگ به طول انجامد، تصمیم گرفتند دست به حمله‌ای سرنوشت ساز بزنند. بنابراین به صورت یکپارچه بر دشمن حمله‌ور شدند و تا قلب سپاه دشمن رفتند و فرمانده‌ی نیروهای دشمن یعنی رستم را هدف قرار دادند و با قتل رستم، سپاه دشمن نیز متحمل شکست جبران ناپذیری گردید.
آری! مسلمانان در این نبرد، تاکتیکهای متنوع و متناسب با اوضاع و احوال گوناگون جنگ در پیش گرفتند، از جنگهای تن به تن گرفته تا قطع کردن خرطوم و کور ساختن چشم فیلها و ایجاد قیافه‌های ترسناک برای شتران و هجوم یکباره بر دشمن از جمله‌ نقشه‌های نظامی پیشرفته‌ای بود که مسلمانان در قادسیه به نمایش گذاشتند، گفتنی است که‌ یکی از امتیازهای این جنگ، خود را در آن می‌یابد که‌ در حماسه‌آفرینی و به‌کار گیری تاکتیکهای گوناگون جنگی، میان قبیله‌ها مسابقه‌ای یگانه‌ به‌ وجود آمده‌ بود.(3)  این پاره‌ای از روشهای نظامی‌ اسلامی بود که‌ مجاهدین اسلام در جنگ قادسیه‌ به‌ کار انداختند.
-------------------------------------------------------------------------------------------------
1) الفن العسكري الإسلامي ص271، 272.
2) الفن العسكري الإسلام ص273.
3) الفن العسكري الإسلامي ص274، 275از جمله‌ شعرهایی که‌ قیس بن مکشوح مرادی راجع به‌ اسب سواری خود سرود، آن سرودی می‌باشد که‌ به‌ خود و سایر مجاهدینی افتخار می‌ورزد که‌ در برابر رهبران فارس قد علم کردند: 
جلبتُ الخيلَ من صَنعاءَ تَردِي
إلى وادي القُرى فديار كلب
وجئنا القادسية بعد شهر
فناهضنا هنالك جَمْعَ كسرى
فلمّا أن رأيت الخيل جالت
فاضربُ رأسه فهوى صريعا
وقد أبلى الإله هناك خيراً
		بكل مُدَحَّجٍ كالليث سامي
إلى اليرموك فالبلدِ الشَامي
مسَوَّمة دوابرها دوامي 
وأبناء المرازبة الكرام 
قصدت لموقف الملك الهُمام
بسيفٍ لا أفلَّ ولا كَهامِ
وفعل الخير عند الله نامي(1)
 
«لشکر تا دندان مسلح را با تمام مشکلات همچون شیران غران از صنعا به‌ سوی وادی القری از آنجا به‌ دیارالکلب سپس به‌ یرموک سپس به‌ سرزمین شام سوق دادم
بعد از یک ماه مسلحانه‌ به‌ قادسیه‌ رسیدیم
با لشکر کسری و رؤسای فارس به‌ جنگ پرداختیم
وقتی که‌ لشکر را شاداب و متحرک دیدم، قصد جایگاه فرمانده‌ی زره‌ پوش را کردم.
پس با شمشیر به‌ سر او زدم و پیکرش را بر زمین انداختم
زیرا شمشیری که‌ در دست داشتم شمشیر تیز و برانی است و هموار می‌برد 
خداوند در آنجا نیکی را برای ما به‌ ارمغان گذاشت، و براستی که‌ نیکی نزد خدا همواره‌ افزایش می‌یابد».
و بشر بن ربيع خثعمي در قادسيه چنین سرود: 
تذَّكر هداك الله ـ وقع سيوفنا
عشية ودَّ القوم لو أن بعضهم
إذا ما فرغنا من قراع كتيبة
ترى القوم فيها واجمين كأنَّهم
		بباب قُديس والمكرُّ عَسِيرُ
يعار جَنَاحَيْ طائر فيطي