ات‌ چه‌ دليلي‌ روشن‌تر از اين‌كه‌ با وجود آن‌ قرابت‌ نزديك‌، در مقابل‌ احكام‌ شريعت‌ سر تسليم‌ را خم‌ نمودند، از خلفاي‌ راشدين‌ و سپس‌ از تمام‌ خلفاي‌ اسلام‌ كاملاً اطاعت‌ كردند و... ). و بدين‌گونه‌ پيوند خويشاوندي‌ به‌ همراه‌ سرمايه‌ي‌ ايماني‌ به‌ رونق‌ و درخشندگي‌ ايشان‌ افزوده‌ است‌. اين‌ واقعيت‌ را رسول‌ الله (ص) در يك‌ حديث‌ بيان‌ فرموده‌اند:
أن‌ عمرو بن‌ العاص‌ قال‌: سمعت‌ النبي‌ (ص) ـ جهاراً غير سرّ ـ يقول‌: إن‌ آل‌ أبي‌ فلان‌ ليسوا بأوليائي‌، إنما وليي‌ الله وصالح‌ المؤمنين‌... (وفي‌ رواية): ولكن لهم رحم أبلها ببلالها ( صحيح‌ بخاري‌، كتاب‌ الأدب‌، باب تبل الرحم ببلالها، راجع‌ لشرح‌ الحديث‌ وتعيين‌ لفظ‌ فلان‌، فتح‌الباري‌ لابن‌ حجر: ج‌10، ص‌ 420، 422.). حضرت‌ عمرو بن‌ العاص‌ (رض) مي‌فرمايد: از حضرت‌ رسول‌اكرم‌ (ص) در حالي‌ كه‌ ـ با صداي‌ بلند نه‌ آهسته‌ ـ مي‌فرمودند شنيدم‌: خانواده‌ي‌ ابي‌ فلان‌، ولي‌ّ (محبوب‌) من‌ نيستند؛ ولي‌ّ (محبوب‌، يار، ياور و دوست‌) من‌، خداوند و مؤمنين‌ نيكوكار هستند...
اين‌ حديث‌ همان‌ طور كه‌ مرتبه‌ي‌ خويشاوندي‌ را واضح‌ مي‌گرداند، در فهم‌ ترجمه‌ و مفهوم‌ لفظ‌ «ولي‌» نيز ما را ياري‌ مي‌رساند؛ چراكه‌ همين‌ لفظ‌ در قسمت‌ دوم‌ خطبه‌ي‌ «غدير خم‌» «موالات‌ علي‌» هم‌ ذكر شده‌ است‌.
«حديث‌ غدير خُم‌» يا «حديث‌ موالات‌»
سخني‌ كه‌ در آن‌ مكان‌ ايراد گرديد، به‌ دو نام‌ شهرت‌ دارد: «حديث‌ غدير خم‌»؛ چون‌ در نقطه‌اي‌ به‌ همين‌ نام‌ ايراد شد و «حديث‌ موالات‌»؛ چون‌ در آن‌، بيان‌ لزوم‌ موالات‌ و محبّت‌ با حضرت‌ علي‌ (رض) است‌.
ابوطفيل‌ حديث‌ را از زيد بن‌ ارقم‌ (رض) اين‌گونه‌ روايت‌ كرده‌ است‌:
«زماني‌ كه‌ رسول‌ خدا (ص) از حجّةالوداع‌ برگشت‌ و در غديرخُم‌ توقف‌ نمود، دستور داد زير درختاني‌ كه‌ در آن‌ حدود وجود داشت‌ پاك‌ و صاف‌ شود. سپس‌ فرمود:
احساس‌ مي‌كنم‌ اجلم‌ نزديك‌ آمده‌ و من‌ دعوتش‌ را لبيك‌ گفته‌ام‌. من‌ در ميان‌ شما دو چيز گران‌سنگ‌ باقي‌ گذاشته‌ام‌: كتاب‌ خدا و عترتم‌؛ اهل‌ بيتم‌ را. خوب‌ بنگريد كه‌ پس‌ از من‌ با اين‌ دو، چگونه‌ رفتار مي‌كنيد. چون‌ اين‌ دو، هرگز از هم‌ جدا نمي‌شوند تا اين‌كه‌ در حوض‌ بر من‌ وارد شوند. پس‌ از آن‌ فرمود: خداوند مولاي‌ من‌ است‌ و من‌ مولاي‌ هر مؤمني‌. سپس‌ دست‌ علي‌ را گرفت‌ و فرمود:
«مَن‌ْ كُنْت‌ُ مولاه‌ُ فهذا وليُّه‌ُ.
سپس‌ دعا كرد: اللّهُم‌ِّ وال‌ مَن‌ْ وَالاه‌ُ وَعاد مَن‌ عَادَاه‌ُ».
ابوطفيل‌ گويد: 
«من‌ از زيد (رض) پرسيدم‌: آيا تو خود اين‌ سخن‌ را از رسول‌ خدا (ص) شنيدي‌؟ گفت‌: نه‌ تنها من‌، بلكه‌ هر كس‌ كه‌ در آن‌ مكان‌ حضور داشت‌ با چشمان‌ خود ديد و با گوش‌هاي‌ خود شنيد»( سنن‌ نسايي‌: 5 / باب‌ 27، ح‌ 8464. مسند احمد (مشابه‌ آن‌): 152/5 ـ 151.) .. سخن‌ به‌ اتمام‌ رسيد و مقصود برآورده‌ شد!
وقايع‌ مهم‌ سفر حجّة الوداع‌ با همين‌ مورد به‌ پايان‌ رسيد و جمعيّت‌ همراه‌ رسول‌ خدا (ص) با قلبي‌ صاف‌ و همه‌ يك‌ دل‌ و يك‌رنگ‌ برادروار به‌ سوي‌ مركز اسلام‌ ـ مدينه‌ ـ گام‌ نهادند.
چنان‌كه‌ پيداست‌ «حديث‌ غدير» داراي‌ دو قسمت‌ مشخص‌ است‌: قسمت‌ اول‌، در بيان‌ اهميّت‌ قرآن‌ و اهل‌ بيت‌ نبي‌ (ص) ـ و به‌ روايتي‌ سنّت‌ او (موطاي‌ امام‌ مالك‌: باب‌ نهي‌ عن‌ القول‌ بالقدر. مستدرك‌ حاكم‌: 93/1. ) ـ مي‌باشد كه‌ مستقلاً به‌ آن‌ «حديث‌ ثقلين‌» مي‌گويند (پيش‌تر در مورد آن‌ به‌ تفصيل‌ بحث‌ كرديم‌، «مصحح‌». ).  و قسمت‌ دوم‌، درباره‌ي‌ موالات‌ با حضرت‌ علي‌ (رض) است‌ و مقصود اصلي‌ در آن‌ روز همين‌ مطلب‌ بود. «حديث‌ موالات‌» به‌ طور مستقل‌ به‌ همين‌ قسمت‌ از حديث‌ مي‌گويند. اين‌ حديث‌ به‌ طُرُق‌ ديگر نيز با الفاظ‌ كمابيش‌ يكسان‌ از راويان‌ ديگر مروي‌ است‌. 
«مجموع‌ اين‌ روايات‌ شامل‌ احاديث‌ صحيح‌ غدير به‌ طور كلي‌ به‌ ترتيب‌ ذيل‌ مي‌باشند:
1) «إن‌َّ عَليّاً منِّي‌ وَأَنَا منه‌، وهو ولي‌ّ كل‌ّ مؤمن‌ بعدي‌» (ترمذي‌ و نسايي‌: همانا علي‌ از من‌ است‌ و من‌ از علي‌ هستم‌ و او بعد از من‌ (ولي‌) و محبوب‌ هر مؤمن‌ است‌. (البته‌ طبق‌ نظريه‌ي‌ محدثين‌ لفظ‌ «من‌ بعدي‌» اضافه‌ي‌ يك‌ شيعه‌ي‌ غالي‌ است‌، امام‌ ترمذي‌ و امام‌ ابن‌تيميه‌ و ديگر شراح‌ حديث‌ اين‌ لفظ‌ را اضافه‌ شده‌ مي‌دانند).)
2) «مَن‌ْ كُنْت‌ُ مولاه‌ فعلي‌ّ مولاه‌» (ترمذي‌: هركس‌ كه‌ من‌ محبوب‌ و مولاي‌ او باشم‌، علي‌ نيز محبوب‌ و مولاي‌ اوست‌.)
3) «ألست‌ أولى بالمؤمنين‌ من‌ أنفسهم‌؟ قالوا: بلى. قال‌: ألست‌ أولى‌ بكل‌ مؤمن‌ من‌ نفسه‌؟ قالوا: بلى‌. قال‌: فهذا ولي‌ من‌ أنا مولاه‌. اللهم‌ وال‌ من‌ والاه‌، اللهم‌ عاد من‌ عاداه‌ . ( - ابن‌ ماجه‌: آيا من‌ براي‌ مؤمنين‌ بيشتر از جان‌هايشان‌ محبوب‌ (اولي‌) نيستم‌؟ عرض‌ كردند: چرا نيستيد! فرمودند: آيا من‌ براي‌ هر مؤمن‌ محبوب‌تر (اولي‌) از جانش‌ نيستم‌؟ عرض‌ كردند: چرا نيستيد! سپس‌ دست‌ علي‌ را گرفته‌ و فرمودند: هر كس‌ من‌ محبوب‌ و (مولاي‌) او هستم‌، علي‌ نيز محبوب‌ و (مولاي‌) اوست‌. پروردگارا! هركس‌ با علي‌ محبت‌ (موالات‌) كند، تو با او محبت‌ و (موالات‌) بفرما! و هر كس‌ كه‌ با علي‌ دشمني‌ (معادات‌) مي‌كند، با او دشمني‌ (معادات‌) كن‌.
)
4) «من‌ كنت‌ وليه‌ فعلي‌ٌّ وليه‌» (نسايي‌. هر كس‌ را من‌ محبوب‌ (ولي‌) او باشم‌، علي‌ نيز محبوب‌ (ولي‌) اوست‌.
)
5) «إن‌ّ الله مولاي‌، و أنا ولي‌ّ كل‌ّ مؤمن‌ ثم‌ أخذ بيد علي‌ فقال‌: مَن‌ كنت‌ُ وليّه‌ فهذا وليّه‌. اللهم‌ وال‌ من‌ والاه‌ وعاد من‌ عاداه‌»( ).( نسايي‌. بدون‌ ترديد الله محبوب‌ (مولاي‌) من‌ است،‌ و من‌ محبوب‌ (مولاي‌) هر مؤمن‌ هستم‌. سپس‌ دست‌ علي‌ را گرفته‌ و فرمودند: هر كه‌ را من‌ محبوب‌ (ولي‌) او باشم‌، علي‌ نيز محبوب‌ و (ولي‌) اوست‌. پروردگارا! هركس‌ با علي‌ محبت‌ (موالات‌) كند، تو با او محبت‌ و (موالات‌) بفرما! و هر كس‌ كه‌ با علي‌ دشمني‌ (معادات‌) مي‌كند، با او دشمني‌ (معادات‌) كن‌.)
با مقداري‌ توجه‌ خواهيم‌ فهميد كه‌ در اين‌ روايات‌، پنج‌ لفظ‌ بارها تكرار شده‌اند: 1) ولي‌. 2) مولي‌. 3) أولي‌ (كه‌ ترجمه‌ي‌ هر سه‌ لفظ‌: محبوب‌، دوست‌، ياور و مددكار مي‌باشد). 4) موالات‌ (كه‌ ترجمه‌ي‌ آن‌: محبّت‌ و دوستي‌ مي‌باشد). 5) معادات‌ (كه‌ ترجمه‌ي‌ آن‌ دشمني‌ و نفرت‌ مي‌باشد).
جهت‌ رعايت‌ تسلسل‌ كلام‌ براي‌ مترجم‌ بهتر است‌ كه‌ به‌ ترتيب‌؛ «محبوب‌»، «محبت‌» و نفرت‌ را به‌ كار ببرد و يا «دوست‌»، «دوستي‌» و «دشمني‌» را به‌ كار گيرد وگرنه‌ در كلام‌، 