لبانی) می‌گویم: این خود دلیل این امر است که روش مسنون اشاره، استمرار آن تا وقت سلام است زیرا محل دعا قبل از سلام می‌باشد و این مذهب مالک و دیگران است.
از امام احمد سؤال شد: آیا در نماز باید با انگشت اشاره نمود؟ فرمود: «نعم؛ شدیداً» (آری و این عمل باید شدیداً انجام گیرد) «ابن هانی در مسائل»، (80).
پس اشاره به وسیله انگشت در تشهد، سنت و عملاً از رسول‌الله ‌ص ثابت است و امام احمد و دیگر ائمه سنت، بدان عمل نموده‌اند، از اینرو آنانی که این عمل را عملی عبث و بیهوده می‌دانند باید از خدا بترسند و سنت را تحقیر ننمایند.
و اما اینکه برخی معتقدند فقط یک بار اشاره باید کرد و بعد انگشت را باید گذاشت یا آن را به نفی و اثبات کلمه شهادت اختصاص می‌دهند، سخنی است بی‌اصل و اساس و مخالف سنت.
و حدیث «انه کان لایحرکها» از نظر سند مشکل دارد چنانکه بنده آن را در «ضعیف ابی‌داود»، (175) تحقیق نموده‌ام. به فرض صحت سند این حدیث، نفی‌کننده است و حدیث فوق، اثبات می‌نماید که در صورت تعارض، حدیث اثبات‌کننده نزد علما مقدم است.
5.احمد، بزازر، ابوجعفر، بختری، طبرانی، مقدسی با سند حسن و بیهقی.
6.ابن ابی‌شیبه، (2/123/2) با سند حسن.
7.نسائی و بیهقی با سند صحیح.
8.ابن ابی‌شیبه، (12/40/1)، نسائی، و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی، حدیث شاهدی نزد ابن ابی‌شیبه دارد.رسول‌الله‌ ص در پایان دو رکعت، التحیات می‌خواند[1].
و اولین جمله‌ای که بعد از نشستن، آغاز می‌نمود «التحیات لله» بود[2].
و هر گاه آن را فراموش می‌نمود برای جبران آن، سجده سهو می‌کرد[3].
و بدان امر نموده و فرموده: هر گاه در پایان دو رکعت نشستید، «التحیات ...» بخوانید و بهترین دعاها را انتخاب کنید و از خداوند بخواهید[4].
و به عبارتی فرموده است: در هر نشست، «التحیات» را بخوانید[5].
رسول‌الله‌ ص تشهد را مانند سوره‌ای‌ از قرآن به اصحاب آموزش می‌داد[6].
سنت، در خواندن تشهد اینست که با صدای آهسته خوانده شود[7].

--------------------------------------
1.مسلم و ابوعوانه.
2.بیهقی با سند جید.
3.بخاری و مسلم. «الارواء»، (338).
4.نسائی، احمد، طبرانی، در «الکبیر»، (3/25/1) با سند صحیح. از ظاهر حدیث، چنین برمی‌آید که دعا در تشهد اول نیز مشروع است و ابن حزم نیز همین را می‌گوید.
5.نسائی با سند صحیح.
6.بخاری و مسلم.
7.ابوداود و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی.رسول‌الله‌ ص تشهد را با صیغه‌های مختلفی به اصحاب آموزش می‌داد:
1.تشهد ابن مسعود: ایشان می‌گوید: رسول‌الله ص در حالی که کف دستم را در دستانش گرفته بود تشهد را به من، مانند سوره‌ای از قرآن، بدین صورت آموزش داد:
«التّحیات‌لله، و الصّلوات و الطّیبات، السّلام علیک أیّها النّبی! و رحمة الله و برکاته، السّلام علینا و علی عباد الله الصّالحین»، (هنگامی که نمازگزار این جمله را می‌گوید، دعایش شامل حال هر بنده صالح چه در زمین و چه در آسمان، می‌شود) «أشهد أن‌ لاإله‌إلااله، و أشهد أن محمداً عبده و رسوله» (اما پس از وفات رسول‌الله‌ ص، می‌گفتیم:
السّلام علی النّبی)[1].
2.تشهد ابن عباس : ایشان می‌گوید: رسول‌الله ‌ص تشهد را همچون سوره‌ای از قرآن به ما آموزش می‌داد و می‌فرمود: «التّحیات المبارکات الصّلوات الطّیبات[2] لله، (ال) سلام علیک أیّها النّبی! و رحمة‌ الله و برکاته، (ال) سلام علینا و علی عباد الله الصّالحین، أشهد أن لاإله‌إلاالله و (أشهد) أنّ محمداً رسول‌الله ‌ج و طبق روایتی: عبده و رسوله[3].
3.تشهد ابن عمر : ایشان تشهدی را که رسول‌الله‌ ص در نماز خوانده است این‌گونه روایت می‌کند: «التّحیات لله، (و) الصّلوات (و) الطّیبات، السّلام علیک أیّها النّبی! و رحمة الله ـ ابن عمر می‌گوید: من بر آن «برکاته» را افزودم ـ السّلام علینا و علی عباد الله الصّالحین، أشهد أن لاإله‌ إلا‌الله ـ ابن عمر می‌گوید: و من «وحده لاشریک له» را افزودم ـ و أشهد أنّ محمّداً عبده و رسوله»[4].
4.تشهد أبی موسی أشعری: رسول‌ خدا‌ ص فرمود: بعد از اینکه نشستید، اولین سخنی که از زبان شما بیرون می‌شود این باشد: «التّحیات الطّیبات الصّلوات لله، السّلام علیک أیّها النّبی! و رحمة الله و برکاته، السّلام علینا و علی عباد الله الصّالحین، أشهد أن لاإله إلا الله (وحده لاشریک له)، و أشهد أنّ محمّداً عبده و رسوله» (سبع کلمات هن تحیة الصلاة)[5].
5.تشهد عمر ابن خطاب : ایشان در حالی که بر منبر نشسته بود، تشهد را این‌گونه به مردم آموزش داد: «التحیات لله الزاکیات» و ادامه همان تشهد ابن مسعود[6].
6.تشهد عایشه: قاسم‌بن محمد می‌گوید عایشه در حالی که با دستش اشاره می‌کرد، تشهد را این‌گونه به ما آموزش می‌داد: «التّحیات، الطّیبات، الصّلوات، الزّاکیات لله، السّلام علی النّبی ...» ادامه همان تشهد ابن مسعود»[7].

--------------------------------------
1.بخاری و مسلم «الارواء»، (321).
اینکه ابن مسعود می‌گوید: در زمان حیات رسول‌الله‌ ص با حرف خطاب «السلام علیک» و بعد از رحلت ایشان بدون حرف خطاب یعنی «السلام علی النبی» می‌گفتیم، یقیناً به دستور و توصیه خود رسول‌الله‌ ص بوده است. چنانکه عایشه رضیه الله عنها نیز بعد از وفات پیامبر‌ ص، تشهد را به مردم با جمله «السلام علی النبی» آموزش داد «السراج فی مسنده»، 9/1/2) و «الفوائد»، (11/54/1) با دو سند صحیح.
حافظ ابن حجر نیز آن را تأیید نموده و می‌گوید: «علام سبکی در «شرح المنهاج» بعد از سوق این روایت از طریق ابی‌عوانه گفته است: اگر واقعاً ثابت شود که اصحاب، بعد از رحلت پیامبر‌ ص «السلام علی النبی» گفته‌اند، آنگاه برای ما نیز کافی خواهد بود که بدون حرف خطاب به رسول‌الله ‌ص درود و سلام بفرستیم».
بنده (حافظ) می‌گویم: «این عمل از صحابه بدون هیچ‌گونه شبهه‌ای ثابت است (یعنی در صحیح بخاری) و من برای آن متابع قوی نزد عبدالرزاق یافتم».
2.نووی می‌گوید: در اصل : و المبارکات و الصلوات و الطیبات؛ بوده همان‌طور که در حدیث ابن مسعود ذکر شد. و او در اینجا برای اختصار حذف گردید و این عمل در لغت عرب جایز و معروف است، معنی حدیث چنین است: که هر گونه تحیه و صفات مذکور فقط شایسته خداوند می‌باشد و معنی واقعی آن در حق کسی دیگر مصداق پیدا نمی‌کند.
3.مسلم، ابوعوانه، شافعی و نسائی.
4.ابوداود و دارقطنی با تصحیح. دو موردی را که ابن عمر افزودند در تشهد رسول‌الله‌ ص از طرق دیگر ثابت است، هدف ابن عمر از اینکه می‌گوید من آنها را افزودم یعنی در تشهدی که مستیماً ایشان از رسول‌الله ‌ص شنیده است نبوده.
5.مسلم، ابوعوانه، ابوداود و ابن ماجه.
6.مالک و بیهقی با سند صحیح.
7.ابن ابی‌شیبه، (1/293) و بیهقی، (2/144).رسول‌الله‌ ص در هر دو تشهد، بر خود درود می‌خواند[1].
و این امر را برای امت خویش مسنون قرار داد، که بعد از سلام، درود نیز بفرستند[2].

--------------------------------------
1.ابوعوانه در «صحیح» خود، (2/342) و نسائی.
2.چنانکه صحابه عرض کردند؟ ای رسول خد ص! ما یاد گرفتیم که چگونه بر شما سلام بفرستیم، اما بگو : چگونه بر شما درود بفر