ذخيره ي علمي، بهترين راه، حفظ كردن آن در سينه هاست. صحابه -رضي الله عنهم- مي دانستند ((سنت)) هم مانند ساير عناصر اصلي و سازنده دين در معرض حملات دشمنان دين قرار خواهد گرفت. با بودن رسول خدا -صلی الله عليه وسلم-، ترس از يورش دشمنان عليه ((سنت)) به صورت نفي يا ازدياد و نقصان وجود نداشت. چون با جريان وحي، تمام نقشه هاي مكاران و شيادان هوا پرست، نقش بر آب مي گشت، اما در صورت عدم وجود مبارك آن حضرت -صلی الله عليه وسلم-، خطر بسيار جدي بود و امكان داشت دروغ پردازان، اضافاتي در پهنه ي ((سنت)) پياده نمايند و چهره ي آن را دگرگون سازند. لذا بهترين راه جلوگيري از تزريقات مسموم كننده ي دشمنان بر اندام ((سنت)) را، حفظ تمام مفاد آن دانستند و با قوه ي خدادادي اي كه در حافظه داشتند، با دل و جان احاديث پيامبر -صلی الله عليه وسلم- را حفظ نمودند تا همواره آنها را در حضور داشته باشند و بتوانند با تطبيق احاديث تازه شنيده شده با احاديث بايگاني شده در ذهن، صحيح را از غير صحيح تشخيص بدهند و بدين وسيله سدي در مقابل دروغ هاي عناصر فاسد و مفسد، بكشند.

10- وجود رسول الله -صلی الله عليه وسلم- در ميان صحابه -رضي الله عنهم-
سايه ي پر فيض رسول اكرم -صلی الله عليه وسلم-، همواره بر سر صحابه -رضي الله عنهم- قرار داشت و آنان از كانون روحاني رسالت پرورش مي يافتند. رسول خدا -صلی الله عليه وسلم- را از صحابه -رضي الله عنهم- بر مي چيد و در تربيت اسلامي و آسماني آنان كوشش مي كرد. آنان را به حفظ دستورات ((كتاب)) و ((سنت)) و عمل بر مفاد آنها وامي داشت و در فهرست دانسته هايشان مي افزود. هرگاه از او سوال مي كردند، با اسلوبي حكيمانه و دلكش پاسخ مي داد، خطاهايشان را باز مي گفت و راه درست را به آنان مي نماياند و هرگاه در شك مي افتادند، به حقيقت امر آگاهي مي داد و. . . بدون شك، وجود موثر آن حضرت در ميان ياران با آن شيوه ي حيرت انگيز برخورد و تعليم، عامل مهمي جهت تسهيل حفظ احكام و تعاليم ديني براي صحابه -رضي الله عنهم- بود كه در نتيجه ي آن، صحابه -رضي الله عنهم- موثرترين دفاعها را از سنت پيامبر -صلی الله عليه وسلم-، از خود نشان دادند.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] در اين قسمت تلخيصاً از تصنيف لطيف شيخ ((عبدالعظيم زرقاني)) ـ ((مناهل العرفان)) ـ استفاده كرده ايم.
[2] حشر: 7
[3] احزاب: 21.
[4] نساء: 80.
[5] ((متفق عليه)).
[6] ((صحيح مسلم))
[7] نحل: 24.<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:14.txt">سرفصل</a><a class="folder" href="w:html:15.xml">سنت در زمان پيامبر -ص-</a><a class="folder" href="w:html:22.xml">سنت در عهد خلافت صديقي</a><a class="folder" href="w:html:28.xml">سنت در زمان خلافت فاروقي</a><a class="folder" href="w:html:36.xml">سنت در عهد خلافت عثماني </a><a class="folder" href="w:html:40.xml">سنت در زمان خلافت حيدري</a><a class="text" href="w:text:45.txt">نتيجه ي خدمات خلفاي راشدين -رض- در يك نگاه </a><a class="text" href="w:text:46.txt">تدابيري ديگر</a></body></html>سرگذشت ((سنت)) در حساسترين مراحل

((سنت)) قدمتي قريب به قدمت ((قرآن)) دارد و در طول چهارده قرني كه از عمرش مي گذرد، جولانگاه انديشه ها و واكنشهاي مختلف از طرف مكاتب فكري مختلف بوده است و گاه دست متجاوز يغماگران اسلام، چنان بر پيكره ي مقدسش خورده است، كه اگر اقدامات به موقع مدافعين و علماي راسخين جهت مقابله با آنان و ترميم ((سنت)) نمي بود، اكنون جز مجموعه اي مشكوك و غير قابل اعتماد، چيز ديگري از آن در دست نداشتيم. 
از ميان ادوار مختلف تاريخي، بي ترديد، سرنوشت سازترين دوره هاي ((سنت))، سه قرن اوليه ي اسلام مي باشد. ((سنت)) در اين مدت چنان شكل گرفت كه از آن به بعد هيچ غارتگري نمي توانست به آن نگاه چپ كند. 
اميدواريم، خواننده ي عزيز با بحثي فشرده _ و در عين حال جامع و كامل _ كه درباره ي سير ((سنت)) در دوره هاي مهم پنج گانه ي اسلام _ عهد رسالت و عهد خلفاي چهارگانه _ ارائه مي دهيم، تاثير اين دوره ها را در حفظ و صيانت ((سنت))، در يابد. <?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:16.txt">سرفصل</a><a class="text" href="w:text:17.txt">سيماي تعليم در دوران وحي</a><a class="text" href="w:text:18.txt">اولين معلم و اولين شاگردان</a><a class="text" href="w:text:19.txt">اصحاب «صفه»</a><a class="text" href="w:text:20.txt">راههاي حفظ سنت در عهد رسالت</a><a class="text" href="w:text:21.txt">خلاصه اي از كارهاي پيامبر -ص- در نشر سنت </a></body></html>((سنت)) در زمان پيامبر -صلی الله عليه وسلم- 

دوران وحي، سرآغاز ((سنت)) و فاش شدن تاثير غير قابل انكار آن در بسط تعاليم و احكام آسماني است. در اين زمان است كه ((سنت))، جاي از پيش تعيين شده ي خويش را در رديف مدارك و حجج آسماني مي گيرد و اهميت والاي آن در اسلام براي مومنين آشكار مي گردد. 

از همان اول نزول وحي، ((سنت)) به عنوان تفسيري براي آيات نازل شده، نقش مي آفريند و به مومنين كمك مي كند تا طريق امتثال اوامر الهي را در سازندگي هاي فردي و جمعي و عبادات و طاعات، بدانند. 

با نگاهي به رويداد هاي روزهاي اول بعثت، مي توان آثاري بر جسته از ((سنت)) و پيروي کنندگان اوليه از آن، پيدا كرد. شيوه ي اداي نماز، از قديمترين ((سنت)) هاي پيامبر اسلام -صلی الله عليه وسلم- و تقليد ((خديجه))، ((ابوبكر))، ((علي))، ((زيد بن حارثه)) و ((بلال)) از نماز پيامبر -صلی الله عليه وسلم- اولين نمونه ي متابعت از ((سنت)) به شمار مي رود. 

بدين ترتيب، ((سنت)) همزمان با بعثت رسول اكرم -صلی الله عليه وسلم-، به منزله ي دومين مرجع دريافت احكام شرع، در سطح اسلام خودنمايي داشته است و با گسترش سريع اسلام و ازدياد تعاليم و احكام ديني، تنها راه حصول معارف قرآني به شمار مي رفته است.سيماي تعليم در دوران وحي 

در زمان پيامبر -صلی الله عليه وسلم-، هر دو جانب علم (تعليم و تعلم) به ((سنت)) گره خورده بود و پس از ((قرآن)) مقدس ترين علم به حساب مي آمد و مسلمين با اهتمام هر چه تمامتر به فراگيري آن اشتغال داشتند. 

اسلام، در اندك مدت توانست چاشني علم را به مذاق مسلمين برساند و آنان را در حرص و ولع فراگيري علوم قرآني بيندازد. و در دوران نزول وحي با وجود مشكلات و مسائل بزرگ كه متوجه ي اسلام و مسلمين بود، مومنين همان اشتياق را در بدست آوردن معارف اسلامي داشتند كه، بعدها _ پس از پيامبر -صلی الله عليه وسلم- _ از خود نشان دادند. 

مسجد، مركز تعليم بود و صحابه -رضي الله عنهم- در آن تغذيه ي علمي مي شدند. آنان كه تا ديروز، چيزي به نام ((علم)) نمي شناختند و از فوايد و تاثيرات مثبت آن در زندگي بي خبر بودند، آن روزها به بركت اسلام و شيوه هاي تبليغاتي حكيمانه ي پيامبر -صلی الله عليه وسلم-، چنان شيفته ي علم شده بودند كه، ((مسجد نبوي)) _ آن اولين پايگاه ديني، علمي، سياسي و نظامي _ همواره آنها را در خود داشت و در آن مكان از رهنمودها و نصايح آن حضرت -صلی الله عليه وسلم- بهره مي بردند. 

در تمام دوران وحي، سلسله ي تعليم، بدون اينكه وقفه اي در سير اعجاب انگيز آن ايجاد شود، جاري بود و به دو صورت انجام مي گرفت: 
 1- تعلم صحابه -رضي الله عنهم- از رسول اكرم -صلی الله عليه وسلم- 
2- تعلم صحابه -رضي الله 