مشخصات کتاب

تفسیر مختصر قرآن کریم:
ترجمه فارسی المختصر في التفسير

مؤلف

گروهی از مفسران

مقدمه‌ی چاپ سوم

تمام شکر و سپاس‌ها مخصوص پروردگار است که قرآن را بر بنده‌اش نازل کرد و هیچ نوع کجی و انحرافی در آن ننهاد. و درود و سلام بر پیامبرمان؛ محمّد مصطفی‌ج و بر خاندان و اصحابش و پیروان نیک‎شان تا روز قیامت باد.

با یاری و توفیق الله متعال، تلاش مفسّران برای تفسیر و بیان معانی کلام الهی، در هر دوره‌ای رو به پیشرفت بوده و از همان قرون نخستین اسلامی، یکی از اهداف دانشمندان در نگارش تفاسیر، نزدیک ‌ساختن مفاهیم آیات قرآن به ذهن عموم خوانندگان؛ با دوری از تفصیل و اطاله‌ای که مانع اتمامِ آن شود و نیز پرهیز از آوردن عبارات دشوار که مخاطبان را از رسیدن به معنا باز دارد، بوده است. این نیاز، پیوسته با تجدید زندگی مردم و تنوّع سطوح فرهنگی، دستخوش تغییر و تجدید شده و هر مفسّری در راستای تحقق این هدف، قصد داشته که تفسیرش را متناسب با شرایط مردم زمانۀ خویش بنگارد و نیازهای آنها را پاسخ گوید و نیز با زبان و معارف آنها هماهنگ باشد و تلاش نموده به اندازۀ اجتهاد و علم خویش، اشتباهات و کوتاهی‌های پیشینیان را در بیان یک عبارت یا ترجیح برخی معانی و یا توضیح نوعی ابهام، جبران و اصلاح کند. برخی از مفسّران، چنان در اختصارنویسی مبالغه نموده‌اند، که تفاسیرشان نیاز به شروح و حواشی دارد و در مقابل، گروهی از آنها، در بیان مطالبی که هیچ ارتباطی با تفسیر نداشته، زیاده‌روی نموده و تفاسیری بسیار طولانی نوشته‌اند. هر یک از این تفاسیر، محاسن و رویکردهایی دارد که سبب روی آوردن مردم به آن شده است.

از دیدگاه «مرکزُ تفسیرِ لِلدّراساتِ القرآنیةِ؛ مرکز پژوهش‌های قرآنی تفسیر»، امروزه نیز مردم به تفسیر مختصری با ویژگی‌های زیر نیاز دارند:

وضوح و سادگی عبارت؛

• اکتفا بر تفسیر و بیان معانی آیات بدون ورود در مسائل مربوط به قرائت‎ها، إعراب، فقه و امثال آنها؛

• شرح واژگان کمیاب و ناآشنای قرآنی در لابلای تفسیر و – در حدّ توان- مشخص نمودن این توضیحات با رنگی متمایز تا دسترسی بر آنها برای جویندگان، آسان باشد؛

• پیروی از روش سلف صالح در ارائۀ تفسیر- به‌ویژه در بیان معانی آیات مربوط به صفات الهی- بر اساس قرآن و سنّت و دوری از تأویل و تحریف؛

• در صورت اختلاف، تحقیق و تعیین معنای ارجح با رعایت شروط تفسیر و قوانین ترجیح؛

• بیان برخی از فواید و آموزه‌های آیات با عنوان «برخی فواید آیات» در پایین هر صفحه؛ تا کمکی برای تدبّر بیشتر و استفادۀ کامل از آنها باشد؛

• آوردن مقدّمه‌ای در ابتدای هر سوره برای بیان زمان نزول - مکّی یا مدنی ‌بودن- و نیز بیان مختصر مهم‌ترین اهداف و مقاصد سوره؛

• جمع‌آوری کل مطالب قبلی و نگارش آنها در حاشیۀ مصحف شریف؛ در این چاپ- سوم-، بر آخرین چاپ از مصحف مدینۀ نبوی که «انجمن ملک فهد برای چاپ قرآن کریم در مدینۀ منوّره»، آن را صادر کرده، تکیه داریم؛ تا خوانندۀ قرآن بتواند با آسان‌ترین روش، کلام الهی را بفهمد.

«مرکز پژوهش‌های قرآنی تفسیر»، شیخ سیّد محمّد بن محمّد مختار شنقیطی را مسؤول نگارش متن اولیۀ تفسیر نمود؛ چنان‌که نگارش فواید و راهنمایی‌های آیات نیز به او و استاد دکتر زید بن عمر عیص – استاد سابق پژوهش‌های قرآنی در دانشگاه ملک سعود- سپرده شد و آن دو نفر مشترکاً در این زمینه شرکت داشتند. همچنین نوشتن مقاصد و اهداف سوره‌ها، به شیخ دکتر محمّد بن عبدالله ربیعه – دانشیار گروه علوم قرآنی در دانشگاه قصیم- سپرده شد.

سپس مرکز مذکور، گروهی از مفسّرانِ مورد اعتماد و شایسته در این زمینه را از کشورهای مختلف اسلامی، برای بازبینی، اصلاح تفسیر و تکمیل صحتش، در طول نگارش و مرحله به مرحله، انتخاب نمود و هر یک از آنها، اجزای جداگانۀ این تفسیر را بررسی و تأیید نمودند تا کامل گردید که شامل افراد زیر بودند:

١. استاد دکتر احمد خالد شکری (دانشگاه اردن: اردن)؛

٢. استاد دکتر احمد سعد خطیب (دانشگاه الأزهر: مصر)؛

٣. استاد دکتر احمد بزوی ضاوی (دانشگاه شعیب دکالی: مغرب)؛

٤. دکتر حسین بن علی حربی (دانشگاه جازان: عربستان سعودی)؛

٥. دکتر خالد بن عثمان السّبت (دانشگاه دمّام: عربستان سعودی)؛

٦. استاد دکتر سعید فلّاح (دانشگاه زیتونیّه: تونس)؛

٧. استاد دکتر صالح بن یحیی صواب (دانشگاه صنعاء: یمن)؛

٨. استاد دکتر غانم قدوری حمد (دانشگاه تکریت: عراق)؛

٩. دکتر محمّد بن عبدالله قحطانی (دانشگاه ملک خالد: عربستان سعودی).

وظیفۀ نظارت علمی بر این پروژه و پیگیری آن در تمامی مراحل، بر عهدۀ کمیته‌ای علمی و متشکّل از افراد زیر بود:

١. استاد دکتر مساعد بن سلیمان طیّار؛ استاد دانشگاه ملک سعود؛

٢. استاد دکتر عبدالرّحمان بن مَعاضه شهری؛ استاد دانشگاه ملک سعود؛

٣. دکتر احمد بن محمّد بریدی؛ دانشیار دانشگاه قصیم؛

٤. دکتر ناصر بن محمّد ماجد؛ دانشیار دانشگاه اسلامی امام محمّد بن سعود.

به‌علاوه، «مرکز پژوهش‌های قرآنی تفسیر» سه نفر از استادان متخصّص در حوزۀ عقیده را مسؤول بازبینی این تفسیر از جنبۀ اعتقادی نمود تا اشتباهاتی در این زمینه، روی ندهد. این سه نفر عبارت بودند از: استاد دکتر سهل بن رفاع عتیبی؛ استاد رشتۀ عقیده و فرقه‌های معاصر در دانشگاه ملک سعود، استاد دکتر عبدالعزیز بن محمّد آل عبداللّطیف؛ استاد رشتۀ عقیده و فرقه‌های معاصر در دانشگاه اسلامی امام محمّد بن سعود و دکتر عبدالله بن عبدالعزیز عنقری؛ دانشیار رشتۀ عقیده در دانشگاه ملک سعود. هر یک از این افراد، به صورت جداگانه، تمامی تفسیر حاضر را بررسی و بازبینی نمودند و یادداشت‌ها و اصلاحات ارزشمندی ارائه دادند. الله متعال به تمامی آنها جزای خیر دهد.

مرکز مذکور، بازبینی نهایی و کامل مختصر حاضر را به استاد دکتر مساعد بن سلیمان بن ناصر طیّار سپرد تا نظرها و پیشنهادهای رسیده از طرف خوانندگانِ چاپ اول و دوم تفسیر را بررسی نماید. وی با انتخاب و کمک گروهی از دانشجویان برجسته و ماهر خویش، تک‌تک صفحات را مطالعه نموده و تمامی نظرات را مشاهده و بررسی کردند و درجایی‌که نیاز به اصلاح بود، جملات و اسلوب بیان را اصلاح نمودند و در درجۀ اول، از سبک و روش امام ابن جریر طبری بهره بردند. در صورت نیاز، روش بیان مقاصد سوره‌ها و فواید نیز اصلاح شده و در اغلب موارد، به ذکر سه فایده در هر صفحه اکتفا شده است.

در صورت اختلاف در تفسیر، کمیتۀ مذکور بر تفسیر امامِ مفسّران، ابن جریر طبری تکیه نموده است؛ زیرا روش صحیحی در پیش گرفته و بسیار بر تفسیر منقول از پیامبر ج، صحابه ش و تابعین و پیروان آنها تکیه داشته است.

در نگارش مختصر پیش‎رو، علاوه بر ویژگی‌های مذکور، این نکته رعایت شده که صلاحیت ترجمه به زبان‌های دیگر دنیا را داشته باشد و از اشتباهات و موانعی که در بسیاری از ترجمه‌های منتشرشده دربارۀ معانی واژگان و عبارات قرآن کریم، وجود دارد نیز مصون و محفوظ بماند. تحقیق در مورد این طرح، صورت گرفته و گام‌های اولیه برداشته شده و امید است که إن شاء الله خیلی زود، نتیجه دهد.

افرادی شریف و بزرگوار و خیّر، این پروژه را حمایت کرده و هزینه‌های مادّی آن را پرداخت نمودند که الله متعال مزد و پاداش بخشش و احسان‎شان را به آنها عطا فرماید.

در پایان، لازم به ذکر است که هدف مرکز از چاپ سوم این تفسیر، آسان ‌سازی فهم قرآن کریم و جستجوی حقیقت به اندازۀ توان و تلاش برای رسیدن به کمال بوده است. درجایی‌که به حقیقت رسیده، فضل و توفیق الهی بوده و اگر اشتباهی روی داده، از طرف ما سر زده است و از الله تعالی درخواست داریم لغزش‌هایمان را ببخشاید و این مختصر را مفید و مقبول گرداند؛ زیرا او گرامی‌ترین کسی است که می‌‎توان از وی درخواست کرد و بزرگ‌ترین ذاتی است که می‌توان به او امید بست.

تعدادی از مطالب علمی و فنّی موجود در چاپ اول و دوم را اصلاح نمودیم و بهترین نظرها و پیشنهادهای خوانندگان را اجرا کردیم و عنوانی جدید با عبارت «المختصر فی تفسیر القرآن الکریم» را به جای عنوان «المختصر فی التّفسیر» بنا به پیشنهاد تعدادی از اندیشمندان، انتخاب نمودیم تا برای عموم خوانندگان، روشن و واضح گردد.

از تمامی کسانی‌که در اصلاح و تصحیح این مختصر تلاش نموده‌اند، تشکّر می‌کنیم. امید است که نظرها و پیشنهادهای خود را از طریق پست الکترونیکی [email protected] یا از طریق تلفن مخصوص این پروژه به شمارۀ ٠٥٣٦٣٦٥٥٥٥ در میان بگذارید.

دکتر صالح بن عبدالله بن حمید
سرپرست هیئت مدیرۀ مرکز پژوهش‌های قرآنی تفسیر
امام و خطیب مسجد الحرام و عضو شورای علمای عالی‌رتبه (هیئت کبار العلماء)

سوره الفاتحة

(مکّی)

برخی مقاصد سوره:

بازگشت حقیقی و عملی به‌‌سوی الله، و بندگی خالص برای او تعالی.

تفسیر:

وجه تسمیۀ سورۀ فاتحه آن است که کتاب الله با آن آغاز می‌‌شود و چون تمام موضوعات قرآن مانند توحید، عبادت، اشاره به قصص و سایر موضوعات را دربردارد، أم القرآن نیز نامیده می‌‌شود. این سوره، ارزشمندترین سورۀ قرآن و سَبعِ مَثانی است.

﴿بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمـَنِ الرَّحِيم﴾ [الفاتحة: ١]

١ قرائت قرآن با نام الله آغاز می‌‌شود تا از او تعالی یاری و مدد تقاضا گردد و به ذکر نام او تبرک جسته شود. بسمله (گفتن یا نوشتن بسم الله الرحمن الرحیم)، سه مورد از اسماء نیکوی الله را دربردارد: ١ـ «الله»؛ یعنی: معبود برحق. الله، برترین اسم او تعالی است و غیر ذات پاکش، هیچ کس دیگری به این اسم نامیده نمی‌‌شود. ٢ـ «الرّحمن»؛ یعنی: دارای رحمت گسترده؛ زیرا او تعالی، در ذات خویش بخشنده و مهربان است. ٣ـ «الرّحیم»؛ یعنی دارای رحمت پی‌‌درپی و همیشگی؛ زیرا او تعالی، بر اساس رحمت و مهربانی خویش، به هر یک از مخلوقاتش که بخواهد، از جمله بندگان مؤمنش، رحم می‌‌نماید.

﴿الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِين﴾ [الفاتحة: ٢]

٢ تمام مدح و ستایش‌‌ها و صفات جلال و کمال، تنها برای او تعالی است؛ زیرا فقط او، پروردگار، آفریدگار و تدبیرکنندۀ همه‌‌چیز است. «العالمین» جمع «العالَم»، تمام آنچه غیر الله تعالی باشد را شامل می‌‌شود.

﴿الرَّحْمـنِ الرَّحِيم﴾ [الفاتحة: ٣]

٣ در آیۀ قبلی، الله مورد مدح و ستایش قرار گرفت و در این آیه، ثنای او تعالی گفته می‌‌شود.

﴿مَـالِكِ يَوْمِ الدِّين﴾ [الفاتحة: ٤]

٤ الله بلند مرتبه مالک همه‌‌چیز در روز قیامت است، روزی‌‌که هیچ‌‌کس نسبت به دیگری مالک ذره‌‌ای نیست. بنابراین «یوم الدین»: روز جزا و حسابرسی است.

﴿إِيَّاكَ نَعْبُدُ وإِيَّاكَ نَسْتَعِين﴾ [الفاتحة: ٥]

٥ تمام عبادت‌‌ها و طاعت‌‌ها را فقط به تو اختصاص می‌‌دهیم؛ یعنی دیگران را با تو شریک نمی‌‌گردانیم و در تمام کارها فقط از تو یاری می‌‌جوییم؛ زیرا تمام خیر و خوبی‌‌ها به دست توست و یاوری جز تو نیست.

﴿اهدِنَــــا الصِّرَاطَ المُستَقِيم﴾ [الفاتحة: ٦]

٦ ما را به راه راست راهنمایی بفرما، ما را در این راه قرار بده و در آن پایدار بدار و بر هدایت ما بیفزا. «الصراط المستقیم» راه روشنی است که هیچ کژی و انحرافی ندارد، یعنی همان اسلام که الله، محمد‌‌ج‌‌ را با آن فرستاد.

﴿صِرَاطَ الَّذِينَ أَنعَمتَ عَلَيهِمْ غَيرِ المَغضُوبِ عَلَيهِمْ وَلاَ الضَّالِّين﴾ [الفاتحة: ٧]

٧ راه کسانی از بندگانت که با هدایت‌‌شان به آنها نعمت دادی؛ مانند پیامبران‌‌ﻹ‌‌، و صدیقان و شهدا و صالحان، و اینها چه نیکو رفیقانی هستند؛ نه راه کسانی‌‌که بر آنها خشم گرفته شده است، همان کسانی‌‌که حق را شناختند و هرگز از آن پیروی نکردند، مانند یهود؛ و نه راه گمراهان از حق، کسانی‌‌که به دلیل کوتاهی در جستجوی حق و هدایت‌‌ جستن به آن، به‌‌سوی حق هدایت نشدند، مانند نصاری.

برخی فواید آیات:

• الله تعالی، کتابش را با بسمله آغاز کرد؛ تا بندگانش را راهنمایی کند که اعمال و اقوال خویش را برای طلب یاری و توفیق او تعالی، با این کلمه شروع کنند.

• بندگان صالح الله، دعای خویش را با ستایش و بزرگ ‌‌شمردن الله سبحانه آغاز می‌‌کنند، سپس خواستۀ خویش را می‌‌طلبند.

• هشدار به مسلمانان از اینکه مبادا مانند مسیحیان گمراه، در طلب حقیقت کوتاهی کنند، یا مانند یهودیان و کسانی‌‌که مورد خشم قرار گرفتند، پس از آنکه حق را شناختند بدان عمل نکنند.

• این سوره دلالت دارد بر اینکه ایمان کامل، با خالص گردانیدن عبادت برای الله متعال و طلب یاری از او به تنهایی و بدون مددخواهی از دیگران محقق می‌‌شود.|

سوره البقرة

(مدنی)

برخی مقاصد سوره:

تربیت امت برای آبادانی زمین و برپایی دین الله، بیان اقسام مردم، اصول ایمان و کلیات شریعت اسلامی.

تفسیر:

وجه تسمیۀ سورۀ بقره، ورود قصۀ گاو بنی‌‌اسرائیل در این سوره است که در آن به وجوب اجرای هرچه سریعتر و بی‌‌درنگ احکام الله، اشاره شده است؛ چنان‌‌که یهودیان حکم الله را با درنگ و تأخیر اجرا کردند.

﴿الم﴾ [البقرة: ١]

١ ﴿الٓمٓ﴾ از جمله حروفی است که بعضی سوره‌‌های قرآن با آنها آغاز می‌‌شود. این حروف، از حروف هجائیه (الفبا) است که اگر به صورت دانه دانه (أ، ب، ت، ...) بیاید به خودی خود معنایی ندارد. این حروف، حکمت و مفهومی دارند؛ زیرا چیزی بدون حکمت در قرآن یافت نمی‌‌شود. از جمله مهمترین حکمت‌‌های این حروف، اشاره به تَحَدّی با قرآن است که از همین حروفی تشکیل یافته که مردم آنها را می‌‌شناسند و با آنها سخن می‌‌گویند؛ از این رو اغلب پس از این حروف، مانند همین سوره، از قرآن کریم سخن گفته شده است.

﴿ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِّلْمُتَّقِين﴾ [البقرة: ٢]

٢ هیچ تردیدی در این قرآن عظیم راه ندارد؛ نه از نظر وحی و نه از نظر لفظ و معنا. این کتاب، کلام الله است که پرهیزگاران را به راه رسیدن به او تعالی راهنمایی می‌‌کند.

﴿الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُون﴾ [البقرة: ٣]

٣ آن کسانی‌‌که به غیب ایمان می‌‌آورند. غیب شامل تمام مواردی است که با حواس درک نمی‌‌شود و از نظر ما پنهان است، مانند روز قیامت که الله یا رسولش‌‌ج‌‌ از آنها خبر داده‌‌اند؛ و نماز را همان‌‌گونه که الله تشریع فرموده است با شروط، ارکان، واجبات و سنت‌‌های آن برپا می‌‌دارند و از آنچه الله به آنان روزی داده است، با پرداخت حقوق واجب مانند زکات یا غیر واجب مانند صدقۀ نفلی، به امید کسب ثواب الله، انفاق می‌‌کنند؛

﴿والَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ وَبِالآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُون﴾ [البقرة: ٤]

٤ و آن کسانی‌‌که به وحیی که الله بر تو- ای پیامبر- و وحیی که بر سایر پیامبران‌‌ﻹ‌‌ قبل از تو نازل فرمود بدون تفکیک و استثناء، ایمان می‌‌آورند و به آخرت و ثواب و عقاب آن ایمان قطعی دارند.

﴿أُوْلَـئِكَ عَلَى هُدًى مِّن رَّبِّهِمْ وَأُوْلَـئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُون﴾ [البقرة: ٥]

٥ کسانی‌‌که صفات مذکور را دارند، در راه هدایت قرار می‌‌گیرند و در دنیا و آخرت، با رسیدن به آنچه امید دارند و نجات از آنچه می‌‌ترسند، رستگار هستند.

برخی فواید آیات:

• نفی تردید با اعتماد کامل، دلیلی است بر اینکه قرآن از جانب الله است؛ زیرا هیچ مخلوقی نمی‌‌تواند در مورد کلام خویش چنین ادعایی مطرح کند.

• فقط کسانی‌‌که تقوای الهی را پیشه می‌‌کنند و او تعالی را بزرگ می‌‌شمارند، از راهنمایی‌‌های بسیار ارزشمند قرآن کریم بهره می‌‌برند.

• از بزرگترین مراتب ایمان، ایمان به غیب است؛ زیرا دربردارندۀ پذیرش تمام امور غیبی است که الله متعال، علم آن را به خودش اختصاص داده است، و نیز پذیرش امور غیبی‌‌ که رسولش‌‌ج‌‌ را از آنها آگاه کرده است.

• الله متعال، در موارد زیادی، نماز و زکات را در کنار یکدیگر آورده است؛ زیرا نماز، اخلاص برای معبود و زکات، نیکی به بندگان است و این دو، رمز رستگاری و نجات هستند.

• ایمان به الله متعال و اعمال صالح، هدایت و توفیق در دنیا، و پیروزی و کامیابی در آخرت را به ارمغان می‌‌آورند.|

الله متعال پس از بیان صفات مؤمنان پرهیزگار که ظاهر و باطن نیکویی دارند، صفات کافران را بیان می‌‌فرماید که ظاهر و باطن فاسدی دارند:

﴿إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لاَ يُؤْمِنُون﴾ [البقرة: ٦]

٦ کسانی‌‌که کفر ورزیدند، پیوسته در گمراهی و دشمنی قرار دارند، و چه آنها را بترسانی یا نترسانی، برای‌‌شان یکسان است.

﴿خَتَمَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عظِيم﴾ [البقرة: ٧]

٧ زیرا الله بر دل‌‌های آنها مُهر زده است و دل‌‌های‌‌شان را بر باطل موجود در آن بسته است، و بر گوشهای‌‌شان مُهر زده است ‌‌به‌‌طوری‌‌که حق را آن‌‌گونه که باید بپذیرند و بدان گردن نهند نمی‌‌شنوند، و بر چشمان‌‌شان پوششی قرار داده است؛ چنانکه حق را با وجود وضوحش نمی‌‌بینند و عذاب بزرگی در آخرت برای‌‌شان است.

الله پس از بیان صفات کافران که ظاهر و باطن فاسدی دارند، صفات منافقان را که باطن‌‌شان فاسد و ظاهرشان در نظر مردم نیکو است بیان می‌‌فرماید:

﴿وَمِنَ النَّاسِ مَن يَقُولُ آمَنَّا بِاللّهِ وَبِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَا هُم بِمُؤْمِنِين﴾ [البقرة: ٨]

٨ گروهی از مردم ادعا می‌‌کنند که مؤمن هستند، این سخن را از ترس نابودی خون‌‌ها و اموال‌‌شان بر زبان جاری می‌‌کنند، اما در باطن کافر هستند.

﴿يُخَادِعُونَ اللّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنفُسَهُم وَمَا يَشْعُرُون﴾ [البقرة: ٩]

٩ منافقان- به گمان خودشان- با اظهار ایمان و پنهان‌‌کردن کفر، الله و مؤمنان را فریب می‌‌دهند. آنها در حقیقت فقط خودشان را می‌‌فریبند اما این را درک نمی‌‌کنند؛ زیرا الله متعال رازها و پنهان‌‌ترین امور را می‌‌داند و مؤمنان را از صفات و احوال منافقان آگاه فرموده است.

﴿فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَهُمُ اللّهُ مَرَضاً وَلَهُم عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُون﴾ [البقرة: ١٠]

١٠ سبب این امر آن است که در دل‌‌های‌‌شان تردیدی وجود دارد و الله بر این تردیدشان افزوده است؛ زیرا جزا از جنس عمل است. به‌‌سبب دروغگویی بر الله و بر مردم و تکذیب آنچه محمد‌‌ج‌‌ آورد، عذاب دردناکی در طبقۀ زیرین جهنم برای منافقان است.

﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لاَ تُفْسِدُواْ فِي الأَرْضِ قَالُواْ إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُون﴾ [البقرة: ١١]

١١ منافقان وقتی از برپایی فساد در زمین با انجام اموری مانند کفر و گناهان و ... نهی می‌‌شوند، انکار می‌‌کنند و مدعی هستند که اصحاب صلاح و اصلاح هستند.

﴿أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَـكِن لاَّ يَشْعُرُون﴾ [البقرة: ١٢]

١٢ حقیقت این است که آنها اصحاب فساد هستند، اما این را نمی‌‌فهمند و درنمی‌‌یابند که کارشان، عین فساد است.

﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُواْ كَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُواْ أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاء أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاء وَلَـكِن لاَّ يَعْلَمُون﴾ [البقرة: ١٣]

١٣ وقتی به آنها امر می‌‌شود که مانند اصحاب محمد‌‌ج‌‌ ایمان بیاورند، از روی اعتراض و استهزا چنین پاسخ می‌‌دهند: آیا ایمانی مانند سَبُک‌‌سرها بیاوریم؟! در واقع، خودشان نادان هستند اما این را نمی‌‌دانند.

﴿وَإِذَا لَقُواْ الَّذِينَ آمَنُواْ قَالُواْ آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْاْ إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُواْ إِنَّا مَعَكْمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُون﴾ [البقرة: ١٤]

١٤ هنگام ملاقات با مؤمنان، می‌‌گویند: آنچه را شما به آن ایمان دارید پذیرفتیم، این سخن را از ترس مؤمنان می‌‌گویند، و زمانی که از نزد مؤمنان برمی‌‌گردند و با رؤسای خویش خلوت می‌‌کنند، برای تأکید بر پایداری در پیروی از آنها می‌‌گویند: ما همراه شما و در راه شما قرار داریم، اما برای تمسخر مؤمنان، در ظاهر با آنها موافقت می‌‌کنیم.

﴿اللّهُ يَسْتَهْزِىءُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُون﴾ [البقرة: ١٥]

١٥ الله در مقابله با منافقان که مؤمنان را مسخره می‌‌کنند، آنها‌‌ را مسخره می‌‌کند تا جزایی از جنس عمل‌‌شان به آنها داده باشد؛ از این رو احکام مسلمانان در دنیا را بر آنها اجرا می‌‌کند، اما در آخرت آنها را به‌‌سبب کفر و نفاق‌‌شان مورد مجازات قرار می‌‌دهد. این‌‌چنین به آنها مهلت می‌‌دهد به گمراهی و ستم خویش ادامه دهند تا سرگشته و مضطرب بمانند.

﴿أُوْلَـئِكَ الَّذِينَ اشْتَرُوُاْ الضَّلاَلَةَ بِالْهُدَى فَمَا رَبِحَت تِّجَارَتُهُمْ وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِين﴾ [البقرة: ١٦]

١٦ منافقان نابخردانند که کفر را به ایمان تبدیل کردند و تجارت‌‌شان سودی نداشت؛ زیرا ایمان به الله را از دست دادند و به‌‌سوی حق هدایت نشدند.

برخی فواید آیات:

• کسانی که الله به‌‌سبب دشمنی و تکذیب آنها، بر دل‌‌های‌‌شان مُهر بزند، آیات با وجود بزرگی‌‌ به آنها سودی نمی‌‌رساند.

• مهلت‌‌دادن الله متعال به ستمگران تکذیب‌‌کننده، هرگز به دلیل غفلت یا ناتوانی در برابر آنها نیست، بلکه به این هدف است تا بیشتر گناه کنند و در نتیجه، مجازات‌‌شان بیشتر شود.|

﴿مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً فَلَمَّا أَضَاءتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لاَّ يُبْصِرُون﴾ [البقرة: ١٧]

١٧ الله برای این منافقان، دو مثال آورد: یک مثال آتشی و یک مثال آبی. مثال آتشی آنها به این قرار است: آنها مانند کسی هستند که آتشی برمی‌‌افروزد تا از آن روشنایی برگیرد، اما وقتی نور آتش بالا می‌‌آید و گمان می‌‌کند که از روشنایی آن بهره می‌‌برد، خاموش می‌‌شود؛ به این ترتیب، نورافشانی آتش از بین می‌‌رود و سوزاندنش باقی می‌‌ماند؛ در نتیجه اصحاب آتش در تاریکی‌‌هایی که هیچ چیز نمی‌‌بینند می‌‌مانند و هیچ راهی نمی‌‌یابند.

﴿صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لاَ يَرْجِعُون﴾ [البقرة: ١٨]

١٨ بنابراین، منافقان کرانی هستند که حق را به نیت پذیرش نمی‌‌شنوند، گنگانی هستند که حق را به زبان نمی‌‌آورند، کورانی هستند که آن را نمی‌‌بینند؛ و از گمراهی خویش بازنمی‌‌گردند.

﴿أَوْ كَصَيِّبٍ مِّنَ السَّمَاء فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصْابِعَهُمْ فِي آذَانِهِم مِّنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ واللّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِين﴾ [البقرة: ١٩]

١٩ اما مثال آبی منافقان چنین است: مثال‌‌شان مانند باران زیادی از ابری دارای تاریکی‌‌های متراکم و رعد و برق است که بر گروهی فرو می‌‌ریزد و ترس شدیدی بر آنها وارد می‌‌سازد. آنها از ترس مرگ به‌‌سبب شدتِ صدای صاعقه‌‌ها با سر انگشتان خویش گوش‌‌های‌‌شان را می‌‌بندند، درحالی‌‌که الله بر کافران احاطه دارد و نمی‌‌توانند از زیر قدرت او فرار کنند.

﴿يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاء لَهُم مَّشَوْاْ فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُواْ وَلَوْ شَاء اللّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ إِنَّ اللَّه عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِير﴾ [البقرة: ٢٠]

٢٠ نزدیک است که برق به‌‌خاطر تابش و پرتوافکنی زیاد، چشمان‌‌شان را برباید. هرگاه برق، اندکی برای‌‌شان بدرخشد و روشنایی بدهد پیش می‌‌روند و هرگاه نورافشانی نکند در تاریکی می‌‌مانند و نمی‌‌توانند حرکت کنند. به‌‌خاطر رویگردانی آنها از حق، اگر الله بخواهد با قدرت خویش که همه‌‌چیز را دربردارد، گوش‌‌ها و چشم‌‌های‌‌شان را از بین می‌‌برد و دیگر به آنها بازنمی‌‌گردد. بنابراین، باران، مثالی برای قرآن، صدای صاعقه‌‌ها مثالی برای منع‌‌کننده‌‌های موجود در قرآن و درخشیدن برق، مثالی برای آشکار شدن حق است که گهگاهی بر آنها می‌‌تابد. بستن گوش‌‌ها از شدت صاعقه‌‌ها، مثالی برای رویگردانی آنها از حقیقت و ندادن پاسخ مثبت به آن است. وجه تشابه میان منافقان و اصحاب دو مثال مذکور، بهره‌‌ نبردن است؛ چنان‌‌که در مثال آتشی، روشن ‌‌کنندۀ آتش بهره‌‌ای جز تاریکی و سوختن نمی‌‌برد و در مثال آبی، اصحاب باران جز ترسیدن و بی‌‌قراری از رعد و برق، نصیبی ندارند و به همین ترتیب، منافقان چیزی جز سختگیری و دشواری در اسلام نمی‌‌یابند.

وقتی الله دسته‌‌های مختلف مردم شامل مؤمنان، کافران و منافقان را نام برد، همۀ آنها را به عبادت خالص خویش فرا می‌‌خواند و می‌‌گوید:

﴿يَاأَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُواْ رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون﴾ [البقرة: ٢١]

٢١ ای مردم، با امتثالِ اوامر و ترکِ نواهی پروردگارتان، تنها او را عبادت کنید؛ زیرا اوست که شما و امت‌‌های قبل از شما را آفرید. امید است که این عبادت، سپری میان شما و عذاب او تعالی باشد.

﴿الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ فِرَاشاً وَالسَّمَاء بِنَاء وَأَنزَلَ مِنَ السَّمَاء مَاء فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقاً لَّكُمْ فَلاَ تَجْعَلُواْ لِلّهِ أَندَاداً وَأَنتُمْ تَعْلَمُون﴾ [البقرة: ٢٢]

٢٢ او ذاتی است که زمین را برای شما فرشی هموار مهیا کرد و بالای آن، آسمان را به‌‌صورت بنیانی محکم قرار داد، او با فروفرستادن باران نعمت می‌‌بخشد، به‌‌گونه‌‌ای که بر اثر باران، میوه‌‌های مختلفی از زمین می‌‌روید تا رزق و روزی باشد، پس شریکان و همانندهایی برای الله قرار ندهید، درحالی‌‌که می‌‌دانید آفریننده‌‌ای جز الله متعال وجود ندارد.

﴿وَإِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُواْ بِسُورَةٍ مِّن مِّثْلِهِ وَادْعُواْ شُهَدَاءكُم مِّن دُونِ اللّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِين﴾ [البقرة: ٢٣]

٢٣ - ای مردم- اگر نسبت به قرآنِ نازل‌‌شده بر بندۀ ما محمد‌‌ج‌‌ تردید دارید، شما را به مبارزه می‌‌طلبیم که یک سوره همانند آن، حتی همانند کوچکترین سورۀ آن، بیاورید و برای این کار هر تعداد از یاران‌‌تان را که می‌‌توانید فراخوانید، اگر در ادعای خویش راستگو هستید.

﴿فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ وَلَن تَفْعَلُواْ فَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِين﴾ [البقرة: ٢٤]

٢٤ اگر این کار را نکردید- که هرگز قادر بر انجام آن نیستید- از آتشی بترسید که مردمِ سزاوار عذاب و انواع سنگ‌‌هایی که آن را عبادت می‌‌کردند و ... را می‌‌سوزاند. الله این آتش را برای کافران آماده و مهیا ساخته است.

برخی فواید آیات:

• الله متعال، منافقان را به جزای نفاق و رویگردانی از هدایت، در دشوارترین شرایط که بیشترین نیاز را به کمک دارند، تنها می‌‌گذارد و آنها را یاری نمی‌‌دهد.

• از بزرگترین دلایل بر وجوب یگانگی الله در عبادت، این است که او تعالی، تمام آنچه در جهان هستی وجود دارد را برای انسان‌‌ها آفریده و در تسخیر آنها قرار داده است.

• ناتوانی مردم از آوردن مانند یک سوره از قرآن کریم، بر این امر دلالت دارد که قرآن از جانب حکیمی بسیار دانا نازل شده است.|

﴿وَبَشِّرِ الَّذِين آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُواْ مِنْهَا مِن ثَمَرَةٍ رِّزْقاً قَالُواْ هَـذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِن قَبْلُ وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُون﴾ [البقرة: ٢٥]

٢٥ چون تهدید قبلی برای کافران بود؛ پس- ای پیامبر- برای شادمانی مؤمنان به الله که اعمال صالح انجام می‌‌دهند بهشت‌‌هایی را بشارت بده که از زیر کاخ‌‌ها و درخت‌‌های‌‌شان رودها جاری است و هرگاه از میوه‌‌های پاک آنها روزی داده می‌‌شوند، به دلیل شباهت زیاد به میوه‌‌های دنیا می‌‌گویند: این میوه‌‌ها، مانند میوه‌‌هایی است که قبلاً به ما روزی داده شده بود، و میوه‌‌های متشابهی از نظر شکل و نام به آنها تقدیم می‌‌شود که با شناخت قبلی، به آنها روی می‌‌آورند، اما طعم و مزۀ متفاوتی دارند. همچنین در بهشت همسرانی پاک و بری از هر آنچه نفس از آن بیزار است و سرشت آن را ناپسند می‌‌داند، از آنچه که در وجود اهل دنیا متصور است، برای‌‌شان است، و آنها در نعمت‌‌هایی همیشگی و پایان‌‌ناپذیر قرار دارند، برخلاف نعمت‌‌های دنیا که موقتی و گذراست.

﴿* إِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحْيِي أَن يَضْرِبَ مَثَلاً مَّا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُواْ فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُواْ فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَـذَا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفَاسِقِين﴾ [البقرة: ٢٦]

٢٦ الله شرم نمی‌‌کند از اینکه به هر چه بخواهد مثال بزند، چنان‌‌که به پشه، یا بالاتر از آن از نظر بزرگی یا پایین‌‌تر از آن از نظر کوچکی، مثال می‌‌زند. مردم در برابر این امثال، دو نوع هستند: مؤمنان و کافران؛ مؤمنان می‌‌پذیرند و می‌‌دانند که در ورای مثل‌‌زدن به این موارد، حکمتی نهفته است، اما کافران از روی استهزا، در مورد سبب مثال آوردن این مخلوقات کوچک مانند پشه‌‌ها، مگس‌‌ها، عنکبوت و... از جانب الله از یکدیگر می‌‌پرسند. الله این‌‌گونه پاسخ می‌‌دهد: این مثال‌‌ها، مایۀ هدایت و راهنمایی و آزمایش مردم هستند؛ زیرا الله با این مثال‌‌ها، بسیاری از مردم را که از تدبر در آنها خودداری می‌‌کنند، گمراه می‌‌کند، و فقط کسانی را که سزاوار گمراهی هستند گمراه می‌‌سازد. آنها کسانی هستند که از او تعالی فرمان‌‌برداری نمی‌‌کنند، مانند منافقان.

﴿الَّذِينَ يَنقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الأَرْضِ أُولَـئِكَ هُمُ الْخَاسِرُون﴾ [البقرة: ٢٧]

٢٧ کسانی‌‌که پیمان الله را که بر اساس آن، از آنها عهد گرفت که فقط او را عبادت کنند و از رسولش‌‌ج‌‌ که رسولان پیش از او از آن خبر داده بودند، پیروی کنند، شکستند. اینان که پیمان‌‌های الله را انکار می‌‌کنند، این‌‌گونه توصیف می‌‌شوند که آنچه را الله به برقراری آن فرمان داده مانند برقراری رابطۀ خویشاوندی، قطع می‌‌کنند و با انجام گناهان، برای انتشار فساد بر روی زمین می‌‌کوشند، در نتیجه سهم ناقصی در دنیا و آخرت دارند.

﴿كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتاً فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُون﴾ [البقرة: ٢٨]

٢٨ - ای کافران- کارتان بسیار شگفت است! چگونه به الله کفر می‌‌ورزید، درحالی‌‌که دلایل قدرت او را در وجود خودتان مشاهده می‌‌کنید؛ چنان‌‌که شما را از عدم، ایجاد و زنده گردانید، سپس برای بار دوم شما را می‌‌میراند، سپس برای بار دوم زنده می‌‌گرداند، سپس شما را به‌‌سوی خویش بازمی‌‌گرداند تا شما را بر اساس اعمال‌‌تان مورد محاسبه قرار دهد.

﴿هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي الأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيم﴾ [البقرة: ٢٩]

٢٩ الله یگانه، همان ذاتی است که تمام آنچه را در زمین است و قابل شمارش نیست مانند نهرها و درخت‌‌ها را به تنهایی آفرید و آنها را در تسخیر شما درآورد که از آن استفاده می‌‌کنید و بهره می‌‌برید، سپس به‌‌سوی آسمان متوجه شد و هفت آسمان بی‌‌عیب و آراسته آفرید، و علم او تعالی بر همه‌‌چیز احاطه دارد.

برخی فواید آیات:

یکی از وجوه کمال نعمت‌‌های بهشتی آن است که هیچ نوع تلخی‌‌ای، لذت‌‌هایش را ناگوار نمی‌‌کند و هیچ رنجش و پریشانی به همراه ندارند.

فقط مؤمنان، از مثال‌‌هایی که الله متعال می‌‌زند بهره می‌‌برند؛ زیرا آنها واقعاً خواهان هدایت هستند و حقیقتاً، آن را جستجو می‌‌کنند.

از بارزترین صفات فاسقان، نقض پیمان در برابر الله و مردم، قطع‌‌کردن آنچه الله به برقراری آن فرمان داده و تلاش برای ایجاد فساد در زمین است.

اصل در اشیاء، مباح بودن و طهارت است؛ زیرا الله متعال، تمام آنچه در زمین است را برای بندگانش آفریده و به آنها بخشیده است.|

﴿وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُواْ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاء وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُون﴾ [البقرة: ٣٠]

٣٠ الله متعال خبر می‌‌دهد که خطاب به فرشتگان فرمود: او تعالی در زمین بشری قرار خواهد داد که از پی یکدیگر خواهند آمد، تا با طاعت الله زمین را آباد کنند؛ آن‌‌گاه فرشتگان- برای کسب راهنمایی و آگاهی- در مورد حکمتِ قراردادن فرزندان آدم به عنوان جانشینان در زمین، درحالی‌‌که در آن فساد خواهند کرد و از روی ستم، خون می‌‌ریزند، این‌‌گونه از پروردگارشان پرسیدند: ما که از تو فرمان‌‌برداری می‌‌کنیم، با ستایش تو و بزرگداشت جلال و کمالت، تو را پاک و منزه می‌‌شماریم و هرگز از این کار سست و ناتوان نمی‌‌شویم؟ الله چنین به فرشتگان پاسخ داد: همانا من از حکمت‌‌های شگفت‌‌آور آفرینش انسان‌‌ها و اهداف بزرگ جانشین ‌‌قرار دادن آنها که شما نمی‌‌دانید آگاه هستم.

﴿وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلاَئِكَةِ فَقَالَ أَنبِئُونِي بِأَسْمَاء هَـؤُلاء إِن كُنتُمْ صَادِقِين﴾ [البقرة: ٣١]

٣١ برای بیان منزلت آدم، الله متعال، الفاظ و معانی نام‌‌های تمام حیوانات و جمادات را به او آموخت؛ سپس آن نامیده‌‌ شده‌‌ها را بر فرشتگان عرضه داشت و فرمود: اگر در این گفته که می‌‌گویید شما از این مخلوق، گرامی‌‌تر و بهتر هستید، راستگو هستید، نام‌‌های اینها را به من خبر دهید.

﴿قَالُواْ سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيم﴾ [البقرة: ٣٢]

٣٢ فرشتگان- با اعتراف به نقص خویش و بازگرداندن فضیلت به الله– گفتند: پروردگارا! تو را از اعتراض بر حُکم و شرعِ تو مُنَزَّه و بزرگ می‌‌شماریم؛ زیرا ما فقط چیزی را می‌‌دانیم که علمش را به ما روزی داده‌‌ای؛ همانا تو دانایی هستی که هیچ‌‌چیز از تو پنهان نمی‌‌ماند، حکیمی هستی که با تقدیر و تشریع خویش، هر امری را در جای خودش قرار می‌‌دهی.

﴿قَالَ يَاآدَمُ أَنبِئْهُم بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنتُمْ تَكْتُمُون﴾ [البقرة: ٣٣]

٣٣ آن‌‌گاه الله متعال خطاب به آدم فرمود: آنها را از نام‌‌های این نامیده‌‌ شده‌‌ها آگاه کن. وقتی که آدم، همان‌‌گونه که پروردگارش به او آموخته بود، فرشتگان را آگاه کرد، الله خطاب به فرشتگان فرمود: آیا به شما نگفتم که من از آنچه در آسمان‌‌ها و در زمین پنهان است آگاه هستم و آنچه از احوال‌‌تان را که آشکار می‌‌کنید و آنچه را که با خویش نجوا می‌‌کنید می‌‌دانم.

﴿وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلاَئِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِين﴾ [البقرة: ٣٤]

٣٤ الله متعال بیان می‌‌فرماید که به فرشتگان دستور داد سجدۀ تقدیر و احترام در برابر آدم بگزارند. آنها نیز برای اجرای فرمان الله، به سرعت به سجده افتادند، جز ابلیس که از جن بود، و برای اعتراض به اینکه الله او را به این سجده فرمان داد و به منظور برتر دانستن خویش بر آدم، از این کار خودداری کرد و با این‌‌کار از کافران به الله متعال گردید.

﴿وَقُلْنَا يَاآدَمُ اسْكُنْ أَنتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلاَ مِنْهَا رَغَداً حَيْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَـذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الْظَّالِمِين﴾ [البقرة: ٣٥]

٣٥ و گفتیم: ای آدم تو و همسرت- حواء- در بهشت سکونت کن، و در همه‌‌جای آن [از نعمت‌‌های] گوارا و فراوان، بدون هیچ ممانعت و سختی‌‌ای بخورید و مبادا به این درخت که شما را از خوردن از آن نهی کردم نزدیک شوید که به‌‌سبب سرپیچی از فرمان من از ستمگران خواهید شد.

﴿فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُواْ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِين﴾ [البقرة: ٣٦]

٣٦ اما شیطان پیوسته آدم و همسرش را وسوسه می‌‌کرد و این کار را برای‌‌شان می‌‌آراست؛ تا اینکه آن دو را در لغزش و گناهِ خوردن از آن درخت که الله آن دو را از خوردن از آن نهی کرده بود قرار داد؛ و جزای‌‌شان این بود که الله آنها را از بهشتی که در آن بودند اخراج کرد و خطاب به آن دو و شیطان فرمود: به زمین فرود آیید درحالی‌‌که دشمن یکدیگر خواهید بود و در زمین برای شما، استقرار و بقا و بهره‌‌ جستن از نعمت‌‌هایش است تا اینکه عمرهای‌‌تان سپری شود و قیامت برپا گردد.

﴿فَتَلَقَّى آدَمُ مِن رَّبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيم﴾ [البقرة: ٣٧]

٣٧ آن‌‌گاه آدم کلماتی را که الله به او القا کرد فراگرفت و الله بر او الهام کرد که با آنها دعا کند. این کلمات در آیۀ ٢٣ سورۀ اعراف آمده است: ﴿قَالاَ رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ﴾ [الأعراف: ٢٣]؛ «(آن دو) گفتند: «پروردگارا! ما به خود ستم کردیم، و اگر ما را نیامرزی و بر ما رحم نکنی، مسلّماً از زیان‌‌کاران خواهیم بود».». الله توبۀ آدم را پذیرفت و او را بخشید؛ زیرا او سبحانه نسبت به بندگانش بسیار توبه‌‌پذیر و مهربان است.

برخی فواید آیات:

• بر مؤمن واجب است که اگر حکمت الله در بعضی مخلوقات و فرامینش را نمی‌‌داند، در مقابل آفرینش و امر الله تسلیم باشد.

• قرآن کریم، جایگاه والایی برای علم قائل شده و آن را یکی از اسباب برتری میان مردم قرار داده است.

• کبر و غرور، در رأس گناهان قرار دارد و اساس تمام بلایایی است که بر مردم نازل می‌‌شود و نخستین معصیتی است که الله با آن نافرمانی شد.|

﴿قُلْنَا اهْبِطُواْ مِنْهَا جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَن تَبِعَ هُدَايَ فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُون﴾ [البقرة: ٣٨]

٣٨ به آنها گفتیم: همگی از بهشت به‌‌سوی زمین فرود آیید؛ پس اگر هدایتی توسط رسولانم‌‌ﻹ‌‌ به شما رسید، کسانی‌‌که از آن پیروی کنند و به فرستادگانم ایمان بیاورند، هیچ بیمی در آخرت بر آنها نیست و بر هر آنچه که از دنیا از دست بدهند غمگین نخواهند شد.

﴿وَالَّذِينَ كَفَرواْ وَكَذَّبُواْ بِآيَاتِنَا أُولَـئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُون﴾ [البقرة: ٣٩]

٣٩ اما کسانی‌‌که کافر شدند و آیات ما را تکذیب کردند؛ اهل آتش هستند و همواره در آن خواهند بود.

﴿يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُواْ نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُواْ بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُون﴾ [البقرة: ٤٠]

٤٠ ای فرزندان پیامبر الله، یعقوب÷، نعمت‌‌های پیاپی الله بر خودتان را به یاد آورید و شکرشان را به جای گزارید، و به پیمان من در قبال شما مبنی بر ایمان به من و رسولانم‌‌ﻹ‌‌ و عمل به احکامم وفادار باشید، که اگر به این پیمان وفا کردید، من به پیمان خویش که زندگی پاک در دنیا و پاداش نیکو در آخرت است به نفع شما وفا می‌‌کنم. فقط از من بترسید و پیمانم را نقض نکنید.

﴿وَآمِنُواْ بِمَا أَنزَلْتُ مُصَدِّقاً لِّمَا مَعَكُمْ وَلاَ تَكُونُواْ أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ وَلاَ تَشْتَرُواْ بِآيَاتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَإِيَّايَ فَاتَّقُون﴾ [البقرة: ٤١]

٤١ و به قرآن که آن را بر محمد‌‌ج‌‌ نازل کردیم و در مورد توحید الله و نبوت محمد‌‌ج‌‌ با تورات قبل از اینکه تحریف شود سازگار است، ایمان بیاورید و بپرهیزید از اینکه اولین گروهی باشید که به قرآن کفر می‌‌ورزند، و آیاتم را که نازل کردم به بهای ناچیزی از مقام و ریاست مبادله نکنید و از خشم و عذاب من بترسید.

﴿وَلاَ تَلْبِسُواْ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُواْ الْحَقَّ وَأَنتُمْ تَعْلَمُون﴾ [البقرة: ٤٢]

٤٢ و حق را- که آن را بر رسولانم‌‌ﻹ‌‌ نازل کردم- با اکاذیبی که می‌‌سازید درنیامیزید، و حقیقتی را که در کتاب‌‌های‌‌تان در توصیف محمد‌‌ج‌‌ آمده است پنهان مکنید، درحالی‌‌که نسبت به آن علم و یقین دارید.

﴿وَأَقِيمُواْ الصَّلاَةَ وَآتُواْ الزَّكَاةَ وَارْكَعُواْ مَعَ الرَّاكِعِين﴾ [البقرة: ٤٣]

٤٣ و نماز را به‌‌صورت کامل با ارکان و واجبات و سنت‌‌هایش ادا کنید، و زکات اموال‌‌تان را که الله آنها را در اختیار شما قرار داد بپردازید، و با امت محمد‌‌ج‌‌ که در برابر الله خضوع می‌‌کنند، در برابر الله خضوع کنید.

﴿* أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ وَأَنتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلاَ تَعْقِلُون﴾ [البقرة: ٤٤]

٤٤ بسیار ناپسند است که دیگران را به ایمان و کار نیک امر می‌‌کنید اما خودتان را فراموش کرده و از این کار روی می‌‌گردانید، درحالی‌‌که تورات را می‌‌خوانید و از فرمان پیروی از دین الله و تصدیق رسولانش‌‌ﻹ‌‌ آگاه هستید، پس آیا از عقل و خرد خودتان بهره نمی‌‌برید؟!

﴿وَاسْتَعِينُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخَاشِعِين﴾ [البقرة: ٤٥]

٤٥ و در تمام احوال دینی و دنیوی خویش، از شکیبایی و نماز که شما را به الله نزدیک می‌‌کند و به او می‌‌رساند، یاری بجویید تا شما را یاری و محافظت کند و آسیب‌‌های‌‌تان را برطرف سازد، و به‌‌راستی‌‌که نماز دشوار و سنگین است مگر برای کسانی‌‌که در برابر پروردگارشان خضوع می‌‌کنند.

﴿الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلاَقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُون﴾ [البقرة: ٤٦]

٤٦ زیرا آنها یقین دارند که در روز قیامت نزد پروردگارشان حاضر می‌‌شوند و با او دیدار می‌‌کنند، و به‌‌سوی او بازمی‌‌گردند تا آنها را بر اساس اعمال‌‌شان جزا دهد.

﴿يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُواْ نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِين﴾ [البقرة: ٤٧]

٤٧ ای فرزندانِ پیامبرِ الله، یعقوب÷، نعمت‌‌های دینی و دنیوی مرا که بر شما بخشیدم یاد کنید و به یاد آورید که من شما را با پیامبری و پادشاهی، بر مردم زمانه و معاصرتان برتری دادم.

﴿وَاتَّقُواْ يَوْماً لاَّ تَجْزِي نَفْسٌ عَن نَّفْسٍ شَيْئاً وَلاَ يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلاَ يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلاَ هُمْ يُنصَرُون﴾ [البقرة: ٤٨]

٤٨ و با اجرای اوامر و ترک نواهی، سپری میان خود و عذاب روز قیامت قرار دهید، زیرا در آن روز، هیچ‌‌کس ذره‌‌ای دیگری را بی‌‌نیاز نمی‌‌سازد و در آن روز شفاعت هیچ‌‌کس جهت دفع ضرر یا جلب منفعت پذیرفته نمی‌‌شود مگر به اجازه الله، و هیچ فدیه‌‌ای گرفته نمی‌‌شود حتی اگر زمین از طلا پر شود، و در آن روز هیچ یاوری برای‌‌شان نیست؛ پس آن‌‌گاه که هیچ شفاعتگری نفعی نمی‌‌رساند و هیچ فدیه و یاوری وجود ندارد، گریزگاه کجاست؟!

برخی فواید آیات:

• بزرگترین ذلت و خواری، آن است که انسان دیگران را به نیکی فراخواند اما خودش را فراموش کند.

• شکیبایی و نماز از بزرگترین مواردی است که در تمام امور به بنده یاری می‌‌رسانند.

• در روز قیامت، نه شفیعان و نه فدیه، عذاب را از انسان دفع نمی‌‌کنند و فقط عمل صالح خودش به او نفع می‌‌رساند.|

﴿وَإِذْ نَجَّيْنَاكُم مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوَءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءكُمْ وَفِي ذَلِكُم بَلاء مِّن رَّبِّكُمْ عَظِيم﴾ [البقرة: ٤٩]

٤٩ و ای بنی‌‌اسرائیل به یاد آورید آن‌‌گاه که شما را از پیروان فرعون نجات دادیم، کسانی‌‌که برای خوارساختن و تحقیر شما، انواع عذاب‌‌ها را به شما می‌‌چشاندند؛ چنان‌‌که پسران‌‌تان را با سربریدن می‌‌کشتند تا بقایی نداشته باشید، و دختران‌‌تان را زنده نگه می‌‌داشتند تا هنگامی‌‌که زن شدند به آنها خدمت کنند. در رهانیدن شما از زیر شکنجۀ فرعون و پیروانش، آزمایش بزرگی از جانب پروردگارتان است؛ باشد که شکرگزار باشید.

﴿وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنتُمْ تَنظُرُون﴾ [البقرة: ٥٠]

٥٠ و از نعمت‌‌های ما بر شما به یاد آورید که با شکافتن دریا برای شما، آن را راه خشکی قرار دادیم که در آن حرکت کنید و به این ترتیب، شما را نجات دادیم و دشمن‌‌تان، فرعون و پیروانش را در برابر دیدگان شما و درحالی‌‌که به آنها نگاه می‌‌کردید غرق ساختیم.

﴿وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِن بَعْدِهِ وَأَنتُمْ ظَالِمُون﴾ [البقرة: ٥١]

٥١ و از جمله نعمت‌‌های ما به یاد آورید که چهل شب با موسی÷ قرار گذاشتیم تا نزول تورات به عنوان نور و هدایت در این مدت کامل شود، اما شما در این مدت فقط گوساله را عبادت کردید و با این‌‌کارتان ستمکار بودید.

﴿ثُمَّ عَفَوْنَا عَنكُمِ مِّن بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون﴾ [البقرة: ٥٢]

٥٢ سپس، بعد از توبه‌‌تان از شما درگذشتیم و شما را مؤاخذه نکردیم تا شاید با عبادت و طاعت نیکوی الله، شکر او را به جای آورید.

﴿وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُون﴾ [البقرة: ٥٣]

٥٣ و از جملۀ این نعمت‌‌ها به یاد آورید که تورات را به عنوان جداکنندۀ میان حق و باطل و وسیله تشخیص‌‌ بین هدایت و گمراهی به موسی÷ عطا کردیم؛ شاید با آن به‌‌سوی حق رهنمون شوید.

﴿وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُواْ إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُواْ أَنفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ عِندَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيم﴾ [البقرة: ٥٤]

٥٤ و یکی دیگر از این نعمت‌‌ها را به یاد آورید که الله توفیق توبه از عبادت گوساله را به شما داد، آنجا که موسی÷ به شما گفت: همانا شما با گرفتن گوساله به عنوان معبودی که آن را عبادت می‌‌کنید به خودتان ستم کردید، پس توبه کنید و به‌‌سوی خالق و آفریننده‌‌تان بازگردید، به‌‌گونه‌‌ای که یکدیگر را بکشید؛ و این توبه، از مداومت‌‌ کردن بر کفر که به جاودانگی در آتش منجر می‌‌شود، برای‌‌تان بهتر است؛ آن‌‌گاه به توفیق و یاری الله چنین توبه‌‌ای کردید و او توبۀ شما را پذیرفت؛ زیرا نسبت به بندگان خویش بسیار توبه‌‌پذیر و مهربان است.

﴿وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَن نُّؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنتُمْ تَنظُرُون﴾ [البقرة: ٥٥]

٥٥ و به یاد آورید هنگامی را که پدران‌‌تان با گستاخی خطاب به موسی÷ گفتند: هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد مگر زمانی‌‌که الله را آشکارا و بدون هیچ حایلی به ما بنمایانی، آن‌‌گاه آتش سوزاننده شما را فراگرفت و شما را کُشت، درحالی‌‌که به یکدیگر نگاه می‌‌کردید.

﴿ثُمَّ بَعَثْنَاكُم مِّن بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون﴾ [البقرة: ٥٦]

٥٦ سپس شما را پس از مرگ‌‌تان زنده گردانیدیم؛ شاید از الله به‌‌خاطر این نعمتی که بر شما ارزانی داشت شکرگزاری کنید.

﴿وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُواْ مِن طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَـكِن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُون﴾ [البقرة: ٥٧]

٥٧ از دیگر نعمت‌‌های ما بر شما این است آن‌‌گاه که در زمین حیران بودید ابر را بر شما فرستادیم تا در برابر گرمای خورشید بر شما سایه بیفکند، و از نعمت‌‌های خویش، شرابی شیرین مانند عسل و پرنده‌‌ای کوچک با گوشتی گوارا و پاک شبیه سُمانی [مرغ بلدرچین] بر شما نازل کردیم و به شما گفتیم: از غذاهای پاکیزه‌‌ای که به شما روزی داده‌‌ایم بخورید. آنها با انکار و ناسپاسی این نعمت‌‌ها، ذره‌‌ای نقصان بر ما وارد نکردند، بلکه با کاستن از ثواب خود و قراردادن خویش در معرض عذاب، به خودشان ستم روا داشتند.

برخی فواید آیات:

• نعمت‌‌های بزرگ و فراوان الله بر بنی‌‌اسرائیل، فقط بر تکبر و دشمنی آنها افزود.

• الله بردباری و بخشش و رحمت گسترده‌‌ای نسبت به بندگانش دارد، هر چند گناهان‌‌شان بزرگ باشد.

• معیار داوری میان حق و باطل، وحی است.|

﴿وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُواْ هَـذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُواْ مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُواْ الْبَابَ سُجَّداً وَقُولُواْ حِطَّةٌ نَّغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِين﴾ [البقرة: ٥٨]

٥٨ و نیز از نعمت‌‌های الله بر خودتان به یاد آورید هنگامی‌‌که به شما گفتیم: به بیت المقدس وارد شوید، و از غذاهای پاکیزۀ آن از هر مکانی که می‌‌خواهید، گوارا و فراوان بخورید و در لحظۀ ورود به شهر، در حال رکوع و فروتن برای الله باشید و این‌‌گونه از الله تقاضا کنید: پرورگارا! گناهانمان را از ما بریز، تا دعایتان را اجابت کنیم، و کسانی‌‌که اعمال نیکو انجام دادند، بر ثواب نیکوکاری‌‌شان خواهیم افزود.

﴿فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُواْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُواْ رِجْزاً مِّنَ السَّمَاء بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُون﴾ [البقرة: ٥٩]

٥٩ اما ستم‌‌کاران‌‌شان، کاری نکردند جز اینکه عمل را تبدیل و سخن را تحریف کردند، پس درحالی‌‌که بر نشیمنگاه‌‌های‌‌شان می‌‌خزیدند وارد شدند و برای تمسخر فرمان الهی گفتند: حَبَّةٌ فی شَعرَةٍ؛ دانه‌‌ای در جویی. بنابراین، جزای‌‌شان این بود که الله بر افراد ستمکارشان، به‌‌سبب خروج‌‌شان از حد شرع و مخالفت با فرمان، عذابی از آسمان فرو فرستاد.

﴿* وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِب بِّعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَّشْرَبَهُمْ كُلُواْ وَاشْرَبُواْ مِن رِّزْقِ اللَّهِ وَلاَ تَعْثَوْاْ فِي الأَرْضِ مُفْسِدِين﴾ [البقرة: ٦٠]

٦٠ و از نعمت‌‌های الله بر خودتان به یاد آورید آن‌‌گاه که سرگشته و حیران بودید و تشنگی شدیدی شما را فراگرفت تا اینکه موسی÷ به درگاه پروردگارش تضرع و زاری کرد و از او تعالی برای شما تقاضای آب کرد؛ آن‌‌گاه به او فرمان دادیم که عصایش را به سنگ بزند؛ و هنگامی‌‌که موسی÷ عصایش را به سنگ زد، به تعداد قبایل‌‌تان، دوازده چشمه از آن جوشید و آب از آنها برآمد، و مکان مخصوص نوشیدن هر قبیله را برایش مشخص کردیم تا نزاعی میان‌‌شان واقع نشود؛ و به شما گفتیم: از روزی الله که بدون هیچ تلاش و عملی از جانب‌‌تان به شما روانه کرد بخورید و بیاشامید و برای ایجاد فساد در زمین مکوشید.

﴿وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَن نَّصْبِرَ عَلَىَ طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنبِتُ الأَرْضُ مِن بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُواْ مِصْراً فَإِنَّ لَكُم مَّا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاؤُوْاْ بِغَضَبٍ مِّنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُواْ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُون﴾ [البقرة: ٦١]

٦١ همچنین به یاد آورید هنگامی‌‌که در برابر نعمت پروردگارتان ناسپاسی کردید و از خوردن منّ و سلوی که الله برای‌‌تان نازل فرمود، احساس دلتنگی و بیزاری کردید و گفتید: هرگز بر غذای واحد و تغییرناپذیری صبر نخواهیم کرد. آن‌‌گاه از موسی÷ خواستید که از الله بخواهد از گیاهان زمین، مانند محصولات کشاورزی و سبزی و قثاء [شبیه خیار اما بزرگتر از آن] و حبوبات و عدس و پیاز به عنوان غذا برای‌‌تان برویاند؛ آن‌‌گاه موسی÷ - برای ناپسند نشان ‌‌دادن درخواست شما که منّ و سلوی را که بهتر و گرامی‌‌تر است و بدون رنج و سختی به شما رسیده بود به آنچه که کمتر و پست‌‌تر است تبدیل کردید- گفت: از این سرزمین به هر آبادی‌‌ای فرود آیید و آنچه درخواست کردید در کشتزارها و بازارهای آن خواهید یافت. و به‌‌سبب پیروی آنها از شهوات و رویگردانی‌‌های مکرر از آنچه الله برای‌‌شان برگزیده بود، خواری و فقر و بدبختی، همنشین‌‌شان شد و به خشمی از جانب الله بازگشتند؛ زیرا از دین الله روی گرداندند، به آیاتش کفر ورزیدند و از روی ستم و دشمنی، پیامبرانش‌‌ﻹ‌‌ را به قتل رساندند؛ تمام این عذاب‌‌ها، به این سبب بود که آنها از الله نافرمانی و از حدودش تجاوز کردند.

برخی فواید آیات:

• هرکس در نصوص شرع دستکاری و آن را تحریف کند، همانند یهود است و مورد تهدید عذاب الله متعال قرار دارد.

• بزرگی فضل و بخشش الله متعال بر بنی‌‌اسرائیل، و در مقابل آن، انکار و دشمنی شدید و رویگردانی آنها از الله و شریعت او تعالی.

• از جمله آثار شوم گناهان و تجاوز از حدود الله، ذلت و خواری انسان و تسلط دشمنان بر اوست.|

﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَالَّذِينَ هَادُواْ وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُون﴾ [البقرة: ٦٢]

٦٢ همانا کسانی از این امت و نیز کسانی از امت‌‌های پیشین، قبل از بعثت محمد‌‌ج‌‌ از یهود و نصاری و صابئان- گروهی از پیروان برخی پیامبران‌‌ﻹ‌‌ که ایمان به الله و روز آخرت در آنها تحقق یافت- که ایمان آوردند، پاداش آنها نزد پروردگارشان است، و نسبت به آنچه در آخرت پیش رو دارند هیچ بیمی بر آنها نیست و بر آنچه از دنیا از دست می‌‌دهند غمگین نمی‌‌شوند.

﴿وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُواْ مَا آتَيْنَاكُم بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُواْ مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون﴾ [البقرة: ٦٣]

٦٣ و به یاد آورید پیمان محکمی را که در مورد ایمان به الله و رسولانش از شما گرفتیم، و برای ترساندن و برحذر داشتن شما از نقض این پیمان، کوه را بر بالای سرتان برافراشتیم، درحالی‌‌که به شما امر کردیم آنچه را در تورات نازل کردیم با جد و تلاش و بدون تنبلی و سستی برگیرید و محتوایش را حفظ کنید و در آن تدبر نمایید؛ شاید با انجام این کار، از عذاب الله متعال پرهیز کنید.

﴿ثُمَّ تَوَلَّيْتُم مِّن بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنتُم مِّنَ الْخَاسِرِين﴾ [البقرة: ٦٤]

٦٤ اما پس از اینکه پیمان محکم از شما گرفتیم، رویگردان شدید و نافرمانی کردید و اگر الله به فضل خویش شما را نمی‌‌بخشید و به رحمت خویش توبه‌‌تان را نمی‌‌پذیرفت، به‌‌سبب این رویگردانی و نافرمانی، قطعا از زیانکاران بودید.

﴿وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَواْ مِنكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُواْ قِرَدَةً خَاسِئِين﴾ [البقرة: ٦٥]

٦٥ و در مورد پیشینیان‌‌تان از روی علم و بدون هیچ ابهامی باخبر شده‌‌اید؛ آنجا که با شکار در روز شنبه که شکار در این روز بر آنها حرام شده بود تجاوز کردند، چنان‌‌که با نصب تور قبل از روز شنبه و بیرون آوردن آن در روز یکشنبه، در این‌‌کار حیله به کار بردند؛ بنابراین، الله برای مجازات این مکّاران به جرم حیله و مکرشان، آنها را بوزینگانی منفور و طردشده قرار داد.

﴿فَجَعَلْنَاهَا نَكَالاً لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِّلْمُتَّقِين﴾ [البقرة: ٦٦]

٦٦ به این ترتیب، ساکنان این شهر متجاوز را عبرتی برای ساکنان آبادی‌‌های مجاور و برای کسانی‌‌که پس از آنها می‌‌آیند قرار دادیم؛ تا مرتکب عملی مانند عمل آنها نشوند که مستحق عذاب آنها خواهند شد؛ و آن را اندرزی برای پرهیزگاران قرار دادیم، کسانی‌‌که از عذاب و انتقام الله در برابر کسانی‌‌که از حدودش تجاوز می‌‌کنند، می‌‌ترسند.

﴿وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُواْ بَقَرَةً قَالُواْ أَتَتَّخِذُنَا هُزُواً قَالَ أَعُوذُ بِاللّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِين﴾ [البقرة: ٦٧]

٦٧ و از اخبار پیشینیان‌‌تان به یاد آورید آنچه را که میان آنها و موسی÷ جاری شد؛ آنجا که آنها را از این فرمان الله آگاه کرد که یک ماده‌‌گاو از میان گاوها قربانی کنند، اما آنها به جای اجرای سریع این امر، جهت رساندن آزار و اذیت گفتند: آیا ما را مسخره و استهزا می‌‌کنی! آن‌‌گاه موسی÷ در پاسخ گفت: به الله پناه می‌‌برم از اینکه از کسانی باشم که بر الله دروغ می‌‌بندند و مردم را مسخره می‌‌کنند.

﴿قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لّنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لاَّ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُواْ مَا تُؤْمَرون﴾ [البقرة: ٦٨]

٦٨ به موسی÷ گفتند: از پروردگارت بخواه تا صفت این ماده گاوی را که ما را به ذبحش فرمان داده، روشن سازد، موسی÷ به آنها گفت: الله می‌‌فرماید: این ماده‌‌گاو، نه پیر است و نه خردسال، بلکه بین این دو [میانسالی] است، پس بر اجرای امر پروردگارتان مبادرت ورزید.

﴿قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاء فَاقِـعٌ لَّوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِين﴾ [البقرة: ٦٩]

٦٩ آنها با مداومت بر جدال و آزاررسانی، به موسی÷ گفتند: از پروردگارت بخواه برای ما مشخص کند این ماده گاو چه رنگی داشته باشد، موسی÷ در پاسخ به آنها گفت: الله می‌‌فرماید: گاوی بسیار زردرنگ است، که هر بیننده‌‌ای را به وجد می‌‌آورد.

برخی فواید آیات:

• حکم مذکور در آیۀ اولی، برای قبل از بعثت پیامبر‌‌ج‌‌ است، اما پس از بعثت پیامبر‌‌ج‌‌، دین موردپسند نزد الله، فقط اسلام است و غیر اسلام را نمی‌‌پذیرد؛ چنان‌‌که می‌‌فرماید: ﴿وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ﴾ [آل عمران: ٨٥] «و هرکس، دینی غیر از اسلام برگزیند، هرگز از او پذیرفته نخواهد شد».

• الله عذاب برخی گناهان را قبل از آخرت، در دنیا به تعجیل می‌‌اندازد؛ تا به مردم پند دهد تا از مخالفت با فرمان الله متعال بپرهیزند.

• هرکس آنچه را که در شریعت گنجایش دارد، بر خود تنگ و سخت بگیرد، احتمال دارد با سخت گرفتن بر آن مجازات شود.|

﴿قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا هِيَ إِنَّ البَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِن شَاء اللَّهُ لَمُهْتَدُون﴾ [البقرة: ٧٠]

٧٠ سپس با مداومت بر آزاررسانیدن، گفتند: از پروردگارت بخواه تا صفات بیشتری از این گاو برای ما روشن سازد؛ زیرا گاوهای زیادی صفات مذکور را دارند و ما نمی‌‌توانیم از میان آنها یکی را تعیین کنیم. درحالی‌‌که تأکید می‌‌کردند- اگر الله بخواهد- به ماده‌‌گاوی که ذبحش مَدّ نظر است هدایت خواهند شد.

﴿قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لاَّ ذَلُولٌ تُثِيرُ الأَرْضَ وَلاَ تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لاَّ شِيَةَ فِيهَا قَالُواْ الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُواْ يَفْعَلُون﴾ [البقرة: ٧١]

٧١ موسی÷ به آنها گفت: الله می‌‌فرماید: صفت این ماده‌‌گاو، آن است که نه برای کشاورزی و نه برای آبیاری زمین رام است، بی‌‌عیب است و غیر از رنگ زرد هیچ نشانه‌‌ای از رنگی دیگر در آن نیست. آن‌‌گاه گفتند: اکنون توصیف دقیقی را که گاو را به صورت کامل مشخص می‌‌کند آوردی، و آن را ذبح کردند درحالی‌‌که نزدیک بود به‌‌سبب جدال و آزاررسانی، آن را ذبح نکنند.

﴿وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللّهُ مُخْرِجٌ مَّا كُنتُمْ تَكْتُمُون﴾ [البقرة: ٧٢]

٧٢ و به یاد آورید آن‌‌گاه که یکی از خودتان را کشتید و هر یک از شما اتهام قتل را از خود دفع می‌‌کرد و دیگری را به آن متهم می‌‌ساخت تا اینکه با یکدیگر نزاع کردید، حال آن‌‌که الله قتل آن بی‌‌گناه را که پنهان می‌‌کردید آشکار ساخت.

﴿فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُون﴾ [البقرة: ٧٣]

٧٣ آن‌‌گاه به شما گفتیم: بخشی از آن ماده‌‌گاو را که به ذبحش امر شدید به مقتول بزنید؛ که الله او را زنده خواهد گردانید تا خبر دهد قاتل کیست! آنها نیز چنین کردند و مقتول آنها را از قاتل آگاه کرد. همانند زنده‌‌گردانیدن این میت، الله مردگان را در روز قیامت زنده می‌‌گرداند و دلایل آشکار قدرت خویش را به شما نشان می‌‌دهد تا شاید در آنها بیندیشید و به صورت واقعی به الله متعال ایمان بیاورید.

﴿ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُم مِّن بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاء وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّهِ وَمَا اللّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُون﴾ [البقرة: ٧٤]

٧٤ سپس، دل‌‌های‌‌تان پس از این پندهای رسا و معجزات روشن، سخت گردید تا اینکه مثل سنگ شد، بلکه سخت‌‌تر از سنگ؛ زیرا حال دل‌‌های‌‌تان هرگز تغییر نمی‌‌کند، اما سنگ‌‌ها دچار تغییر و تحول می‌‌شوند؛ چنان‌‌که از برخی سنگ‌‌ها جوی‌‌ها روان می‌‌شود و برخی از سنگ‌‌ها می‌‌شکافد و آب چشمه‌‌های جاری در زمین از آنها می‌‌جوشد، که انسان‌‌ها و حیوانات از آن استفاده می‌‌کنند، و برخی از سنگ‌‌ها از ترس و خشیت الهی از بالای کوه‌‌ها فرو می‌‌ریزد. اما دل‌‌های‌‌تان چنین نیست و الله از آنچه انجام می‌‌دهید غافل نیست، بلکه از اعمال‌‌تان آگاه است و شما را بر اساس اعمال‌‌تان جزا خواهد داد.

﴿* أَفَتَطْمَعُونَ أَن يُؤْمِنُواْ لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِّنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلاَمَ اللّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِن بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُون﴾ [البقرة: ٧٥]

٧٥ - ای مؤمنان- پس از اینکه از حقیقت حال یهود و دشمنی‌‌شان آگاه شدید، آیا باز هم امید دارید که ایمان بیاورند و به شما پاسخ مثبت دهند؟! درحالی‌‌که گروهی از علمای‌‌شان کلام الله را که در تورات بر آنها نازل شد می‌‌شنیدند، سپس الفاظ و معانی آن را بعد از آن‌‌که آن را می‌‌فهمیدند و می‌‌شناختند، تغییر می‌‌دادند، درحالی‌‌که به بزرگی گناه خویش آگاه بودند.

﴿وَإِذَا لَقُواْ الَّذِينَ آمَنُواْ قَالُواْ آمَنَّا وَإِذَا خَلاَ بَعْضُهُمْ إِلَىَ بَعْضٍ قَالُواْ أَتُحَدِّثُونَهُم بِمَا فَتَحَ اللّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُم بِهِ عِندَ رَبِّكُمْ أَفَلاَ تَعْقِلُون﴾ [البقرة: ٧٦]

٧٦ یکی از تناقضات و مکرهای یهودیان این است که وقتی برخی از آنها با مؤمنان روبرو می‌‌شوند، به راستی و صحت رسالت پیامبر محمد‌‌ج‌‌ و اینکه تورات به او گواهی می‌‌دهد اعتراف می‌‌کنند، اما وقتی با خودشان خلوت می‌‌کنند یکدیگر را به‌‌سبب این اعترافات سرزنش می‌‌کنند؛ زیرا مسلمانان اعتراف آنها به صدق نبوت را به عنوان دلیل علیه آنها اقامه می‌‌کنند.

برخی فواید آیات:

• دل‌‌های برخی بندگان، سخت‌‌تر از سنگ‌‌های سخت است؛ از این‌‌ رو، با پند و اندرز، نرم و مهربان نمی‌‌شوند.

• تا زمانی‌‌که دل، در برابر الله تسلیم و فروتن نباشد، دلایل و بینات- هر چند بزرگ باشند- سودی نمی‌‌رسانند.

• آیات، حقیقت آنچه را در ذات یهودیان قرار دارد کشف کرده‌‌اند، از این جهت که نادانی و فریب و بازی‌‌ کردن با دین را از یکدیگر به ارث می‌‌برند.|

﴿أَوَلاَ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُون﴾ [البقرة: ٧٧]

٧٧ یهودیان این رفتار معیوب و رسوا کننده را ادامه می‌‌دهند و گویی غافلند از اینکه الله از اقوال و افعال پنهانی و آشکار آنها آگاه است و آن را بر بندگانش آشکار خواهد کرد و آنها را رسوا می‌‌سازد.

﴿وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لاَ يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلاَّ أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّون﴾ [البقرة: ٧٨]

٧٨ گروهی از یهودیان هستند که از تورات چیزی جز تلاوت آن نمی‌‌دانند و مدلول آن را درک نمی‌‌کنند و چیزی جز دروغ‌‌هایی که از بزرگان‌‌شان گرفته‌‌اند ندارند و گمان می‌‌کنند که این دروغ‌‌ها، همان توراتی است که الله آن را نازل فرموده است.

﴿فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَـذَا مِنْ عِندِ اللّهِ لِيَشْتَرُواْ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَّهُم مِّمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَّهُمْ مِّمَّا يَكْسِبُون﴾ [البقرة: ٧٩]

٧٩ پس نابودی و عذاب سختی در انتظار کسانی است که کتاب را با دستان خود می‌‌نویسند، سپس- به دروغ- می‌‌گویند: این از جانب الله است؛ تا حق و پیروی از هدایت را با بهای بی‌‌ارزشی در دنیا مانند مال و ریاست تبدیل کنند، پس نابودی و عذاب شدیدی بر آنها است به‌‌سبب آنچه دست‌‌های‌‌شان نوشته و آنها را به دروغ به الله نسبت می‌‌دهند، و نابودی و عذاب شدیدی بر آنها است به‌‌سبب مال و ریاستی که از این طریق به دست می‌‌آورند.

﴿وَقَالُواْ لَن تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَّعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِندَ اللّهِ عَهْدًا فَلَن يُخْلِفَ اللّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللّهِ مَا لاَ تَعْلَمُون﴾ [البقرة: ٨٠]

٨٠ - به دروغ و از روی غرور- گفتند: آتش جهنم به ما نخواهد رسید و وارد آن نمی‌‌شویم مگر روزهای اندکی؛ - ای پیامبر- به آنها بگو: آیا بر این امر، وعدۀ محکمی از الله گرفته‌‌اید؟ که اگر چنین پیمانی گرفته باشید، الله پیمانش را نقض نمی‌‌کند، یا اینکه- به دروغ و ناحق- آنچه را که نمی‌‌دانید به الله نسبت می‌‌دهید؟

﴿بَلَى مَن كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيـئَتُهُ فَأُوْلَـئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُون﴾ [البقرة: ٨١]

٨١ امر این‌‌گونه که آنها می‌‌پندارند نیست؛ زیرا الله هرکس را که مرتکب گناه کفر شود و گناهانش از هر طرف او را احاطه کنند، عذاب می‌‌دهد و آنها را با دخول در آتش و جاودانه ‌‌بودن در آن، به‌‌گونه‌‌ای که برای همیشه در آن خواهند ماند، مجازات می‌‌کند.

﴿وَالَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أُولَـئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُون﴾ [البقرة: ٨٢]

٨٢ کسانی‌‌که به الله و رسولش‌‌ج‌‌ ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‌‌اند، ثواب شان نزد الله، ورود به بهشت و جاودانگی در آن است، و برای همیشه در آن ماندگار خواهند ماند.

﴿وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لاَ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْناً وَأَقِيمُواْ الصَّلاَةَ وَآتُواْ الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِّنكُمْ وَأَنتُم مِّعْرِضُون﴾ [البقرة: ٨٣]

٨٣ - ای بنیاسرائیل- همچنین به یاد آورید پیمان محکمی را که از شما گرفتیم مبنی بر اینکه الله را یگانه بدانید و دیگران را همراه او نپرستید، و به پدر و مادر و خویشان و یتیمان و مساکین نیازمند نیکی کنید، و هنگام امر به معروف و نهی از منکر خشونت و شدت به کار نبرید و به نیکویی با مردم سخن بگویید، و نماز کامل را به نحوی که بدان امر شده‌‌اید ادا کنید، و زکات را با پرداخت آن به مستحقانش که خودتان را با آن پاکیزه می‌‌گردانید بپردازید، اما پس از این پیمان، تنها کاری که کردید این بود که با خودداری از وفا به مفاد پیمانی که از شما گرفته شد، روی گردانیدید.

برخی فواید آیات:

برخی از اهل کتاب مدعی هستند که به آنچه الله نازل فرموده است علم دارند، اما در حقیقت، هیچ علمی به آن ندارند و این ادعا، فقط توَهّم و نادانی است.

بزرگترین گناهکاران، کسانی هستند که بر الله متعال و رسولش‌‌ج‌‌ دروغ می‌‌بندند؛ یعنی آنچه را از جانب الله و رسولش‌‌ج‌‌ نیست به آن دو نسبت می‌‌دهند.

با وجود پیمان‌‌های بزرگی که الله متعال با تأکید زیاد از یهودیان گرفت، جز بر رویگردانی و رهاکردن این پیمان‌‌ها توسط آنها نیفزود.|

﴿وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لاَ تَسْفِكُونَ دِمَاءكُمْ وَلاَ تُخْرِجُونَ أَنفُسَكُم مِّن دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنتُمْ تَشْهَدُون﴾ [البقرة: ٨٤]

٨٤ و به یاد آورید پیمان محکمی را که در تورات از شما گرفتیم مبنی بر تحریم اینکه خون یکدیگر را بریزید و تحریم اینکه یکدیگر را از سرزمین خود بیرون کنید، سپس به این پیمان که از شما گرفتیم اعتراف کردید و خودتان بر صحت این پیمان گواه هستید.

﴿ثُمَّ أَنتُمْ هَـؤُلاء تَقْتُلُونَ أَنفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِّنكُم مِّن دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِم بِالإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِن يَأتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاء مَن يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُون﴾ [البقرة: ٨٥]

٨٥ اما شما با این پیمان مخالفت می‌‌کنید؛ چنانکه یکدیگر را می‌‌کشید و با همکاری دشمنان، از روی ستم و تجاوز، گروهی از خودتان را از سرزمینشان بیرون می‌‌کنید. و هنگامیکه [بعضی از آنان در جنگ با هم‌‌پیمانانِ عربِ شما اسیر شوند و به صورت] اسیر نزد شما بیایند، [برای این‌‌که آنها از بنی‌‌اسرائیل و هم‌‌دینِ شما هستند، در برابرِ آزادی‌‌شان] تلاش می‌‌کنید تا با پرداخت فدیه آنها را از اسارت درآورید، حال آنکه آواره‌‌کردن شان بر شما حرام است. چگونه به بخشی از تورات در مورد وجوب رهاسازی اسرا ایمان می‌‌آورید و به بخشی از آن در مورد صیانت خون و منع آواره‌‌کردن یکدیگر از سرزمینشان کفر می‌‌ورزید؟! بنابراین، کسی‌‌که چنین عملی مرتکب شود، جزایی ندارد جز خواری و تحقیر در دنیا، و در آخرت نیز به شدیدترین عذاب بازگردانده می‌‌شود و الله از آنچه که انجام می‌‌دهید غافل نیست، بلکه از اعمال‌‌تان آگاه است و شما را در قبال آن مجازات خواهد کرد.

﴿أُولَـئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُاْ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآَخِرَةِ فَلاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلاَ هُمْ يُنصَرُون﴾ [البقرة: ٨٦]

٨٦ آنها کسانی هستند که با ترجیح فانی بر باقی، آخرت را با زندگی دنیا عوض کردند، پس عذاب‌‌شان در آخرت تخفیف داده نمی‌‌شود و در آن روز هیچ یاوری ندارند که به آنها یاری برساند.

﴿وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِن بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّمَا جَاءكُمْ رَسُولٌ بِمَا لاَ تَهْوَى أَنفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُون﴾ [البقرة: ٨٧]

٨٧ همانا به موسی تورات را دادیم و در پی او، رسولانی فرستادیم، و به عیسی پسر مریم آیات آشکار و روشنی مانند زنده‌‌گردانیدن مردگان و شفابخشیدن کور مادرزاد و بیمار مبتلا به پیسی، برای [اثباتِ] راستگویی‌‌اش عطا کردیم و او را با فرشته جبرئیل تقویت کردیم، پس- ای بنیاسرائیل- چرا هرگاه رسولی چیزی را آورد که موافق خواهشات شما نبود، بر حق تکبر ورزیدید و بر رسولان الله برتری جستید، چنان‌‌که گروهی از آنها را تکذیب کردید و گروهی دیگر را به قتل رساندید؟!

﴿وَقَالُواْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَل لَّعَنَهُمُ اللَّه بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً مَّا يُؤْمِنُون﴾ [البقرة: ٨٨]

٨٨ در حقیقت، دلیل یهود بر پیروی‌‌نکردن از محمد‌‌ج‌‌ این بود که می‌‌گفتند: همانا دل‌‌هایمان در غلاف است و چیزی از سخنان تو به دل‌‌هایمان نمی‌‌رسد و آن را نمی‌‌فهمند، اما وضعیت چنین که آنها ادعا کردند نبود، بلکه به‌‌سبب کفرشان، الله آنها را از خود راند و به همین سبب، جز به مقدار اندکی از آنچه الله نازل فرمود، ایمان نمی‌‌آورند.

برخی فواید آیات:

• از بزرگترین انواع کفر: ایمان آوردن به بخشی از آنچه الله نازل فرموده است و کفر ورزیدن به بخشی دیگر از آن است؛ زیرا کسی‌‌که مرتکب چنین کاری شود، هوای نفسش را معبود خویش قرار داده است.

• دشمنی زیاد و پیروی از هوای نفس و بازی کردن با آنچه الله متعال نازل فرموده است، توسط یهودیان.

• بخشش و رحمت الله متعال به مخلوقاتش، آن‌‌گاه که رسولان را پیاپی بر آنها فرستاد و کتاب‌‌ها را برای هدایت‌‌شان به راه راست و رستگاری نازل فرمود.

• الله کسانی را که از هدایت روی می‌‌گردانند و با اوامرش به ستیز می‌‌پردازند، با زدن مُهر بر دل‌‌های‌‌شان مجازات می‌‌کند و آنها را از رحمت خویش می‌‌راند؛ در نتیجه، به حق هدایت نمی‌‌شوند و به آن عمل نمی‌‌کنند.|

﴿وَلَمَّا جَاءهُمْ كِتَابٌ مِّنْ عِندِ اللّهِ مُصَدِّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ وَكَانُواْ مِن قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُواْ فَلَمَّا جَاءهُم مَّا عَرَفُواْ كَفَرُواْ بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّه عَلَى الْكَافِرِين﴾ [البقرة: ٨٩]

٨٩ قرآن کریم که در اصول عمومی صحیح، با تورات و انجیل موافق است، از جانب الله برای‌‌شان آمد. قبل از نزول آن می‌‌گفتند: هنگامی‌‌که پیامبری مبعوث شود، بر مشرکان پیروز خواهیم شد و برایمان گشایش حاصل خواهد شد، پس به او ایمان می‌‌آوریم و از او پیروی می‌‌کنیم. اما هنگامی‌‌که قرآن و محمد‌‌ج‌‌ طبق صفتی که آن را می‌‌شناختند و حقیقتی که آن را می‌‌دانستند، نزدشان آمد، به آن کفر ورزیدند؛ پس لعنت الله بر کافران به الله و رسولش‌‌ج‌‌ باد.

﴿بِئْسَمَا اشْتَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ أَن يَكْفُرُواْ بِمَا أنَزَلَ اللّهُ بَغْياً أَن يُنَزِّلُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ عَلَى مَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ فَبَاؤُواْ بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُّهِين﴾ [البقرة: ٩٠]

٩٠ سهم خویش از ایمان به الله و رسولش‌‌ج‌‌ را به بهای بدی عوض کردند؛ چون از روی ستم و حسادت به‌‌سبب نزول نبوت و قرآن بر محمد‌‌ج‌‌، به آنچه الله نازل کرده بود کفر ورزیدند و رسولانش را تکذیب کردند، پس به‌‌سبب کفر به محمد‌‌ج‌‌ و تحریف تورات از قبل، به خشمی دوچندان از جانب الله متعال سزاوار شدند. و برای کافران به نبوت محمد‌‌ج‌‌، عذاب خفت‌‌آوری در روز قیامت وجود دارد.

﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُواْ بِمَا أَنزَلَ اللّهُ قَالُواْ نُؤْمِنُ بِمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرونَ بِمَا وَرَاءهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِّمَا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنبِيَاء اللّهِ مِن قَبْلُ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِين﴾ [البقرة: ٩١]

٩١ و هنگامی‌‌که به این یهودیان گفته می‌‌شود: به حق و هدایتی که الله بر رسولش‌‌ج‌‌ نازل کرده ایمان بیاورید، می‌‌گویند: به آنچه که بر پیامبران خودمان نازل شده است ایمان می‌‌آوریم، و به غیر آن یعنی آنچه بر محمد‌‌ج‌‌ نازل شده است کفر می‌‌ورزند، درحالی‌‌که این قرآن، همان حقیقتی است که موافق چیزی است که از جانب الله همراه آنها است، و اگر به آنچه بر آنها نازل شده است، ایمان واقعی آورده بودند، قطعا به قرآن نیز ایمان می‌‌آوردند.- ای پیامبر- در پاسخ به آنها بگو: اگر واقعاً به حقی که برای‌‌تان آمد ایمان داشتید، پس چرا پیش از این، پیامبران الله را می‌‌کشتید؟!

﴿* وَلَقَدْ جَاءكُم مُّوسَى بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِن بَعْدِهِ وَأَنتُمْ ظَالِمُون﴾ [البقرة: ٩٢]

٩٢ و قطعا رسول شما، موسی÷، آیات آشکاری دال بر راستگویی خویش آورد، سپس، بعد از اینکه موسی÷ برای دیدار با پروردگارش رفت، آن گوساله را معبود قرار دادید و عبادت کردید، و با قراردادن شریک برای الله، ستمکار شدید، درحالی‌‌که الله، سزاوار است به یگانگی و بدون شریک عبادت شود.

﴿وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُواْ مَا آتَيْنَاكُم بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُواْ قَالُواْ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُواْ فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِن كُنتُمْ مُّؤْمِنِين﴾ [البقرة: ٩٣]

٩٣ و به یاد آورید هنگامی‌‌که پیمان محکمی مبنی بر پیروی از موسی÷ و پذیرش آنچه از نزد الله آورده بود از شما گرفتیم و برای ترساندن شما، کوه را بر فرازتان بالا بردیم، و به شما گفتیم: با تلاش و کوشش بسیار، آنچه را از تورات به شما دادیم برگیرید و به نیت پذیرش و فرمانبرداری بشنوید و گرنه کوه را بر سر شما فرو می‌‌ریزیم، آن‌‌گاه گفتید: با گوش‌‌هایمان شنیدیم و با اعمال‌‌مان نافرمانی کردیم، و به‌‌سبب کفرشان، عبادت گوساله در دل‌‌های‌‌شان جای گرفت. – ای پیامبر- بگو: چه بد است کفر به الله که این ایمان، شما را به آن امر می‌‌کند اگر مؤمن هستید؛ زیرا کفر همراه ایمان واقعی وجود ندارد.

برخی فواید آیات:

• یهودیان، حسودترین مردمان هستند؛ زیرا به‌‌سبب اینکه رسول‌‌ج‌‌ از آنها نبود، حسادت، آنها را به کفر به الله و نپذیرفتن آنچه نازل کرد، واداشت.

• ایمان واقعی به الله متعال، تصدیق تمام کتاب‌‌هایی را که الله نازل فرموده و تمام رسولانی را که فرستاده است می‌‌طلبد.

• از بزرگترین ستم‌‌ها، رویگردانی از حقیقت و هدایت، پس از شناخت آن و قیام ادله بر آن است.

• یکی از عادت‌‌های یهودیان، شکستن عهد و پیمان‌‌هاست و تا امروز دین‌‌شان این‌‌گونه بوده است.|

﴿قُلْ إِن كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآَخِرَةُ عِندَ اللّهِ خَالِصَةً مِّن دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُاْ الْمَوْتَ إِن كُنتُمْ صَادِقِين﴾ [البقرة: ٩٤]

٩٤- ای پیامبر- بگو: - ای یهود- اگر بهشت در سرای آخرت فقط برای شماست و مردم دیگر در آن وارد نمی‌‌شوند؛ پس مرگ را آرزو کنید و آن را بطلبید؛ تا به سرعت به این جایگاه دست یابید و از دشواری‌‌ها و غم و اندوه‌‌های زندگی دنیا راحت شوید، اگر در این ادعای خویش راستگو هستید.

﴿وَلَن يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمين﴾ [البقرة: ٩٥]

٩٥ اما به‌‌سبب کفر به الله و تکذیب رسولانش‌‌ﻹ‌‌ و تحریف کتاب‌‌هایش که در زندگی خویش آنها را مرتکب شده‌‌اند، هرگز مرگ را آرزو نخواهند کرد، و الله نسبت به ستمکارانِ یهود و غیر یهود آگاه هست و هرکس را به‌‌سبب عملش جزا خواهد داد.

﴿وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُواْ يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَن يُعَمَّرَ وَاللّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُون﴾ [البقرة: ٩٦]

٩٦ - ای پیامبر- به‌‌طور قطع، یهود را حریص‌‌ترین مردم به زندگی خواهی یافت، هر چند این زندگی پست و خوار باشد، بلکه آنها از مشرکان که به روز رستاخیز و حساب ایمان ندارند، حریص‌‌تر هستند، درحالی‌‌که آنها اهل کتاب هستند و به روز رستاخیز و حساب ایمان دارند؛ چنان‌‌که هر یک از آنها دوست دارد هزار سال عمر کند، درحالی‌‌که درازی عمرش به هر اندازه که برسد او را از عذاب الله دور نمی‌‌سازد و الله نسبت به اعمال آنها آگاه و بیناست و ذره‌‌ای از اعمال‌‌شان بر او پوشیده نمی‌‌ماند و آنها را در قبال اعمال‌‌شان جزا خواهد داد.

﴿قُلْ مَن كَانَ عَدُوًّا لِّجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللّهِ مُصَدِّقاً لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِين﴾ [البقرة: ٩٧]

٩٧ - ای پیامبر- به هر یک از یهودیان که می‌‌گوید: «همانا از میان فرشتگان، جبرئیل÷ دشمن ماست» بگو: هرکس دشمن جبرئیل÷ است، (باید بداند که) جبرئیل÷ همان کسی است که به اذن الله قرآن را بر قلبت نازل کرد، درحالی‌‌که قرآن مؤید کتاب‌‌های پیشین الهی مانند تورات و انجیل و راهنما به‌‌سوی خیر و بشارت‌‌دهنده برای مؤمنان است به نعمت‌‌هایی که الله برای‌‌شان مهیا فرموده است، پس هرکس دشمن کسی با این صفت و عمل باشد، از گمراهان است.

﴿مَن كَانَ عَدُوًّا لِّلّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللّهَ عَدُوٌّ لِّلْكَافِرِين﴾ [البقرة: ٩٨]

٩٨ هرکس‌‌ دشمن الله و فرشتگانش‌‌ﻹ‌‌ و رسولانش‌‌ﻹ‌‌ و دشمن دو فرشتۀ مقرب- جبرئیل÷ و میکائیل÷ - باشد؛ (باید بداند که) الله دشمن کافران شما و غیر شماست و هرکس که الله دشمن او باشد، قطعا به زیانِ آشکاری بازگشته است.

﴿وَلَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلاَّ الْفَاسِقُون﴾ [البقرة: ٩٩]

٩٩ و- ای پیامبر- نشانه‌‌های روشنی بر راستگویی تو در نبوت و وحیی که آوردی نازل کردیم، و با وجود وضوح و آشکاربودنشان، کسی جز برگشتگان از دین الله آنها را انکار نمی‌‌کند.

﴿أَوَكُلَّمَا عَاهَدُواْ عَهْداً نَّبَذَهُ فَرِيقٌ مِّنْهُم بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يُؤْمِنُون﴾ [البقرة: ١٠٠]

١٠٠ یکی از صفات ناپسند یهودیان این است که هرگاه پیمانی از آنها گرفته شد- از جمله ایمان به نبوت محمد‌‌ج‌‌ که تورات بر آن دلالت دارد- گروهی از آنها آن را شکستند، بلکه اکثر این یهودیان به آنچه الله متعال نازل فرموده است ایمان واقعی نمی‌‌آورند؛ زیرا ایمان، بر وفای به عهد حمل می‌‌شود.

﴿وَلَمَّا جَاءهُمْ رَسُولٌ مِّنْ عِندِ اللّهِ مُصَدِّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِّنَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ كِتَابَ اللّهِ وَرَاء ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لاَ يَعْلَمُون﴾ [البقرة: ١٠١]

١٠١ و هنگامی‌‌که محمد‌‌ج‌‌ به عنوان رسولی از جانب الله نزدشان آمد درحالی‌‌که موافق صفت او در تورات بود، گروهی از آنها از آنچه که تورات بر آن دلالت می‌‌کرد روی گرداندند و بدون اعتنا به تورات، آن را پشت سر خویش افکندند، همانند حال جاهلی که حق و هدایت موجود در آن سودی به او نمی‌‌رساند، پس بدان اعتنا نمی‌‌کند.

برخی فواید آیات:

• مؤمن واقعی به نعمت‌‌های همیشگی الله امید دارد و به همین منظور، به دیدار الله مشتاق است و از مرگ نمی‌‌هراسد.

• حرص یهود بر زندگی دنیا، حتی اگر زندگی پست و خفت‌‌آوری باشد.

• هرکس با دوستان مقرب الله دشمنی کند، در واقع با الله متعال دشمنی کرده است.

• رویگردانی یهودیان از نبوت محمد‌‌ج‌‌، پس از آن‌‌که درستی آن را بر اساس کتاب‌‌های خودشان شناختند.

• هرکس از علم خویش بهره نبرد، سزاوار است که به جهل و نادانی توصیف شود؛ زیرا جاهل در جهل خویش با او شبیه است.|

﴿وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَـكِنَّ الشَّيْاطِينَ كَفَرُواْ يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولاَ إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاَ تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُم بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلاَ يَنفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُواْ لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاَقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُون﴾ [البقرة: ١٠٢]

١٠٢ و چون دین الله را رها کردند، به جای آن، آنچه را که شیاطین به دروغ به سلطنت سلیمان÷ نسبت دادند پیروی کردند، آنجا که ادعا کردند سلیمان÷ پادشاهی خویش را با سحر استوار کرده است، حال آن‌‌که سلیمان با اشتغال به سحر کفر نورزید- آن‌‌گونه که یهودیان ادعا کردند- بلکه شیاطین کفر ورزیدند که سحر را به مردم آموزش می‌‌دادند و سحری را که بر دو فرشته – هاروت و ماروت- در شهر بابل عراق برای امتحان و آزمایش مردم نازل شده بود به مردم می‌‌آموختند، و این دو فرشته، به هیچ‌‌کس سحر نمی‌‌آموختند جز اینکه او را برحذر می‌‌داشتند و با این سخن امر را برایش روشن می‌‌کردند: به‌‌راستی‌‌که ما آزمایش و امتحانی برای مردم هستیم، پس با فراگرفتن سحر کفر نورز؛ هرکس نصیحت این دو فرشته را نمی‌‌پذیرفت، از آن دو سحر می‌‌آموخت. یک نوع از آن سحر، با ایجاد نفرت بین مرد و همسرش، میان آن دو جدایی می‌‌اندازد. هر چند آن ساحران به هیچ‌‌کس آسیبی نمی‌‌رساندند مگر به اذن و ارادۀ الله؛ و چیزی می‌‌آموختند که به آنها زیان می‌‌رساند و نفعی برای‌‌شان نداشت، و آن یهودیان دریافته بودند که هرکس سحر را جایگزین کتاب الله کند، در آخرت هیچ سهم و نصیبی ندارد و چه بد بود آنچه که به جان خریدند، آنجا که سحر را با وحی و شریعت الله جایگزین کردند، و اگر می‌‌دانستند که چه چیزی به آنها نفع می‌‌رساند، هرگز این عمل رسوا کننده و گمراهی آشکار را مرتکب نمی‌‌شدند.

﴿وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُواْ واتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِّنْ عِندِ اللَّه خَيْرٌ لَّوْ كَانُواْ يَعْلَمُون﴾ [البقرة: ١٠٣]

١٠٣ و اگر یهودیان ایمان واقعی به الله آورده بودند و با انجام طاعت و ترک معصیت الله، تقوای او را پیشه می‌‌کردند، به‌‌طور قطع، ثواب الله برای‌‌شان بهتر بود از آنچه که بر آن بودند، اگر می‌‌دانستند که چه چیزی به آنها نفع می‌‌رساند.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَقُولُواْ رَاعِنَا وَقُولُواْ انظُرْنَا وَاسْمَعُواْ وَلِلكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيم﴾ [البقرة: ١٠٤]

١٠٤ الله برای متوجه ‌‌ساختن مؤمنان به انتخاب الفاظ نیکو، به آنها چنین می‌‌فرماید: ای کسانی‌‌که ایمان آورده‌‌اید کلمۀ ﴿رَاعِنَا﴾ یعنی «رعایت حال ما را بکن» را نگویید؛ زیرا یهود آن را دست‌‌کاری کردند و پیامبر‌‌ج‌‌ را با آن مورد خطاب قرار دادند و معنای فاسدی که رعونة (کودنی و نادانی) است را از آن قصد کردند، پس الله برای بستن این باب، از گفتن این کلمه نهی فرمود و به بندگانش فرمان داد که به جای آن بگویند ﴿انْظُرْنَا﴾؛ یعنی به ما مهلت بده تا بفهمیم چه می‌‌گویی، و این کلمه، معنا را بدون اِشکال می‌‌رساند. و برای کافران به الله، عذاب دردناک و رنج‌‌آوری است.

﴿مَّا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلاَ الْمُشْرِكِينَ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْكُم مِّنْ خَيْرٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَاللّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَن يَشَاء وَاللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيم﴾ [البقرة: ١٠٥]

١٠٥ کفار- از هر نوع که باشند: چه اهل کتاب یا مشرکان- دوست ندارند که هیچ خیری- کم یا زیاد- از جانب پروردگارتان بر شما نازل شود، درحالی‌‌که الله نبوت و وحی و ایمان را به هر یک از بندگانش که بخواهد اختصاص می‌‌دهد و الله صاحب فضل و بخشش بزرگی است؛ پس هیچ خیری به هیچ‌‌یک از مردم نمی‌‌رسد مگر اینکه از جانب الله است و فرستادن رسول و نزول کتاب از فضل و بخشش اوست.

برخی فواید آیات:

• بی‌‌ادبی یهودیان به پیامبران الله، آنجا که اشتغال به سحر را به سلیمان نسبت دادند، اما الله او را از این کار تبرئه و ادعای یهودیان را تکذیب کرد.

• سحر، حقیقت دارد و در عقل و بدن تأثیر می‌‌گذارد، ساحر کافر است و حکمش قتل است.

• در پادشاهی الله متعال، هیچ خیر و شری جز به اِذن و علم او تعالی واقع نمی‌‌شود.

• سد ذرائع، از مقاصد شریعت است؛ پس باید از هر گفتار یا رفتاری که امور فاسدی از آن متصور است، پرهیز و دوری کرد.

• فضیلت به دست الله متعال است و او رحمت و حکمت خویش را به هرکس بخواهد اختصاص می‌‌دهد.|

﴿* مَا نَنسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِّنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِير﴾ [البقرة: ١٠٦]

١٠٦ الله متعال بیان می‌‌فرماید که هرگاه حکم یا لفظ آیه‌‌ای از قرآن را برمی‌‌دارد، مردم آن را فراموش می‌‌کنند و او سبحانه زود یا دیر سودمندتر از آن یا همانند آن را می‌‌آورد، و این امر به علم و حکمت الله است و تو- ای پیامبر- می‌‌دانی که الله بر هر چیزی تواناست، پس هرچه بخواهد انجام می‌‌دهد و هر حکمی که بخواهد صادر می‌‌فرماید.

﴿أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ اللّهِ مِن وَلِيٍّ وَلاَ نَصِير﴾ [البقرة: ١٠٧]

١٠٧ - ای پیامبر- تو دانسته‌‌ای که الله، مالک آسمان‌‌ها و زمین است، به هرچه بخواهد حکم می‌‌دهد، پس بندگانش را به هر‌‌چه بخواهد فرمان می‌‌دهد و آنها را از هرچه بخواهد نهی می‌‌کند، هرچه از احکام شرع بخواهد مقرر می‌‌دارد و هرچه بخواهد نسخ می‌‌کند، و پس از الله، هیچ کارسازی ندارید که امورتان را حمایت و پشتیبانی کند و هیچ یاوری ندارید که آسیب را از شما دفع کند، بلکه فقط الله، کارساز و حامی تمام این امور است و بر این کار تواناست.

﴿أَمْ تُرِيدُونَ أَن تَسْأَلُواْ رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِن قَبْلُ وَمَن يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالإِيمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاء السَّبِيل﴾ [البقرة: ١٠٨]

١٠٨ - ای مؤمنان- در شأن شما نیست که- از روی اعتراض و آزار رساندن- از رسول‌‌تان سوال کنید، چنان‌‌که قبلاً قوم موسی÷ از پیامبرشان سوال کردند؛ مثل اینکه گفتند: ﴿أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً﴾ [النساء: ١٥٣]؛ «الله را آشکارا به ما نشان بده». و هرکس ایمان را با کفر عوض کند، به‌‌طور قطع از راه میانه که همان صراط مستقیم است گمراه شده است.

﴿وَدَّ كَثِيرٌ مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُم مِّن بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّاراً حَسَدًا مِّنْ عِندِ أَنفُسِهِم مِّن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُواْ وَاصْفَحُواْ حَتَّى يَأْتِيَ اللّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِير﴾ [البقرة: ١٠٩]

١٠٩ بسیاری از یهودیان و مسیحیان، پس از آن‌‌که برای‌‌شان مشخص شد که آنچه محمد‌‌ج‌‌ آورده، حقیقتی از جانب الله است، به‌‌سبب حسادتی که در وجودشان است، آرزو می‌‌کنند که شما را پس از ایمان‌‌تان به کفر بازگردانند، چنان‌‌که قبلاً بت‌‌ها را عبادت می‌‌کردید، پس- ای مؤمنان- کارهای آنها را ببخشید و از جهل و بدی‌‌ای که در وجودشان است درگذرید، تا اینکه حکم الله در مورد آنها بیاید- و این امر و حکم الله آمده است، چنان‌‌که کافر میان انتخاب اسلام یا پرداخت جزیه یا قتال مخیر است- همانا الله بر هر چیزی تواناست و نمی‌‌توانند از عذاب او فرار کنند.

الله متعال، پس از اینکه مؤمنان را به شکیبایی در برابر آزار و اذیت‌‌ها امر فرمود، آنها را به ایستادگی در دین‌‌شان و تقویت ایمان‌‌شان فرمان داد و فرمود:

﴿وَأَقِيمُواْ الصَّلاَةَ وَآتُواْ الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُواْ لأَنفُسِكُم مِّنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِندَ اللّهِ إِنَّ اللّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير﴾ [البقرة: ١١٠]

١١٠ نماز را با ارکان و واجبات و سنن آن، به شکلی کامل برپا دارید، و زکات اموال‌‌تان را به مستحقانش بپردازید، و هر عمل صالحی را که در زندگی‌‌تان انجام دهید و آن را قبل از مرگ به عنوان ذخیره برای خودتان پیش فرستید، در روز قیامت ثوابش را نزد پروردگارتان می‌‌یابید و جزای آن را به شما می‌‌دهد؛ زیرا الله اعمال شما را می‌‌بیند و هرکس را بر اساس عملش جزا می‌‌دهد.

﴿وَقَالُواْ لَن يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَن كَانَ هُوداً أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِين﴾ [البقرة: ١١١]

١١١ هم یهود و هم نصارا گفتند: همانا بهشت مخصوص آنها است؛ چنان‌‌که یهودیان گفتند: هرگز به بهشت داخل نمی‌‌شود مگر کسی‌‌که یهودی باشد، و مسیحیان گفتند: هرگز کسی وارد بهشت نمی‌‌شود مگر اینکه نصرانی باشد؛ این سخنان، آرزوهای باطل و توهمات فاسد آنها است، - ای پیامبر- در پاسخ به آنها بگو: اگر راست می‌‌گویید و در ادعای خویش صادق هستید، دلیل ادعای‌‌تان را بیاورید.

﴿بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِندَ رَبِّهِ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُون﴾ [البقرة: ١١٢]

١١٢ تنها کسی وارد بهشت می‌‌شود که با روی ‌‌آوردن به‌‌سوی الله، خودش را برای الله خالص گرداند و –در کنار اخلاص- عبادت خویش را با پیروی از آنچه رسول‌‌ج‌‌ آورده است به نیکویی برپا دارد، چنین کسی وارد بهشت می‌‌شود از هر گروهی که باشد و ثواب او نزد پروردگارش است، و در آنچه از آخرت در پیش رو دارند بیمی بر آنها نیست و بر آنچه از دنیا از دست‌‌شان می‌‌رود غمگین نمی‌‌شوند. این اوصاف، پس از آمدن پیامبر محمد‌‌ج‌‌، فقط در وجود مسلمانان محقق می‌‌گردد.

برخی فواید آیات:

• تمام امور برای الله است، پس هرچه از احکام و شرایعش را که بخواهد عوض می‌‌کند و هرچه از آن را که بخواهد باقی می‌‌گذارد، و تمام این امور، از روی علم و حکمت او انجام می‌‌شود.

• حسادت بسیاری از اهل کتاب با امت اسلام، بدین سبب است که الله، مسلمانان را به ایمان و پیروی رسول‌‌ج‌‌ خاص گردانید، به‌‌گونه‌‌ای که بازگشت مسلمانان به کفر را، چنان‌‌که قبلاً بر آن بودند، آرزو می‌‌کنند.|

﴿وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَىَ شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخْتَلِفُون﴾ [البقرة: ١١٣]

١١٣ و یهودیان گفتند: مسیحیان بر دین صحیحی نیستند، و مسیحیان گفتند: یهودیان بر دین صحیحی نیستند، درحالی‌‌که همگی‌‌شان کتاب‌‌هایی را که الله بر آنها نازل کرده و امر به ایمان به تمام پیامبران‌‌ﻹ‌‌ بدون گذاشتن تفاوت را که در این کتاب‌‌ها آمده است می‌‌خوانند، این کارشان، شبیه سخن مشرکانی است که نمی‌‌دانند؛ چون تمام رسولان و کتاب‌‌هایی را که بر آنها فرو فرستاده شده بود تکذیب کردند؛ از این رو، الله در روز قیامت میان اختلاف‌‌کنندگان داوری می‌‌کند، با حکم عادلانۀ خویش که بندگانش را از آن آگاه فرموده است: به اینکه هیچ رستگاری‌‌ای جز با ایمان به تمام آنچه الله متعال نازل فرموده است، به دست نمی‌‌آید.

﴿وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسَاجِدَ اللّهِ أَن يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُوْلَـئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَا إِلاَّ خَائِفِينَ لهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيم﴾ [البقرة: ١١٤]

١١٤ هیچ‌‌کس ستمکارتر از کسی نیست که نگذارد نام الله در مساجدش برده شود، یعنی از نماز و ذکر و تلاوت قرآن در آن جلوگیری کند، و با تخریب مساجد یا منع از ادای نماز در آن، در ویرانی و فاسدکردن آن بکوشد و اقدام کند؛ برای آنها که در ویرانی مساجد می‌‌کوشند، سزاوار نیست که در مساجد الله وارد شوند مگر ترسان که دل‌‌های‌‌شان می‌‌لرزد؛ چون کفر ورزیدند و از مساجد الله جلوگیری کردند. برای آنها، در دنیا ذلت و خواری بر دستان مؤمنان و در آخرت، عذاب بزرگی است به این سبب که مردم را از مساجد الله بازداشتند.

﴿وَلِلّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ إِنَّ اللّهَ وَاسِعٌ عَلِيم﴾ [البقرة: ١١٥]

١١٥ فرمانروایی مشرق و مغرب و آنچه میان آن دو است مخصوص الله است، بندگانش را به هر چه بخواهد امر می‌‌کند، به هر سو که متوجه شوید، به‌‌سوی الله متعال روی آورده‌‌اید؛ پس اگر شما را به روی آوردن به‌‌سوی بیت‌‌المقدس یا کعبه امر کرد یا در تشخیص قبله اشتباه کردید یا روی ‌‌آوردن به آن بر شما دشوار شد، گناهی بر شما نیست؛ زیرا تمام جهات برای الله متعال است، همانا الله واسع است که رحمت و گشایش خویش را بر تمام مخلوقاتش می‌‌گستراند، و از نیات و افعال‌‌شان آگاه است.

﴿وَقَالُواْ اتَّخَذَ اللّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَل لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ كُلٌّ لَّهُ قَانِتُون﴾ [البقرة: ١١٦]

١١٦ و یهودیان و مسیحیان و مشرکان گفتند: الله فرزندی برای خودش برگزیده است! او تعالی از این امر پاک و مقدس است؛ زیرا از مخلوقاتش بی‌‌نیاز است و کسی فرزندی برای خود انتخاب می‌‌کند که به او نیاز داشته باشد؛ حال آن‌‌که هرچه در آسمان‌‌ها و زمین وجود دارد از آنِ او تعالی است، تمام مخلوقات، بندگان او سبحانه و در برابر او فروتن هستند و به هر نحو که بخواهد در موردشان عمل می‌‌کند.

﴿بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْراً فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُن فَيَكُون﴾ [البقرة: ١١٧]

١١٧ الله سبحانه، آسمان‌‌ها و زمین و هرچه در آن دو وجود دارد را بدون نمونۀ قبلی پدید آورد، و هرگاه چیزی را انتخاب و اراده کند، فقط به آن چیز می‌‌فرماید: ﴿كُنْ﴾؛ باش؛ به‌‌ناگاه همان‌‌گونه که الله اراده کرده بود موجود می‌‌شود و هیچ‌‌چیز نمی‌‌تواند فرمان و حکم او را بازگرداند.

﴿وَقَالَ الَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ لَوْلاَ يُكَلِّمُنَا اللّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِم مِّثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُون﴾ [البقرة: ١١٨]

١١٨ و افراد نادان از اهل کتاب و مشرکان برای ستیز با حق گفتند: چرا الله بدون واسطه با ما سخن نمی‌‌گوید، یا نشانه‌‌ای حسّی و مخصوص برای ما نمی‌‌فرستد؟ و همانند این سخن‌‌شان را قبلاً امت‌‌هایی که رسولان‌‌شان را تکذیب کردند نیز گفتند، هر چند زمان و مکان‌‌شان با یکدیگر متفاوت است. ما نشانه‌‌ها را بر گروهی‌‌ که به حق یقین دارند آشکار کرده‌‌ایم، هنگامی‌‌که برای‌‌شان آشکار شد، هیچ تردیدی آنها را دربرنگرفت و هیچ ستیزی مانع‌‌شان نشد.

﴿إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلاَ تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيم﴾ [البقرة: ١١٩]

١١٩ - ای پیامبر- ما تو را با دین بر حقی که هیچ تردیدی در آن نیست فرستادیم؛ تا مؤمنان را به بهشت بشارت و کافران را از آتش انذار دهی، و جز ابلاغ واضح چیزی بر عهدۀ تو نیست، و الله هرگز تو را به خاطر جهنمیان که به تو ایمان نیاورده‌‌اند مورد بازخواست قرار نمی‌‌دهد.

برخی فواید آیات:

• تمام اقسام کفر، ملت واحدی است؛ هر چند نوع و اماکن پیروانش متفاوت باشد؛ زیرا آنها در کفر و نسبت‌‌ دادن سخن بدون علم به الله همانند یکدیگر هستند.

• جنایتکارترین و گناهکارترین مردم کسانی هستند که از راه الله بازمی‌‌دارند و مانع کسانی می‌‌شوند که می‌‌خواهند کار خیر انجام دهند.

• منزه‌‌دانستن الله متعال از همنشین و فرزند؛ زیرا او سبحانه به مخلوقاتش نیازی ندارد.|

﴿وَلَن تَرْضَى عَنكَ الْيَهُودُ وَلاَ النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللّهِ هُوَ الْهُدَى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءهُم بَعْدَ الَّذِي جَاءكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللّهِ مِن وَلِيٍّ وَلاَ نَصِير﴾ [البقرة: ١٢٠]

١٢٠ الله متعال، برای آگاه‌‌سازی و تهدید پیامبرش این‌‌گونه او را مورد خطاب قرار می‌‌دهد: یهودیان و مسیحیان هرگز از تو راضی نخواهند شد مگر زمانی‌‌که اسلام را رها و از باورهای‌‌شان پیروی کنی، و اگر پس از حقیقت روشنی که نزد تو آمد، چنین عملی از تو یا یکی از پیروانت سرزند، هیچ کمکی از جانب الله نخواهی یافت. این امر، خطر بزرگ ترک حق و همراهی با پیروان باطل را می‌‌رساند.

﴿الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ أُوْلَـئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمن يَكْفُرْ بِهِ فَأُوْلَـئِكَ هُمُ الْخَاسِرُون﴾ [البقرة: ١٢١]

١٢١ قرآن کریم در مورد گروهی از اهل کتاب سخن می‌‌گوید که به آنچه از کتاب‌‌های نازل‌‌شده که در دست‌‌شان قرار دارد عمل می‌‌کنند و چنان‌‌که باید از آن پیروی می‌‌کنند؛ این گروه، در این کتاب‌‌ها، نشانه‌‌های دلالت‌‌کننده بر راستگویی پیامبر محمد‌‌ج‌‌ را می‌‌یابند و به همین دلیل، سریع به او ایمان آوردند، و گروهی دیگر، بر کفر خویش اصرار ورزیدند و زیان‌‌کار شدند.

﴿يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُواْ نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِين﴾ [البقرة: ١٢٢]

١٢٢ ای بنیاسرائیل، نعمت‌‌های دینی و دنیوی مرا که به شما ارزانی داشتم یاد کنید و نیز به یاد آورید که شما را با نبوت و پادشاهی، بر مردمِ زمان خودتان برتری دادم.

﴿وَاتَّقُواْ يَوْماً لاَّ تَجْزِي نَفْسٌ عَن نَّفْسٍ شَيْئاً وَلاَ يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلاَ تَنفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلاَ هُمْ يُنصَرُون﴾ [البقرة: ١٢٣]

١٢٣ و با پیروی از اوامر الله و پرهیز از نواهی او تعالی، میان خودتان و میان عذاب روز قیامت سپری قرار دهید؛ زیرا ـ در آن‌‌روز ـ هیچ‌‌کس، شخص دیگری را ذره‌‌ای بی‌‌نیاز نمی‌‌سازد، و هیچ فدیه‌‌ای هر چند بزرگ باشد از او پذیرفته نمی‌‌شود، و شفاعت هیچ‌‌کس هر چند جایگاه بزرگی داشته باشد، در مورد او پذیرفته نمی‌‌شود و هیچ یاوری ندارد که به جای الله به او یاری رساند.

﴿* وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِن ذُرِّيَّتِي قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِين﴾ [البقرة: ١٢٤]

١٢٤ و به یادآور هنگامی که الله ابراهیم÷ را با احکام و تکالیفی که به او امر کرد بیازمود، و ابراهیم÷ به کامل‌‌ترین وجه آنها را انجام داد، الله به پیامبرش ابراهیم÷ گفت: من تو را پیشوای مردم قرار دادم تا در افعال و اخلاقت به تو اقتدا شود، ابراهیم÷ گفت: ـ پروردگارا ـ از نسلم نیز پیشوایانی قرار بده تا مردم به آنها اقتدا کنند؛ الله در پاسخ به او فرمود: پیمان من به تو در مورد امامت در دین، به افراد ستمکار از نسل تو نمی‌‌رسد.

﴿وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِّلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَن طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُود﴾ [البقرة: ١٢٥]

١٢٥ و به یادآور هنگامی که الله بیت الحرام را جای بازگشت مردم که دل‌‌های‌‌شان به آن وابسته است قرار داد، هرگاه از آنجا کوچ کنند، دوباره به آن بازمی‌‌گردند، و آن را محل امنی برای‌‌شان قرار داد که در آنجا بر آنها تجاوز نمی‌‌شود. و به مردم فرمود: از حجر ـ که ابراهیم÷ هنگام ساخت کعبه بر روی آن می‌‌ایستاد ـ مکانی برای ادای نماز انتخاب کنید؛ و ابراهیم÷ و پسرش اسماعیل÷ را به پاکیزه ‌‌ساختن بیت‌‌الحرام از پلیدی‌‌ها و بت‌‌ها و آماده ‌‌ساختن آن برای کسانی‌‌که با طواف و اعتکاف و نماز و سایر مناسک قصد دارند در آن عبادت کنند، سفارش کردیم.

﴿وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَـَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُم بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ قَالَ وَمَن كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِير﴾ [البقرة: ١٢٦]

١٢٦ ـ ای پیامبر ـ همچنین به یادآور هنگامی که ابراهیم÷ در حال خواندن پروردگارش گفت: پروردگارا مکه را شهری امن قرار بده که در آن آسیبی متوجه هیچ‌‌کس نشود و به مردمانش از انواع میوه‌‌ها روزی بده و آن را رزق و روزی‌‌ای خاص، برای مؤمنان به خودت و روز آخرت قرار ده. الله متعال فرمود: هرکس از آنها که کفر ورزد، با متاع اندکی در دنیا که به او روزی می‌‌رسانم بهره‌‌مندش می‌‌سازم، سپس در آخرت او را به‌‌زور در عذاب آتش می‌‌افکنم و چه بازگشتگاه بدی است که در روز قیامت بدان بازگردانده می‌‌شود.

برخی فواید آیات:

• یهودیان و مسیحیان از هر کار خیری که مسلمانان برای‌‌شان انجام دهند، هرگز راضی نخواهند شد مگر زمانی‌‌که مسلمانان را از دین‌‌شان بیرون برانند و پیرو گمراهی خویش کنند.

• امامت در دین، جز با یقین صحیح و شکیبایی بر انجام فرمان الله متعال به دست نمی‌‌آید.

• برکت دعای ابراهیم÷ بر مکۀ مکرّمه، از این جهت که الله آنجا را مکانی امن برای مردم قرار داد و با انواع روزی‌‌ها، آن را برای ساکنانش برگزید.|

﴿وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنتَ السَّمِيعُ الْعَلِيم﴾ [البقرة: ١٢٧]

١٢٧ و به یادآور ـ ای پیامبر ـ هنگامی را که ابراهیم÷ و اسماعیل÷ پایه‌‌های کعبه را بالا می‌‌بردند و ـ با خضوع و فروتنی ـ می‌‌گفتند: پروردگارا اعمال‌‌مان- از جمله بنای این خانه- را از ما بپذیر که همانا تو دعای ما را اجابت می‌‌کنی و از نیّات و اعمال ما آگاه هستی.

﴿رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِن ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنتَ التَّوَّابُ الرَّحِيم﴾ [البقرة: ١٢٨]

١٢٨ پروردگارا ما را فرمان‌‌بردار امر خویش، فروتن در برابر خودت قرار بده، که احدی را با تو شریک قرار ندهیم و از نسل ما امتی فرمان‌‌بردار خودت برگزین، چگونگی عبادت خویش را برای ما نشان بده، و از گناهان و کوتاهیِ‌‌مان در طاعتت بگذر؛ که همانا تو نسبت به بندگان توبه‌‌کارَت، بسیار توبه‌‌پذیر و مهربان هستی.

﴿رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنتَ العَزِيزُ الحَكِيم﴾ [البقرة: ١٢٩]

١٢٩ پروردگارا از میان آنها رسولی از خودشان از نسل اسماعیل برانگیز تا آیات نازل ‌‌شدۀ تو را بر آنها بخواند و قرآن و سنت به آنها بیاموزانَد و آنها را از شرک و فرومایگی‌‌ها پاکیزه گرداند؛ زیرا تو توانا و چیره‌‌ای و در افعال و احکامت بسیار دانا هستی.

﴿وَمَن يَرْغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلاَّ مَن سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِين﴾ [البقرة: ١٣٠]

١٣٠ هیچ‌‌کس از دین ابراهیم÷ به‌‌سوی ادیان دیگر نمی‌‌گراید مگر کسی‌‌که با سبک‌‌سری و سوء تدبیرش در ترک حق و روی‌‌آوردن به گمراهی، به خودش ستم روا دارد و به ذلت خویش راضی شود. همانا ما او را در دنیا به‌‌عنوان رسول و خلیل برگزیدیم و در آخرت نیز از صالحان خواهد بود، همان کسانی‌‌که آنچه الله بر آنها واجب گردانده بود انجام دادند و بدین ترتیب به بالاترین درجات دست یافتند.

﴿إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِين﴾ [البقرة: ١٣١]

١٣١ الله ابراهیم÷ را برگزید، چون به سرعت به اسلام روی آورد، آن‌‌گاه که پروردگارش به او فرمود: عبادت را برای من خالص گردان و با طاعت در برابر من فروتن باش، پس ابراهیم÷ در پاسخ پروردگارش گفت: تسلیمِ الله، آفریدگار، روزی‌‌دهنده و تدبیرکنندۀ امور بندگان شدم.

﴿وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَابَنِيَّ إِنَّ اللّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلاَ تَمُوتُنَّ إَلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُون﴾ [البقرة: ١٣٢]

١٣٢ و ابراهیم÷ پسرانش را به این کلمه ﴿أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ﴾ سفارش کرد و یعقوب÷ نیز پسرانش را به همین کلمه سفارش کرد؛ آن دو خطاب به پسران‌‌شان گفتند: همانا الله دین اسلام را برای‌‌تان برگزید، پس به آن چنگ بزنید تا زمانی‌‌که مرگ شما را فراگیرد، درحالی‌‌که در ظاهر و باطن تسلیم الله هستید.

﴿أَمْ كُنتُمْ شُهَدَاء إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِن بَعْدِي قَالُواْ نَعْبُدُ إِلَـهَكَ وَإِلَـهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَقَ إِلَـهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُون﴾ [البقرة: ١٣٣]

١٣٣ آیا شاهد خبر یعقوب÷ هنگامی‌‌که مرگ او را فراگرفت بودید، آن‌‌گاه که از پسرانش پرسید: پس از مرگ من چه چیزی را عبادت می‌‌کنید؟ آنها در پاسخ به سوال او گفتند: معبود تو و معبود پدرانت ابراهیم÷ و اسماعیل÷ و اسحاق÷ را عبادت می‌‌کنیم‌‌، معبودی یگانه را که هیچ شریکی ندارد، و ما تنها تسلیم و فرمان‌‌بردار او هستیم.

﴿تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُم مَّا كَسَبْتُمْ وَلاَ تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُون﴾ [البقرة: ١٣٤]

١٣٤ آن امت در میان امت‌‌هایی که قبل از شما بودند، درگذشتند، و به اعمالی که پیش فرستادند رسیدند، پس هر عمل نیک یا بدی که کردند برای خودشان است و آنچه شما کسب می‌‌کنید نیز برای خودتان است و در مورد اعمال آنها، شما بازخواست نمی‌‌شوید و در مورد اعمال شما از آنها سوال نمی‌‌شود، و هیچ کس به گناه دیگری مؤاخذه نمی‌‌شود؛ بلکه هرکس به خاطر آنچه پیش فرستاده است جزا داده می‌‌شود، پس عمل پیشینیان‌‌تان، شما را از نظر در عمل خودتان باز ندارد؛ زیرا به هیچ‌‌کس پس از رحمت الله، مگر عمل صالح خودش سودی نمی‌‌رساند.

برخی فواید آیات:

• مؤمن پرهیزگار، به اعمال صالح خویش فریب نمی‌‌خورد، بلکه از اینکه این اعمال به خودش بازگردد و از او پذیرفته نشود، می‌‌ترسد؛ به همین دلیل، بسیار از الله می‌‌خواهد که اعمالش را بپذیرد.

• برکت دعای پدر پیامبران‌‌ﻹ‌‌، ابراهیم÷ ؛ آنجا که الله دعایش را اجابت کرد و خاتم پیامبران و برترین رسولانش را از اهالی مکه برگزید.

• دین ابراهیم÷، همان آیین پاک و سازگار با فطرت است؛ کسی آن را رها نمی‌‌کند و از آن کناره نمی‌‌گیرد مگر جاهل که مخالف فطرتش عمل می‌‌کند.

• مشروعیت سفارش فرزندان به پیروی از هدایت و گرفتن پیمان از آنها بر تمسک به حق و پایداری در آن.|

﴿وَقَالُواْ كُونُواْ هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُواْ قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِين﴾ [البقرة: ١٣٥]

١٣٥ یهودیان به مسلمانان گفتند: یهودی باشید تا راه هدایت را بپیمایید، و نصاری گفتند: نصرانی باشید تا راه هدایت را بپیمایید. – ای پیامبر- در پاسخ به آنها بگو: بلکه از دین ابراهیم÷ پیروی می‌‌کنیم، همان کسی که از ادیان باطل به‌‌سوی دین حق روی آورد و هرگز از کسانی نبود که برای الله شریک قرار دادند.

﴿قُولُواْ آمَنَّا بِاللّهِ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمْ لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُون﴾ [البقرة: ١٣٦]

١٣٦ - ای مؤمنان- به یهودیان و مسیحیانی که پیرو این ادعای باطل هستند بگویید: به الله و به قرآن که بر ما نازل شده ایمان آوردیم و به آنچه بر ابراهیم÷ و پسرانش اسماعیل÷ و اسحاق÷ و یعقوب÷ نازل شده ایمان آوردیم و به آنچه بر پیامبران‌‌ﻹ‌‌ از نسل یعقوب÷ نازل شده ایمان آوردیم و به تورات که الله آن را به موسی÷ و انجیل که الله آن را به عیسی÷ عطا فرمود ایمان آوردیم و به کتاب‌‌هایی که الله به تمام پیامبران‌‌ﻹ‌‌ داد ایمان آوردیم، میان هیچ یک از آنها تفاوت نمی‌‌گذاریم به این نحو که به برخی ایمان بیاوریم و برخی دیگر را انکار کنیم، بلکه به تمام آنها ایمان داریم و فقط تسلیم و فرمان‌‌بردار الله سبحانه هستیم.

﴿فَإِنْ آمَنُواْ بِمِثْلِ مَا آمَنتُم بِهِ فَقَدِ اهْتَدَواْ وَّإِن تَوَلَّوْاْ فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيم﴾ [البقرة: ١٣٧]

١٣٧ پس اگر یهود و مسیحیان و سایر کفار، ایمانی مانند ایمان شما بیاورند؛ به تحقیق به راه راستی که الله آن را پسندید ایمان آورده‌‌اند، و اگر از ایمان روی بگردانند به این ترتیب ‌‌که تمام یا برخی از پیامبران‌‌ﻹ‌‌ را تکذیب کنند، همانا در اختلاف و دشمنی هستند، پس- ای پیامبر- اندوه مدار، که الله در برابر آزارهای آنها برای تو کافی است و شرشان را از تو باز می‌‌دارد و در برابر آنان به تو یاری می‌‌رساند؛ زیرا او نسبت به اقوال‌‌شان شنواست و از نیات و افعال‌‌شان آگاه است.

﴿صِبْغَةَ اللّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عَابِدون﴾ [البقرة: ١٣٨]

١٣٨ به دین الله که شما را در ظاهر و باطن بر اساس آن آفرید پایبند باشید، که هیچ دینی نیکوتر از دین الله نیست؛ زیرا با فطرت شما سازگار است، مصالح را جلب می‌‌کند و مفاسد را باز می‌‌دارد، و بگویید: ما تنها الله را عبادت می‌‌کنیم و دیگران را با او شریک نمی‌‌گردانیم.

﴿قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُون﴾ [البقرة: ١٣٩]

١٣٩ - ای پیامبر- بگو: - ای اهل کتاب- آیا با ما مجادله می‌‌کنید در اینکه شما نسبت به الله و دین او از ما برتر هستید؛ به این دلیل که دین و کتاب شما قدیمی‌‌تر است؟ این امر به شما سودی نمی‌‌رساند؛ زیرا الله پروردگار همۀ ما است و به شما اختصاص ندارد، و اعمال ما برای خود ماست و از شما در مورد آنها سوال نمی‌‌شود و اعمال شما برای خودتان است و از ما در مورد آنها سوال نمی‌‌شود، و هرکس در برابر عمل خودش مجازات می‌‌شود و ما در عبادت و طاعت به الله اخلاص می‌‌ورزیم و هیچ‌‌چیز را با او شریک نمی‌‌گردانیم.

﴿أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَـقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْبَاطَ كَانُواْ هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن كَتَمَ شَهَادَةً عِندَهُ مِنَ اللّهِ وَمَا اللّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُون﴾ [البقرة: ١٤٠]

١٤٠ یا - ای اهل کتاب- می‌‌‌‌گویید: ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و پیامبران نسل یعقوب‌‌ﻹ‌‌، بر آیین یهودیت یا نصرانیت بودند؟ - ای پیامبر- در پاسخ به آنها بگو: آیا شما بهتر می‌‌دانید یا الله؟! پس اگر ادعا می‌‌کنند که این پیامبران بر آیین آنها بودند، به تحقیق که دروغ می‌‌گویند؛ زیرا مبعث و مرگ پیامبران مذکور، قبل از نزول تورات و انجیل بود! و به این ترتیب دانسته می‌‌شود که سخنان‌‌شان، دروغ بر الله و رسولانش است؛ و حقیقتی را که بر آنها نازل شده است کتمان کردند، و هیچ‌‌کس ستمکارتر از کسی نیست که شهادتی را که از نزد الله آمده است کتمان کند، مانند عمل اهل کتاب؛ و الله از اعمال شما غافل نیست و شما را بر اساس اعمال‌‌تان مجازات خواهد کرد.

﴿تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُم مَّا كَسَبْتُمْ وَلاَ تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُواْ يَعْمَلُون﴾ [البقرة: ١٤١]

١٤١ آن امت قبل از شما درگذشتند، و به اعمالی که پیش فرستادند رسیدند، پس برای آنها اعمالی است که کسب کردند و برای شماست آنچه که کسب کردید و شما به خاطر اعمال آنها بازخواست نمی‌‌شوید و آنها نیز به خاطر اعمال شما بازخواست نمی‌‌شوند؛ زیرا هیچ‌‌کس به خاطر گناه دیگری مؤاخذه نمی‌‌شود و از عمل دیگری سود نمی‌‌برد، بلکه هرکس بر اساس چیزی‌‌که فرستاده است جزا داده می‌‌شود.

برخی فواید آیات:

• ادعای اهل کتاب مبنی بر اینکه آنها بر حق هستند، سودی به آنها نمی‌‌رساند، درحالی‌‌که به آنچه الله بر پیامبرش محمد‌‌ج‌‌ نازل فرمود کفر می‌‌ورزند.

• دین، صبغه (رنگ) نامیده شده است زیرا تأثیر و علامت آن بر مسلمان آشکار می‌‌شود؛ چنان‌‌که اثر رنگ در لباس آشکار می‌‌گردد.

• الله متعال، اقرار به ربوبیت و الوهیت خویش را در فطرت تمام مخلوقاتش تثبیت کرده است و شیطان و دستیارانش آنها را از این اقرار گمراه می‌‌کنند.|

﴿* سَيَقُولُ السُّفَهَاء مِنَ النَّاسِ مَا وَلاَّهُمْ عَن قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُواْ عَلَيْهَا قُل لِّلّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَن يَشَاء إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيم﴾ [البقرة: ١٤٢]

١٤٢ به‌‌زودی یهودیان نادان و کم‌‌خرد و منافقانی که همانند آنها هستند خواهند گفت: چه‌‌چیز مسلمانان را از قبلۀ بیت‌‌المقدس که قبلاً قبله‌‌شان بود بازگرداند؟! – ای پیامبر- در پاسخ به آنها بگو: مالکیت مشرق و مغرب و سایر جهات فقط از آنِ الله است، صورت هر یک از بندگانش را به هر جهتی که بخواهد می‌‌گرداند، او سبحانه هر یک از بندگانش را که بخواهد به راه راستی که هیچ کجی و انحرافی در آن نیست هدایت می‌‌کند.

﴿وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَكُونُواْ شُهَدَاء عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنتَ عَلَيْهَا إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَن يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّن يَنقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِن كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللّهُ وَمَا كَانَ اللّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُوفٌ رَّحِيم﴾ [البقرة: ١٤٣]

١٤٣ و همچنان‌‌که قبله‌‌ای برای شما قرار دادیم و آن را برای‌‌تان برگزیدیم؛ شما را امتی برگزیده و منصف، میانه در میان تمام امت‌‌ها، از نظر عقاید و عبادات و معاملات قرار دادیم؛ تا در روز قیامت گواهانی برای رسولان الله باشید که آنها آنچه را الله برای‌‌شان امر کرده بود به امت‌‌های‌‌شان تبلیغ کنند ابلاغ کردند، و رسول محمد‌‌ج‌‌ نیز گواه بر شما باشد که آنچه را با آن به‌‌سوی شما فرستاده شد به شما ابلاغ کرد. و تغییر قبله‌‌ای را که به آن روی می‌‌آوردی- یعنی بیت المقدس- را مقرر نکردیم مگر به این هدف که - به علم آشکارکننده‌‌ای که جزا بر آن مترتب می‌‌شود- مشخص کنیم چه کسی به آنچه الله تشریع کرده راضی است و در برابر آن فروتن و فرمان‌‌بردار است، در نتیجه از رسول پیروی می‌‌کند؛ و چه کسی از دینش بازمی‌‌گردد و از هوای نفسش پیروی می‌‌کند، در نتیجه در برابر آنچه الله تشریع کرده است فروتن و فرمان‌‌بردار نیست. فرمان تغییر قبلۀ نخستین سخت و دشوار است مگر بر کسانی‌‌که الله آنها را به ایمان به خودش هدایت کرده است، و به این‌‌ ترتیب که آنچه برای بندگانش تشریع می‌‌کند، در واقع بر اساس حکمت‌‌های فراگیر تشریع می‌‌فرماید. و الله بر آن نبود که ایمان شما به الله، از جمله نمازهایی را که قبل از تغییر قبله ادا کرده‌‌اید تباه کند؛ زیرا الله نسبت به مردم بسیار مهربان است، پس بر آنها سخت نمی‌‌گیرد و ثواب اعمال‌‌شان را تباه نمی‌‌سازد.

﴿قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاء فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّواْ وُجُوِهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوْتُواْ الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ وَمَا اللّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُون﴾ [البقرة: ١٤٤]

١٤٤ - ای پیامبر- براستی که ما بازگردانیدن صورت و نگاهت به‌‌سوی آسمان را می‌‌بینیم که در انتظار و جستجوی نزول وحی در مورد قبله و تغییر آن به‌‌سویی که دوست داری هستی، پس چهره‌‌ات را به جای بیت المقدس که اکنون به آن روی می‌‌آوری به‌‌سوی قبله‌‌ای که تو را خشنود می‌‌کند و آن را می‌‌پسندی- یعنی بیت الله الحرام- می‌‌گردانیم، پس رویت را به‌‌سوی بیت الله الحرام در مکۀ مکرمه بگردان، و – ای مؤمنان- هرجا باشید هنگام ادای نماز صورت‌‌های‌‌تان را به‌‌سوی بیت الله بگردانید. و همانا یهودیان و نصاری که به آنها کتاب داده شده است، نیک می‌‌دانند که تغییر قبله، حقیقتی فروفرستاده‌‌شده‌‌ از جانب آفریدگار و تدبیرکنندۀ امرشان است؛ زیرا این امر در کتاب‌‌های‌‌شان با دلیل و برهان ثابت شده است، و الله از اعمال این رویگردانان از حق غافل نیست؛ بلکه اللهِ سبحان، از اعمال‌‌شان آگاه است و آنها را بر اساس آن جزا خواهد داد.

﴿وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوْتُواْ الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَّا تَبِعُواْ قِبْلَتَكَ وَمَا أَنتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُم بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءهُم مِّن بَعْدِ مَا جَاءكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذَاً لَّمِنَ الظَّالِمِين﴾ [البقرة: ١٤٥]

١٤٥ سوگند به الله! – ای پیامبر- اگر برای اهل کتاب، چه یهودیان و چه نصاری، معجزه‌‌ای با آیات و براهین کامل بیاوری که تغییر قبله حقیقت است، به‌‌خاطر دشمنی با آنچه آورده‌‌ای و تکبر بر پیروی از حق، به‌‌سوی قبلۀ تو روی نمی‌‌آورند، و تو نیز پس از اینکه الله چهرۀ تو را از قبلۀشان بازگرداند به‌‌سوی آن روی نمی‌‌آوری، و آنها نیز به قبلۀ یکدیگر روی نمی‌‌آورند؛ زیرا هر گروه از آنها، دیگری را انکار می‌‌کند، و اگر پس از اینکه علم صحیح و بدون تردیدی نزد تو آمد، از خواهشات نفسانی آنها در مورد قبله و سایر شرایع و احکام پیروی کنی، در این صورت، با ترک هدایت و پیروی از هوای نفس، از ستمکاران خواهی بود. این خطاب به پیامبر، بر زشتیِ پیروی از اهل کتاب دلالت دارد و گرنه، الله پیامبرش را از این امر پاک داشته است؛ پس این خطاب تحذیری برای امت پیامبر پس از مرگ ایشان است.

برخی فواید آیات:

• اعتراض بر احکام و شریعت الله و غفلت‌‌ورزیدن از مقاصد آن، بر نادانی و کم‌‌خردی دلالت دارد.

• فضیلت و برتری امت اسلام؛ چون الله این امت را ستوده و به امت میانه در میان سایر امت‌‌ها توصیف فرموده است.

• برحذرداشتن از پیروی خواهشات نفسانی اهل کتاب؛ زیرا آنها پس از اینکه حق را شناختند از آن روی گرداندند.

• جواز نسخ احکام شرعی در اسلام در زمان نزول وحی؛ زیرا روی‌‌آوردن به‌‌سوی بیت المقدس نسخ شد و روی‌‌آوردن به‌‌سوی مسجد الحرام به جای آن آمد.|

﴿الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِّنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُون﴾ [البقرة: ١٤٦]

١٤٦ برخی از علمای یهود و نصاری که کتاب به آنها داده شده است، امر تغییر قبله را که یکی از نشانه‌‌های نبوت محمد‌‌ج‌‌ نزدشان است می‌‌شناسند، همان‌‌گونه که فرزندان‌‌شان را می‌‌شناسند و آنها را از دیگران تشخیص می‌‌دهند؛ با این وجود، گروهی از آنها به‌‌خاطر حسادتی که دارند حقیقتی را که نزدشان آمد کتمان می‌‌کنند، درحالی‌‌که می‌‌دانند حقیقت است.

﴿الْحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِين﴾ [البقرة: ١٤٧]

١٤٧ این امر، حقیقتی از جانب پروردگارت است؛ پس- ای رسول- از تردیدکنندگان در صحت آن مباش.

﴿وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُواْ الْخَيْرَاتِ أَيْنَ مَا تَكُونُواْ يَأْتِ بِكُمُ اللّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِير﴾ [البقرة: ١٤٨]

١٤٨ و هر یک از امت‌‌ها خط مشی حسی یا معنوی خود را دارد که به آن روی می‌‌آورد، از جمله اختلاف امت‌‌ها در قبله‌‌شان و احکامی که الله برای‌‌شان تشریع کرده است؛ پس تنوع روش آنها اگر بر اساس حکم و دستور الله باشد آسیبی نمی‌‌رساند؛ پس شما- ای مؤمنان- بر انجام نیکی‌‌هایی که بر انجام آن فرمان یافته‌‌اید از یکدیگر سبقت بگیرید، و الله از هر مکانی که در آن باشید شما را در روز قیامت یک‌‌جا می‌‌گرداند؛ تا شما را بر اساس اعمال‌‌تان جزا دهد، که الله بر هر چیزی تواناست؛ پس گردآوری و مجازات شما، خارج از توان او نیست.

﴿وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِن رَّبِّكَ وَمَا اللّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُون﴾ [البقرة: ١٤٩]

١٤٩ و - ای پیامبر- از هر مکانی که بیرون آمدی و هرجا تو و پیروانت بودید و قصد ادای نماز کردی، به‌‌سوی مسجد‌‌الحرام روی‌‌آور؛ زیرا حقیقتی است که از جانب پروردگارت بر تو وحی شده است، و الله از آنچه انجام می‌‌دهید غافل نیست، بلکه از اعمال شما آگاه است و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.

﴿وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنْهُمْ فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُون﴾ [البقرة: ١٥٠]

١٥٠ و از هر مکانی که خارج شدی- ای پیامبر- و قصد نماز کردی، به‌‌سوی مسجدالحرام روی آور، و – ای مؤمنان- در هر مکانی که بودید هنگام ارادۀ نماز صورت‌‌هایتان را به‌‌سوی آن بگردانید؛ تا حجتی بر مردم نباشد که با آن علیه شما استدلال کنند؛ مگر کسانی از آنها که ستم کردند؛ زیرا آنها بر دشمنی‌‌شان خواهند ماند و با واهی‌‌ترین دلایل علیه شما استدلال می‌‌کنند؛ پس از آنها نترسید و فقط از پروردگارتان با اجرای اوامر او و پرهیز از نواهی‌‌اش بترسید؛ زیرا الله، روی ‌‌آوردن به کعبه را به این هدف تشریع فرمود تا با متمایز کردن شما از سایر امت‌‌ها و به هدف هدایت شما به برترین قبلۀ مردم، نعمتش را بر شما کامل گرداند.

﴿كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولاً مِّنكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُم مَّا لَمْ تَكُونُواْ تَعْلَمُون﴾ [البقرة: ١٥١]

١٥١ همان‌‌گونه که نعمت دیگری برای شما ارزانی داشتیم؛ یعنی رسولی از میان خودتان به‌‌سوی شما فرستادیم که آیات ما را برای‌‌تان می‌‌خواند و شما را با امر به فضیلت‌‌ها و کارهای نیک و نهی از امور پست و ناپسند، پاک می‌‌گرداند و قرآن و سنت به شما می‌‌آموزاند، و آنچه از امور دین و دنیای‌‌تان را که نمی‌‌دانید به شما می‌‌آموزاند.

﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُواْ لِي وَلاَ تَكْفُرُون﴾ [البقرة: ١٥٢]

١٥٢ پس با دل‌‌ها و تمام اعضای بدن‌‌تان مرا یاد کنید تا شما را با ستایش و محافظت یاد کنم؛ زیرا جزا از جنس عمل است، و شکر نعمت‌‌هایم را که بر شما ارزانی داشتم به جای آورید و با انکار آنها و به‌‌کار بردن‌‌شان در آنچه بر شما حرام شده است مرا ناسپاسی نکنید.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اسْتَعِينُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِين﴾ [البقرة: ١٥٣]

١٥٣ ای کسانی‌‌که ایمان آورده‌‌اید بر انجام طاعت و تسلیم در برابر فرمان من، از شکیبایی و نماز کمک بگیرید؛ زیرا الله همراه شکیبایان است و آنها را هدایت و یاری می‌‌کند.

برخی فواید آیات:

• موضوع تغییر قبله به صورت مفصل بحث شد؛ زیرا بر نبوت محمد‌‌ج‌‌ دلالت دارد.

• ترک جدال و پرداختن به طاعات و شتافتن به‌‌سوی الله، برای مؤمن نزد پروردگارش در روز قیامت سودمندتر است.

• اعمال صالح و نزدیک کننده به‌‌سوی الله، متعدد و گوناگون است و هیچ ایرادی ندارد که مؤمن هر کدام از این اعمال را که به آن تمایل دارد و مناسب حالش است برگزیند.

• مقام والای ذکر الله جَلَّ وَ عَلا، از این نظر که ثوابش، ذکر بنده در ملأ اعلی (گروه فرشتگان در عالم بالا) است.|

﴿وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبيلِ اللّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاء وَلَكِن لاَّ تَشْعُرُون﴾ [البقرة: ١٥٤]

١٥٤ - ای مؤمنان- در مورد کسانی‌‌که در جهاد در راه الله کشته می‌‌شوند نگویید: آنها مردگانی هستند همان‌‌گونه که دیگران می‌‌میرند، بلکه آنها نزد پروردگارشان زنده هستند اما شما زندگی آنها را درک نمی‌‌کنید؛ زیرا زندگی ویژه‌‌ای است که برای شناخت آن، راهی جز وحی از جانب الله متعال وجود ندارد.

﴿وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوفْ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الأَمَوَالِ وَالأنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِين﴾ [البقرة: ١٥٥]

١٥٥ و شما را با انواع مصیبت‌‌ها مانند ترس از دشمنان‌‌تان و گرسنگی به‌‌سبب کمبود غذا و نقص در اموال از طریق نابودی آن یا دشواری در کسب آن و نقص در جان‌‌های‌‌تان به‌‌سبب آفاتی که مردم را نابود می‌‌سازد یا با شهادت در راه الله و کاستن از میوه‌‌هایی که زمین آنها را می‌‌رویاند می‌‌آزماییم، و- ای پیامبر- شکیبایان در برابر این مصیبت‌‌ها را به نعمت‌‌هایی که در دنیا و آخرت برای‌‌شان فراهم می‌‌آید بشارت ده.

﴿الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِيبَةٌ قَالُواْ إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّـا إِلَيْهِ رَاجِعون﴾ [البقرة: ١٥٦]

١٥٦ همان کسانی‌‌که وقتی یکی از این مصیبت‌‌ها به آنها می‌‌رسد از روی رضایت و تسلیم می‌‌گویند: همانا ما از آنِ الله هستیم که هرگونه بخواهد در ما تصرف می‌‌کند و در روز قیامت به‌‌سوی او باز می‌‌گردیم؛ زیرا او ما را آفرید و با نعمت‌‌های گوناگون بر ما نیکی کرد و بازگشت و سرانجامِ کار ما به‌‌سوی اوست.

﴿أُولَـئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَـئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُون﴾ [البقرة: ١٥٧]

١٥٧ اینها، در گروه فرشتگان عالم بالا، ستایش و رحمتی از جانب الله دارند که بر آنها نازل می‌‌شود و آنها همان هدایت‌‌ یافتگان به راه حق هستند.

﴿* إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَائِرِ اللّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللّهَ شَاكِرٌ عَلِيم﴾ [البقرة: ١٥٨]

١٥٨ همانا دو کوه معروف صفا و مروه در نزدیکی کعبه، از نشانه‌‌های ظاهری شریعت هستند؛ پس هرکس برای ادای مناسک حج یا مناسک عمره قصد این خانه را داشته باشد؛ بر او گناهی نیست که سعی میان این دو را به‌‌جای آورد. نفی گناه در اینجا، آرامشی است برای مسلمانانی که با این باور که سعی بین صفا و مروه از کارهای جاهلیت است، از انجام این کار احساس دلتنگی و مضیقه می‌‌کردند؛ اما الله متعال بیان فرمود که این کار از مناسک حج است. و هرکس طاعات مستحبی را داوطلبانه و مخلصانه انجام دهد، همانا الله سپاسگزار اوست، از او می‌‌پذیرد و جزایش را به او می‌‌دهد، او تعالی می‌‌داند که چه کسانی کار خیر انجام می‌‌دهند و مستحق ثواب هستند.

﴿إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِن بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَـئِكَ يَلعَنُهُمُ اللّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُون﴾ [البقرة: ١٥٩]

١٥٩ همانا یهودیان و مسیحیانی که نشانه‌‌هایی را که برای صدق پیامبر و رسالتش نازل کردیم، پس از آن‌‌که آنها را برای مردم در کتاب‌‌های‌‌شان آشکار کردیم پنهان می‌‌کنند، الله آنها را از رحمت خویش می‌‌راند و فرشتگانﻹ‌‌ و پیامبران‌‌ﻹ‌‌ و تمام مردم دعای دوری از رحمت الله علیه آنها می‌‌کنند.

﴿إِلاَّ الَّذِينَ تَابُواْ وَأَصْلَحُواْ وَبَيَّنُواْ فَأُوْلَـئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيم﴾ [البقرة: ١٦٠]

١٦٠ مگر کسانی‌‌که با پشیمانی از کتمان آن آیات روشن، به‌‌سوی الله بازگشتند و اعمال ظاهری و باطنی خویش را اصلاح کردند و حق و هدایت را که کتمان کرده بودند آشکار گردانیدند؛ بازگشت آنها به طاعت خویش را می‌‌پذیرم و نسبت به بندگان توبه‌‌کار، بسیار توبه‌‌پذیر و مهربان هستم.

﴿إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِين﴾ [البقرة: ١٦١]

١٦١ کسانی‌‌که کفر ورزیدند و در حالت کفر و قبل از اینکه از آن توبه کنند از دنیا رفتند، لعنت الله بر آنها است به این‌‌گونه که آنها را از رحمت خویش دور می‌‌کند و دعای تمام فرشتگان و مردم برای راندن و دوری از رحمت الله بر آنها است.

﴿خَالِدِينَ فِيهَا لاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلاَ هُمْ يُنظَرُون﴾ [البقرة: ١٦٢]

١٦٢ پیوسته با این لعنت هستند؛ عذاب آنها تخفیف نمی‌‌یابد، حتی یک روز، و در روز قیامت به آنها مهلت داده نمی‌‌شود.

﴿وَإِلَـهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لاَّ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيم﴾ [البقرة: ١٦٣]

١٦٣ - ای مردم- معبود حقیقی شما، در ذات و صفات خویش واحد و یگانه است، معبود برحقّی جز او نیست، و او بخشایندۀ دارای رحمت گسترده و نسبت به بندگانش مهربان است؛ چون نعمت‌‌هایی را بر آنها ارزانی داشته است که غیر قابل شمارش است.

برخی فواید آیات:

• آزمایش و ابتلا سنت الله متعال در میان بندگانش است؛ و به شکیبایان در برابر این آزمایش، بزرگترین پاداش‌‌ها و گرامی‌‌ترین جایگاه‌‌ها وعده داده شده است.

• مشروعیت سعی میان صفا و مروه برای کسانی‌‌که حج یا عمرۀ بیت الله را به جای می‌‌آورند.

• از بزرگترین و شدیدترین گناهان از نظر مجازات، پنهان حقیقتی است که الله آن را نازل فرموده است، و تلبیس (بیان یا اظهار خلاف واقع) بر مردم، و گمراه ‌‌ساختن آنها از هدایتی که رسولان آن را آوردند.|

﴿إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنزَلَ اللّهُ مِنَ السَّمَاء مِن مَّاء فَأَحْيَا بِهِ الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخِّرِ بَيْنَ السَّمَاء وَالأَرْضِ لآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُون﴾ [البقرة: ١٦٤]

١٦٤ همانا در آفرینش آسمان‌‌ها و زمین و شگفتی‌‌های آفرینش آن دو، و در پی ‌‌هم در آمدن شب و روز، و در کشتی‌‌ها که بر روی آب دریاها روانند و طعام و لباس و کالاهای تجارتی را که به مردم نفع می‌‌رسانند و سایر اقلام مورد نیاز آنها را جابه‌‌جا می‌‌کنند، و در آبی که الله از آسمان فرستاده و با آن زمین را با کشتزارها و گیاهان و علف‌‌هایی که در آن می‌‌روید زنده گردانیده، و در موجودات زنده‌‌ای که در زمین پراکنده ساخته است و در گردانیدن بادها از یک سو به‌‌سویی دیگر و در ابرهای مسخّر بین آسمان و زمین، در تمام این موارد، دلایل آشکاری بر یگانگی او سبحانه وجود دارد برای کسانی‌‌که در حجت‌‌ها می‌‌اندیشند و دلایل و برهان‌‌ها را درک می‌‌کنند.

﴿وَمِنَ النَّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ اللّهِ أَندَاداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللّهِ وَالَّذِينَ آمَنُواْ أَشَدُّ حُبًّا لِّلّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُواْ إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعَذَاب﴾ [البقرة: ١٦٥]

١٦٥ با وجود این آیات روشن، برخی از مردم به جای الله، معبودانی برمی‌‌گزینند و آنها را همانندهایی برای الله متعال قرار می‌‌دهند و همان‌‌گونه که الله را دوست دارند آنها را نیز دوست دارند، و کسانی‌‌که ایمان آوردند الله را بیشتر دوست دارند از دوستی آنها نسبت به معبودان‌‌شان؛ زیرا مؤمنان هیچ‌‌کس را همراه الله شریک قرار نمی‌‌دهند و در آسایش و سختی او را دوست دارند؛ اما آنها فقط در حالت آسایش و راحتی، معبودان‌‌شان را دوست دارند و در سختی فقط الله را می‌‌خوانند. اگر کسانی‌‌که با شرک و ارتکاب گناهان ستم می‌‌کنند، از حال خویش در آخرت آن‌‌گاه که عذاب را مشاهده می‌‌کنند آگاه می‌‌شدند، می‌‌دانستند که یگانه در تمام قدرت‌‌ها، فقط الله است و هرکس را که از او نافرمانی کند به شدت عذاب می‌‌کند، اگر این امر را می‌‌دانستند، هیچ‌‌کس را همراه الله شریک قرار نمی‌‌دادند.

﴿إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُواْ مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُواْ وَرَأَوُاْ الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبَاب﴾ [البقرة: ١٦٦]

١٦٦ و حال آن‌‌که وقتی پیشوایان فرمان‌‌برداری ‌‌شده، مناظر هولناک و سختی‌‌های روز قیامت را مشاهده می‌‌کنند، از ضعیفان که از آنها پیروی کردند بیزاری می‌‌جویند، و تمام اسباب و وسایل نجات در میان‌‌شان بریده می‌‌شود.

﴿وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُواْ لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّؤُواْ مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُم بِخَارِجِينَ مِنَ النَّار﴾ [البقرة: ١٦٧]

١٦٧ و ضعیفان و پیروان می‌‌گویند: کاش برایمان بازگشتی به‌‌سوی دنیا بود تا از رؤسای خویش بیزاری می‌‌جستیم همان‌‌گونه که آنها از ما بیزاری می‌‌جویند، و همان‌‌گونه که الله عذاب سخت در آخرت را به آنها نمایاند، سرانجام پیروی آنها از رئیسان‌‌شان بر باطل را که مایۀ حسرت و اندوهشان است به آنها می‌‌نمایاند، و هرگز از آتش بیرون نمی‌‌آیند.

﴿يَاأَيُّهَا النَّاسُ كُلُواْ مِمَّا فِي الأَرْضِ حَلاَلاً طَيِّباً وَلاَ تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِين﴾ [البقرة: ١٦٨]

١٦٨ ای مردم، از حیوانات و گیاهان و درختانی که در زمین است، از آنچه که به خودی خود کسبش حلال و پاکیزه است بخورید، و از راه‌‌های شیطان که با آن به تدریج شما را به‌‌سوی عذاب می‌‌کشاند پیروی نکنید؛ زیرا او دشمن آشکار شماست و عاقل نباید از دشمنی پیروی کند که بر آزار و گمراهی‌‌اش مشتاق است!

﴿إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاء وَأَن تَقُولُواْ عَلَى اللّهِ مَا لاَ تَعْلَمُون﴾ [البقرة: ١٦٩]

١٦٩ شیطان شما را به خطاهای بد و گناهان بزرگ امر می‌‌کند، و به اینکه در عقاید و شرایع، بدون علمی که از جانب الله یا رسولش نزدتان آمده است، چیزی به الله نسبت دهید.

برخی فواید آیات:

• مؤمنان واقعی به الله، بیش از دیگران الله را دوست دارند؛ زیرا آنها در هر حالتی، چه گشایش و چه سختی، از او اطاعت می‌‌کنند و هیچ‌‌کس را با او شریک نمی‌‌گردانند.

• در روز قیامت، تمام رابطه‌‌ها بریده می‌‌شود، هر دوستی از دوستش اعلام بیزاری می‌‌کند و فقط آن چیزی باقی می‌‌ماند که خالص برای الله متعال باشد.

• برحذر داشتن از نیرنگ شیطان به دلیل روش‌‌های متنوع و پنهانی و نزدیکی آن به خواهشات نفسانی.|

﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللّهُ قَالُواْ بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلاَ يَهْتَدُون﴾ [البقرة: ١٧٠]

١٧٠ و هرگاه به این کفار گفته می‌‌شود: هدایت و نوری را که الله نازل فرموده پیروی کنید، از روی دشمنی و ستیز می‌‌گویند: بلکه باورها و اعتقادات موروثی و رایجی را که پدرانمان را بر آنها یافتیم پیروی می‌‌کنیم، آیا از پدران‌‌شان پیروی می‌‌کنند حتی اگر آنها ذره‌‌ای از هدایت و نور نمی‌‌دانسته‌‌اند و به حقیقتی که الله از آن راضی است هدایت نیافته باشند؟!

﴿وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُواْ كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لاَ يَسْمَعُ إِلاَّ دُعَاء وَنِدَاء صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لاَ يَعْقِلُون﴾ [البقرة: ١٧١]

١٧١ مثال کسانی‌‌که در پیروی از پدران‌‌شان کفر ورزیدند، مانند چوپانی است که بر چارپایانش بانگ می‌‌زند، که صدایش را می‌‌شنوند اما سخنش را نمی‌‌فهمند، پس آنها از شنیدن حق آن‌‌گونه که از آن بهره ببرند کرند، گنگانی هستند که زبان‌‌شان از گفتن حق عاجز است، کورانی هستند که حق را نمی‌‌بینند، و از این رو، هدایتی را که به‌‌سوی آن فرا خوانده می‌‌شوند در نمی‌‌یابند.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُلُواْ مِن طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُواْ لِلّهِ إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُون﴾ [البقرة: ١٧٢]

١٧٢ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، از خوراکی‌‌های پاکیزه‌‌ای که الله برای‌‌تان روزی و مباح قرار داد بخورید و در ظاهر و باطن به‌‌خاطر نعمت‌‌هایی که الله بر شما ارزانی داشت شکر او تعالی را به‌‌جای آورید؛ یکی از موارد شکر الله این است که اوامر او را اجرا کنید و از نافرمانی‌‌اش بپرهیزید، اگر واقعا فقط او را می‌‌پرستید و چیزی را با او شریک قرار نمی‌‌دهید.

﴿إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلاَ عَادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِيم﴾ [البقرة: ١٧٣]

١٧٣ الله از میان خوردنی‌‌ها، فقط آنچه را که بدون ذبح شرعی مرده است، خون ریخته‌‌ شده و جاری، گوشت خوک و آنچه که هنگام ذبحش نام غیر الله بر آن برده شده است حرام گردانیده است، اما اگر انسان به خوردن چیزی مضطر شد ‌‌به این شرطکه با خوردن از آن بدون نیاز، ستم نمی‌‌کند و از حد ضرورت نمی‌‌گذرد، گناه و مجازاتی بر او نیست؛ زیرا الله نسبت به بندگان توبه‌‌کارش، بسیار توبه‌‌پذیر و مهربان است و یکی از مصادیق رحمت او تعالی این است که از خوردن این محرمات هنگام اضطرار درمی‌‌گذرد.

﴿إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلَ اللّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلاً أُولَـئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَلاَ يُكَلِّمُهُمُ اللّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيم﴾ [البقرة: ١٧٤]

١٧٤ کسانی‌‌که کتاب‌‌هایی را که الله نازل کرده و مطالب دال بر حق بودن و نبوت محمد‌‌ج‌‌ در این کتاب‌‌ها را پنهان می‌‌کنند، چنان‌‌که یهودیان و نصاری این کار را می‌‌کنند، و عوض ناچیزی مانند ریاست یا مقام یا مال در برابر این کتمان می‌‌خرند، در واقع چیزی در شکم‌‌های‌‌شان وارد نمی‌‌کنند مگر اینکه سببی برای عذاب شان با آتش می‌‌شود، و الله در آخرت به آنچه که دوست دارند با آنها سخن نمی‌‌گوید، بلکه سخنی به آنها می‌‌گوید که غمگین‌‌شان می‌‌کند و آنها را پاکیزه نمی‌‌گرداند و ستایش نمی‌‌کند و عذاب درد آوری برای‌‌شان است.

﴿أُولَـئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُاْ الضَّلاَلَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّار﴾ [البقرة: ١٧٥]

١٧٥ آنها که علم مورد نیاز مردم را کتمان می‌‌کنند، همان کسانی هستند که هدایت را در برابر گمراهی عوض کردند آن‌‌گاه که علم حقیقی را کتمان کردند و آمرزش الله را با عذاب او عوض کردند، پس بر انجام آنچه که سبب ورودشان به آتش است بسیار شکیبا هستند، گویی به عذابی که در آن هستند هیچ اهمیتی نمی‌‌دهند چون بر آن شکیبایی می‌‌کنند.

﴿ذَلِكَ بِأَنَّ اللّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُواْ فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيد﴾ [البقرة: ١٧٦]

١٧٦ این مجازات بر کتمان حق و هدایت، به این سبب است که الله کتاب‌‌های الهی را به حق نازل فرمود و این امر می‌‌طلبد که آشکار گردد و پنهان نشود. همانا کسانی‌‌که در کتاب‌‌های الهی اختلاف ورزیدند بدین نحو که به بخشی از آن ایمان آوردند و بخشی از آن را پنهان کردند، در جانب دوری از حقیقت هستند.

برخی فواید آیات:

• بیشتر گمراهی مردم، به‌‌سبب فرو گذاشتن عقل و پیروی از پیشینیان در گمراهی و تقلید از آنها بدون آگاهی است.

• بهره ‌‌نبردن انسان از نعمت عقل و شنوایی و بینایی که الله به او بخشیده است، او را مانند کسی قرار می‌‌دهد که از این نعمت‌‌ها محروم است.

• سخت‌‌ترین مجازات در روز قیامت برای مردمی است که علمی را که الله نازل فرموده و هدایتی را که رسولان او تعالی آورده‌‌اند پنهان می‌‌کند.

• یکی از نعمت‌‌های الله متعال بر بندگان مؤمنش این است که محرمات را اندک و محدود قرار داده است، درحالی‌‌که مباحات، بسیار و نامحدود هستند.|

﴿* لَّيْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَـكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُواْ وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاء والضَّرَّاء وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَـئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَـئِكَ هُمُ الْمُتَّقُون﴾ [البقرة: ١٧٧]

١٧٧ نیکی مورد پسند الله، روی‌‌ آوردن صِرف به‌‌سوی مشرق یا مغرب و اختلاف در این مورد نیست، بلکه نیکی کامل در کسانی است که به الله به عنوان معبودی یگانه، روز قیامت، تمام فرشتگان و تمام کتاب‌‌های نازل ‌‌شده و تمام پیامبران‌‌ﻹ‌‌ بدون گذاشتن تفاوت میان آنها، ایمان آورند و مال را با وجود دوست‌‌داشتنش و علاقۀ زیاد به آن، به خویشاوندان و کسی‌‌که در کمتر از سن بلوغ پدرش را از دست داده است و نیازمندان و غریبی که در سفر از خانواده و وطنش جدا شده است، و کسانی‌‌که به‌‌سبب نیاز مجبور به گدایی از مردم می‌‌شوند انفاق کنند و مال را در راه آزادی بردگان و اسیران هزینه کنند، و نماز را به صورت کامل بر طبق آنچه الله فرمان داده است برپا دارند، و زکات واجب را بپردازند، و کسانی‌‌که چون عهد بندند به عهد خویش وفا کنند، و کسانی‌‌که در برابر فقر و سختی و بیماری شکیبایی کنند و در هنگام سختی کارزار نگریزند؛ اینان همان کسانی هستند که در ایمان و اعمال‌‌شان با الله صادق بودند و همان پرهیزگارانی هستند که آنچه را الله به آن فرمان داده بود اجرا کردند و از آنچه که از آن نهی کرده بود پرهیز کردند.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأُنثَى بِالأُنثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاء إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيم﴾ [البقرة: ١٧٨]

١٧٨ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، در مورد کسانی‌‌که دیگران را از روی عمد و دشمنی می‌‌کشند، مجازات قاتل مانند جنایتش، بر شما فرض شده است که آزاد در برابر آزاد، برده در برابر برده و زن در برابر زن کشته می‌‌شود؛ اما اگر مقتول قبل از مرگش گذشت کرد یا ولی مقتول در برابر دیه- مقدار مالی که قاتل در برابر عفو خویش می‌‌پردازد- گذشت کرد، کسی‌‌که عفو می‌‌کند باید به نیکی دیه را از قاتل طلب کند نه با منت و آزار؛ قاتل نیز باید به نیکی و بدون سهل‌‌ انگاری و امروز و فردا کردن، دیه را بپردازد؛ این عفو و گرفتن دیه، تخفیفی از جانب پروردگارتان برای شما و رحمتی برای این امت است؛ پس هرکس پس از عفو و قبول دیه، بر قاتل تجاوز بکند، عذاب دردناکی نزد الله متعال دارد.

﴿وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَاأُولِيْ الأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون﴾ [البقرة: ١٧٩]

١٧٩ و در قصاص که الله تشریع فرمود، برای شما زندگانی است؛ زیرا از ریخته ‌‌شدن خون شما جلوگیری می‌‌گردد و تجاوز از میان شما برداشته می‌‌شود؛ این امر را خردمندان که از الله با گردن ‌‌نهادن به شریعتش و عمل به اوامرش می‌‌ترسند، درک می‌‌کنند.

﴿كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِن تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِين﴾ [البقرة: ١٨٠]

١٨٠ بر شما فرض شده است که هرگاه نشانه‌‌ها و اسباب مرگ یکی از شما مشاهده شد، اگر مال زیادی به جای می‌‌گذارد، برای پدر و مادر و خویشاوندان به آن مقدار که شریعت مشخص کرده، یعنی از یک سوم مال بیشتر نشود، وصیت کند و انجام این کار، حق مؤکّدی بر کسانی است که از الله متعال می‌‌ترسند. این حکم، قبل از آیات میراث جاری بوده و با نزول آیات میراث، وارثان میت و سهم ارث‌‌شان مشخص شد.

﴿فَمَن بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللّهَ سَمِيعٌ عَلِيم﴾ [البقرة: ١٨١]

١٨١ پس هرکس که وصیت را با زیاده یا نقصان یا منع تغییر دهد پس از اینکه از وصیت آگاه شد؛ گناه این تغییر و تبدیل، فقط بر عهدۀ تغییر دهندگان است نه وصیت‌‌ کننده؛ زیرا الله سخنان بندگانش را می‌‌شنود، از اعمال آنها آگاه است و ذره‌‌ای از احوال آنها بر او تعالی پنهان نمی‌‌ماند.

برخی فواید آیات:

• نیکی مورد پسند و محبت الله، با تحقق ایمان و عمل صالح به دست می‌‌آید، و تمسک به ظواهر به تنهایی، نزد الله متعال کافی نیست.

• از بزرگترین مواردی که سبب حفظ افراد و مانع تعدی و ستم می‌‌شود؛ اجرای بنیاد قصاص است که الله آن را در قتل نفس و کمتر از آن تشریع فرموده است.

• اهمیت زیاد وصیت، به خصوص کسی‌‌که ثروتی دارد تا بدان وصیت کند؛ و بزرگی گناه کسی‌‌که در وصیت میت تغییر ایجاد کند و مفاد آن را تغییر دهد.|

﴿فَمَنْ خَافَ مِن مُّوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِيم﴾ [البقرة: ١٨٢]

١٨٢ اما کسی‌‌که از وقوع انحراف از حق یا ستم در وصیت از سوی وصیت ‌‌کننده آگاه باشد؛ آن‌‌گاه از روی خیرخواهی، فساد وصیت کننده را اصلاح و میان اختلاف‌‌ کنندگان بر وصیت سازش ایجاد کند، گناهی بر او نیست؛ بلکه به‌‌خاطر اصلاحش پاداش داده می‌‌شود؛ زیرا الله نسبت به بندگان توبه‌‌کارش، بسیار بخشنده و مهربان است.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون﴾ [البقرة: ١٨٣]

١٨٣ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، روزه از جانب پروردگارتان بر شما فرض شده است همان‌‌گونه که بر امت‌‌های قبل از شما فرض شده بود؛ تا با انجام اعمال صالح که روزه از بزرگترین آنهاست، با قرار دادن سپری میان خود و عذاب الله، تقوای الهی را پیشه کنید.

﴿أَيَّامًا مَّعْدُودَاتٍ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُون﴾ [البقرة: ١٨٤]

١٨٤ روزۀ فرض‌‌شده بر شما این است که ایام اندکی از سال را روزه بگیرید، پس اگر کسی از شما چنان بیمار بود که روزه بر او دشوار می‌‌شد، یا مسافر بود؛ می‌‌تواند افطار کند، سپس بر اوست که به تعداد روزه‌‌هایی که خورده است روزه بدارد. و بر کسانی‌‌که نمی‌‌توانند روزه بگیرند، فدیه‌‌ای است اگر افطار کردند، و این فدیه، غذا دادن یک مسکین در ازای هر روزی است که افطار می‌‌کند. اگر فضیلت روزه را بدانید، روزۀ شما از افطار و پرداخت فدیه برای‌‌تان بهتر است. این نخستین حکمی است که الله در مورد روزه صادر فرمود، یعنی هرکس دوست دارد روزه بگیرد و هرکس دوست دارد افطار کند و طعام بدهد، پس از آن، الله روزه را بر هر انسان بالغ و توانا واجب و فرض گردانید.

﴿شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِيَ أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلاَ يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُواْ الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُواْ اللّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون﴾ [البقرة: ١٨٥]

١٨٥ ماه رمضان، همان ماهی است که در شب قدر آن، نزول قرآن بر پیامبر‌‌ج‌‌ آغاز شد، الله قرآن را برای هدایت مردم نازل فرمود، و دلایل روشنی از هدایت و جدا کنندۀ میان حق و باطل در آن وجود دارد، پس هرکس درحالی‌‌که مقیم و سالم است ماه رمضان را دریابد بر او واجب است که روزه بگیرد، و هرکس چنان مریض باشد که روزه‌‌ گرفتن بر او دشوار باشد یا مسافر باشد، می‌‌تواند روزه را افطار کند، و اگر افطار کرد، باید به تعداد روزهایی که افطار کرده است روزۀ قضا بگیرد؛ الله با تشریع احکام بر شما می‌‌خواهد که شما را در راهی آسان و نه دشوار قرار دهد، و به این هدف که شما روزۀ تمام ماه را کامل کنید، و پس از پایان ماه رمضان و روز عید، الله را به بزرگی یاد کنید که به شما توفیق داد ماه رمضان را روزه بدارید و به شما یاری رساند که آن را تکمیل کنید؛ باشد که الله را به‌‌خاطر هدایت شما بر این دین که آن را برای‌‌تان برگزید شکرگزاری کنید.

﴿وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِي وَلْيُؤْمِنُواْ بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُون﴾ [البقرة: ١٨٦]

١٨٦- ای پیامبر- هنگامی‌‌که بندگان من در مورد نزدیکی من و اجابت دعای‌‌شان از جانب من، از تو می‌‌پرسند؛ همانا من به آنها نزدیک هستم، به این صورت که از احوال‌‌شان آگاه هستم، دعای‌‌شان را می‌‌شنوم، پس به واسطه‌‌ها و بلند کردن صدای‌‌شان نیازی ندارند؛ دعای دعا کننده را هنگامی‌‌که مرا در دعای خویش خالصانه بخواند اجابت می‌‌کنم، پس باید فرمان‌‌بردار من و اوامرم باشند و بر ایمان‌‌شان پایداری ورزند؛ زیرا این کار، سودمندترین وسیله برای اجابت من است؛ باشد که از این طریق، راه هدایت به امور دینی و دنیوی‌‌شان را بپیمایند.

برخی فواید آیات:

• الله قرآن کریم را در ماه مبارک رمضان نازل فرمود، پس رمضان، ماه قرآن است؛ به همین منظور، پیامبر‌‌ج‌‌ در ماه رمضان قرآن را با جبرئیل می‌‌خواند و در این ماه بیش از ماه‌‌های دیگر عبادت می‌‌کرد.

• اصول و فروع شریعت اسلام، بر آسانی و رفع سختی استوار است؛ زیرا الله هیچ تنگنا و دشواری‌‌ای در دین برای ما قرار نداده است.

• نزدیکی الله متعال به بندگانش و احاطۀ او تعالی بر آنها و علم کامل او به احوال‌‌شان؛ بنابراین، دعای‌‌شان را می‌‌شنود و به درخواست آنها پاسخ می‌‌دهد.|

﴿أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ عَلِمَ اللّهُ أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَخْتانُونَ أَنفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنكُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُواْ مَا كَتَبَ اللّهُ لَكُمْ وَكُلُواْ وَاشْرَبُواْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّواْ الصِّيَامَ إِلَى الَّليْلِ وَلاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللّهِ فَلاَ تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُون﴾ [البقرة: ١٨٧]

١٨٧ در ابتدای امر، بر مرد حرام بود که اگر در شبِ روزه بخوابد و قبل از فجر بیدار شود، چیزی بخورد یا با همسرش نزدیکی کند، سپس الله این حکم را نسخ کرد و – ای مؤمنان- الله به شما اجازه داد که در شب‌‌های رمضان با زنان‌‌تان آمیزش کنید؛ زیرا آنها پوشش و سبب پاکدامنی شما هستند و شما پوشش و سبب پاکدامنی آنها هستید، و از یکدیگر بی‌‌نیاز نیستید، الله می‌‌دانست که شما با انجام کاری که از آن نهی شده بودید بر خودتان خیانت می‌‌کردید، از این رو بر شما رحم کرد و توبۀ شما را پذیرفت و بر شما آسان گرفت. پس اکنون با زنان‌‌تان آمیزش کنید و فرزندانی را که الله برای شما مقدر فرموده است بطلبید و در تمام طول شب بخورید و بیاشامید تا با سپیدی صبح و جدایی آن از تاریکی شب، طلوع فجر صادق بر شما آشکار شود، سپس با خودداری از شکننده‌‌های روزه از طلوع فجر تا غروب خورشید روزه را کامل کنید، و درحالی‌‌که در مساجد به اعتکاف نشسته‌‌اید با زنان آمیزش نکنید؛ زیرا این کار، اعتکاف را باطل می‌‌کند. احکام مذکور، مرزهای الله میان حلال و حرام هستند پس هرگز به آنها نزدیک نشوید؛ زیرا هرکس به حدود الله نزدیک شود، نزدیک است که در حرام بیفتد، و همانند بیان واضح و آشکار این احکام، الله آیاتش را برای مردم بیان می‌‌کند باشد که با انجام اوامر و ترک نواهی، تقوای او تعالی را پیشه کنند.

﴿وَلاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُواْ بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُواْ فَرِيقًا مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُون﴾ [البقرة: ١٨٨]

١٨٨ و مال یکدیگر را به روش غیر مشروع مانند دزدی و غصب و فریب نخورید، و در این مورد نزد حاکمان دادخواهی نکنید تا بخشی از اموال مردم را با ارتکاب گناه بگیرید، درحالی‌‌که می‌‌دانید الله این کار را حرام کرده است؛ زیرا انجام گناه با وجود علم به تحریم آن، بیشترین قباحت و بزرگترین مجازات را دارد.

﴿* يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوْاْ الْبُيُوتَ مِن ظُهُورِهَا وَلَـكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُواْ الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُواْ اللّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُون﴾ [البقرة: ١٨٩]

١٨٩ - ای رسول- در مورد ایجاد هلال‌‌های ماه و تغییر احوالش از تو می‌‌پرسند، در پاسخ به آنها در مورد حکمت این امر بگو: هلال‌‌ها، وعده‌‌گاه‌‌هایی برای مردم هستند که زمان عبادت‌‌های‌‌شان مانند ماه‌‌های حج، ماه رمضان و تکمیل سال برای پرداخت زکات و اوقات معاملات‌‌شان مانند تعیین مدت‌‌های پرداخت دیه‌‌ها و دیون‌‌شان را می‌‌شناسند. و خیر و نیکی این نیست که هنگام احرام به حج یا عمره از پشت خانه‌‌ها وارد شوید- چنان‌‌که در جاهلیت گمان می‌‌کردید- بلکه نیکی واقعی، عمل کسی است که در ظاهر و باطن از الله بترسد، و ورود به خانه‌‌ها از درها، برای شما آسان‌‌تر است و مشقّتی در آن نیست؛ زیرا الله شما را به آنچه که دشوار و مشقت‌‌آور باشد مکلف نکرده است، و میان خود و عذاب الله، سپری از اعمال صالح قرار دهید؛ باشد که با دستیابی به آنچه به آن تمایل دارید و نجات از آنچه می‌‌ترسید، رستگار گردید.

﴿وَقَاتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلاَ تَعْتَدُواْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِين﴾ [البقرة: ١٩٠]

١٩٠ و- برای بالا بردن کلام الله- با کافرانی که با شما می‌‌جنگند تا شما را از دین الله باز دارند پیکار کنید، اما با کشتار کودکان و زنان و پیران یا مثله‌‌کردن کشتگان و مانند آن از حدود الله نگذرید؛ زیرا الله متجاوزان از حدود احکامش را دوست ندارد.

برخی فواید آیات:

• مشروعیت اعتکاف، که به معنای ماندن در مسجد برای عبادت است؛ از این‌‌رو، از هرچه که با هدف اعتکاف مخالف باشد مانند نزدیکی با زن نهی می‌‌شود.

• نهی از خوردن اموال مردم به باطل و تحریم هر وسیله و روشی مانند رشوه که در این راه به‌‌کار گرفته شود.

• تحریم و نهی از تجاوز؛ زیرا دین اسلام بر عدالت و نیکوکاری استوار است.|

﴿وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُم مِّنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلاَ تُقَاتِلُوهُمْ عِندَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِن قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاء الْكَافِرِين﴾ [البقرة: ١٩١]

١٩١ و هرجا با آنها روبرو شدید آنها را بکُشید و از مکانی که شما را بیرون راندند، یعنی مکه، آنها را بیرون برانید، و فتنۀ حاصل از بازداشتن مؤمن از دینش و بازگشت او به کفر، از قتل بدتر است. به‌‌خاطر بزرگداشت مسجدالحرام، در آنجا آغازگر جنگ با کافران مباشید مگر اینکه آنها در آنجا با شما جنگ را آغاز کنند، پس اگر در مسجدالحرام با شما جنگیدند، آنها را بکشید، و مانند این مجازات- یعنی کشتار آنها اگر در مسجدالحرام تجاوز کردند- مجازات کافران است.

﴿فَإِنِ انتَهَوْاْ فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِيم﴾ [البقرة: ١٩٢]

١٩٢ اما اگر از جنگ با شما و کفرشان باز ایستادند، از آنها دست بکشید؛ زیرا الله نسبت به توبه‌‌کاران بخشنده است و آنها را به‌‌خاطر گناهان گذشته‌‌شان مؤاخذه نمی‌‌کند و با آنها مهربان است که در مجازات‌‌شان عجله نمی‌‌کند.

﴿وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلّهِ فَإِنِ انتَهَواْ فَلاَ عُدْوَانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِين﴾ [البقرة: ١٩٣]

١٩٣ و با کفار بجنگید تا شرک و باز داشتن مردم از راه الله و کفر از جانب آنها انجام نگیرد و دین آشکار، دین الله باشد، پس اگر از کفر و باز داشتن از راه الله باز ایستادند، از جنگ با آنها دست بکشید؛ زیرا تجاوز جز بر ستمکاران کافر و بازدارنده از راه الله نیست.

﴿الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُواْ عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُواْ اللّهَ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ مَعَ الْمُتَّقِين﴾ [البقرة: ١٩٤]

١٩٤ این ماه حرام در سال هفتم که الله در آن به شما این امکان را داد که به حرم درآیید و عمره بگزارید، در عوض آن ماه حرامی است که مشرکان، شما را در سال ششم از حرم بازداشتند، و در حرمت‌‌ها- مانند حرمت سرزمین حرام و ماه حرام و إحرام- قصاص متجاوزان جاری می‌‌شود؛ پس هرکس در این حرمت‌‌ها بر شما تجاوز کرد با او مقابله به مثل کنید و بیش از مقدار تجاوز، قصاص نکنید؛ زیرا الله متجاوزان از حدودش را دوست ندارد، و در مقابله با تجاوز که به شما اذن داده شده است از الله بترسید و بدانید الله کسانی را که تقوای او تعالی را پیشه می‌‌کنند توفیق داده و تقویت می‌‌کند.

﴿وَأَنفِقُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوَاْ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِين﴾ [البقرة: ١٩٥]

١٩٥ و در طاعت الله مانند جهاد و سایر طاعت‌‌ها، مال انفاق کنید و خودتان را به دست خویش به نابودی نیندازید، به این نحو که جهاد و بخشش در راه آن را رها کنید، یا خودتان را در حالتی قرار دهید که سبب نابودی شماست، و عبادات و معاملات و اخلاق‌‌تان را نیکو گردانید؛ زیرا الله نیکوکاران در تمام امورشان را دوست دارد؛ چنان‌‌که ثواب زیادی به آنها می‌‌دهد و آنها را در یافتن راه راست موفق می‌‌گرداند.

﴿وَأَتِمُّواْ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلاَ تَحْلِقُواْ رُؤُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضاً أَوْ بِهِ أَذًى مِّن رَّأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِّن صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنتُمْ فَمَن تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَن لَّمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُواْ اللّهَ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقَاب﴾ [البقرة: ١٩٦]

١٩٦ و حج و عمره را در طلب خشنودی الله متعال به‌‌صورت کامل ادا کنید، پس اگر از اتمام این دو به‌‌سبب بیماری یا دشمن بازداشته شدید، باید هر‌‌چه از هَدی- شتر یا گاو یا گوسفند- که برای‌‌تان میسر شد ذبح کنید تا از احرام درآیید. و موی سرتان را نتراشید یا کوتاه نکنید تا اینکه هَدی به محلی که ذبحش در آنجا حلال می‌‌شود برسد، پس اگر از حرم بازداشته شده بود باید همان‌‌جا که بازداشته شده است ذبح کند، و اگر از حرم بازداشته نشده بود، باید در روز قربانی و بعد از آن در ایام تشریق هَدی را در حرم ذبح کند. هر یک از شما که بیمار بود یا در موی سرش ناراحتی‌‌ای مانند شپش داشت، اگر به‌‌سبب این امر سرش را بتراشد، گناهی بر او نیست و باید به‌‌خاطر این کار فدیه بدهد به این نحو که: یا سه روز روزه بگیرد یا شش تن از مساکین حرم را طعام بدهد یا گوسفندی ذبح و گوشت آن را در میان فقرای حرم توزیع کند؛ اما وقتی ترسی بر شما نبود، هرکس از شما که در ماه‌‌های حج از ادای عمره برخوردار شد و در همان سال از ممنوعات احرام که بر او حرام شده است خودداری کرد تا اینکه به حج مُحرم شد، باید آنچه بر او میسر می‌‌شود از گوسفند یا اینکه هفت نفر در ذبح شتر یا گاوی شریک شوند ذبح کند، اما اگر توان هدی را نیافت باید به جای آن، سه روز از ایام مناسک را روزه بگیرد و هفت روز نیز پس از بازگشت به خانه‌‌اش روزه بگیرد تا ده روز کامل شود؛ این تمتع با وجوب هَدی یا روزه برای آن ناتوان از هَدی است که از ساکنان حرم و مقیم نزدیک حرم نباشد؛ زیرا آنها نیازی به این تمتع ندارند، و به دلیل وجود در حرم، صِرف طواف از میان اعمال تمتّع با عمره تا فرارسیدن حج، برای‌‌شان کفایت می‌‌کند، و با پیروی احکامی که الله تشریع کرده و بزرگداشت حدودش، از او تعالی بترسید و بدانید که الله نسبت به کسانی‌‌که با اوامرش مخالفت می‌‌کنند، سخت‌‌کیفر است.

برخی فواید آیات:

هدف نهایی جهاد عبارت است از: حاکم نمودن قوانین الله متعال و برطرف ‌‌ساختن آنچه که مردم را از شنیدن حق و درآمدن در آن باز می‌‌دارد.

ترک جهاد و باز ماندن از آن، از اسباب نابودی امت است؛ زیرا به ضعف امت و طمع دشمن در آن منجر می‌‌شود.

وجوب کامل‌‌ کردن حج و عمره برای کسی‌‌که این دو را آغاز کرده است، و جواز حلال ‌‌شدن از این دو با ذبح هَدی برای کسی‌‌که از حرم بازداشته شده است.|

﴿الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَّعْلُومَاتٌ فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ وَلاَ جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللّهُ وَتَزَوَّدُواْ فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَاأُوْلِي الأَلْبَاب﴾ [البقرة: ١٩٧]

١٩٧ زمان ادای حج، ماه‌‌های مشخصی است که از ماه شوال آغاز می‌‌شود و با دهم ماه ذوالحجه پایان می‌‌یابد، پس هرکس حج در این ماه‌‌ها را بر خود واجب گردانَد و احرام حج ببندد، به‌‌سبب بزرگی زمان و مکان، هم‌‌بستری و مقدمات آن بر او حرام می‌‌شود، و حرمت خروج از طاعت الله با ارتکاب گناهان در حقش تشدید می‌‌گردد، و جدال منجر به خشم و دشمنی بر او حرام می‌‌شود؛ و هر خیری را که انجام می‌‌دهید الله آن را می‌‌داند و پاداش آن را به شما می‌‌دهد. برای ادای حج از اقلام مورد نیاز خوردنی و نوشیدنی کمک بگیرید و بدانید بهترین چیزی‌‌که در تمام امورتان از آن یاری می‌‌گیرید، تقوای الله متعال است؛ پس ای صاحبان عقل سلیم، با اجرای اوامر و ترک نواهی من، از من بترسید.

﴿لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَبْتَغُواْ فَضْلاً مِّن رَّبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُواْ اللّهَ عِندَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِن كُنتُم مِّن قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّين﴾ [البقرة: ١٩٨]

١٩٨ بر شما گناهی نیست که در اثنای حج، با تجارت و غیر آن روزی حلال بجویید، پس هنگامی‌‌که در روز نهم، پس از وقوف در عرفات، از آنجا کوچ کردید و در شب دهم ماه ذوالحجه به‌‌سوی مزدلفه روی آوردید؛ با تسبیح و تهلیل و دعا نزد مشعرالحرام در مزدلفه الله را یاد کنید، و الله را یاد کنید که شما را به نشانه‌‌های دینش و مناسک حج خانه‌‌اش هدایت فرمود؛ در حالی که قبل از آن نسبت به شریعت الله از غافلان بوده‌‌اید.

﴿ثُمَّ أَفِيضُواْ مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُواْ اللّهَ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِيم﴾ [البقرة: ١٩٩]

١٩٩ سپس از عرفات کوچ کنید همان‌‌گونه که مردمِ پیرو ابراهیم÷ این کار را می‌‌کنند، نه مانند کسانی از اهل جاهلیت که در آن وقوف نمی‌‌کردند، و برای کوتاهی در انجام آنچه الله تشریع کرده از او تعالی آمرزش بطلبید؛ زیرا الله نسبت به بندگان توبه‌‌کارش بسیار بخشنده و مهربان است.

﴿فَإِذَا قَضَيْتُم مَّنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُواْ اللّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاَق﴾ [البقرة: ٢٠٠]

٢٠٠ پس هنگامی‌‌که اعمال حج را تمام کردید و از آن فارغ شدید، الله را یاد و او را بسیار ستایش کنید، چنان‌‌که به پدران‌‌تان فخر فروشی می‌‌کنید و آنها را می‌‌ستایید، یا الله را بیشتر از یاد پدران‌‌تان یاد کنید؛ زیرا تمام نعمت‌‌هایی که از آنها بهره می‌‌برید از جانب او تعالی است؛ و مردم مختلف هستند، برخی از آنها کافران مشرکی هستند که فقط به زندگی دنیا ایمان دارند؛ از این رو، فقط نعمت و زینت دنیا شامل سلامتی و مال و فرزند را از پروردگارشان می‌‌خواهند و به‌‌سبب تمایل به دنیا و رویگردانی از آخرت، در آنچه که الله برای بندگان مؤمنش در آخرت مهیا کرده است هیچ سهمی ندارند.

﴿وِمِنْهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّار﴾ [البقرة: ٢٠١]

٢٠١ و گروهی از مردم به الله و آخرت ایمان دارند؛ پس نعمت‌‌های دنیا و عمل صالح در آن را از پروردگارشان می‌‌خواهند، همان‌‌گونه که دستیابی به بهشت و محافظت از عذاب آتش را از او می‌‌طلبند.

﴿أُولَـئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِّمَّا كَسَبُواْ وَاللّهُ سَرِيعُ الْحِسَاب﴾ [البقرة: ٢٠٢]

٢٠٢ برای کسانی که خیر دنیا و آخرت را می‌‌خواهند، سهمی از ثواب بزرگ به‌‌سبب اعمال صالحی که در دنیا انجام داده‌‌اند وجود دارد و الله اعمال را زود محاسبه می‌‌کند.

برخی فواید آیات:

• مؤمن باید برای سفر دنیا و سفر آخرت توشه برگیرد؛ به همین منظور، الله بیان فرمود که بهترین توشه، تقواست.

• مشروعیت یاد بسیار الله هنگام اتمام مناسک حج.

• اختلاف اهداف مردم؛ زیرا غم و اندوه برخی از مردم، دنیاست و غیر آن را از پروردگارشان نمی‌‌خواهند و برخی دیگر خیر دنیا و آخرت را می‌‌طلبند که همین گروه توفیق ‌‌یافتگانند.|

﴿* وَاذْكُرُواْ اللّهَ فِي أَيَّامٍ مَّعْدُودَاتٍ فَمَن تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى وَاتَّقُواْ اللّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُون﴾ [البقرة: ٢٠٣]

٢٠٣ و الله را با تکبیر و تهلیل در روزهای اندکی که یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ماه ذوالحجه است یاد کنید؛ هرکس عجله کند و پس از رمی در روز دوازدهم از مِنا خارج شود این حق را دارد و گناهی بر او نیست؛ زیرا الله از او درگذشته است، و هرکس تا روز سیزدهم تأخیر کند تا رمی را انجام دهد او نیز می‌‌تواند چنین کند و ایرادی بر او نیست و کار کامل‌‌تر را انجام داده و از کار پیامبر‌‌ج‌‌ پیروی کرده است؛ هر دوی این امر برای کسی است که در حج خویش از الله بترسد و همان‌‌گونه که الله فرمان داده است حج بگزارد، و از الله با انجام اوامرش و ترک نواهی‌‌اش بترسید، و یقین داشته باشید که فقط به‌‌سوی او باز گردانیده و کشانیده می‌‌شوید و شما را در قبال اعمال‌‌تان جزا خواهد داد.

﴿وَمِنَ النَّاسِ مَن يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَام﴾ [البقرة: ٢٠٤]

٢٠٤ - ای پیامبر- از میان مردم، منافقی است که سخنش در این دنیا تو را به شگفت می‌‌آورد، به‌‌گونه‌‌ای که او را تا جایی خوش‌‌ گفتار می‌‌بینی که به راستی و خیرخواهی‌‌اش گمان می‌‌کنی، درحالی‌‌که هدف او، فقط حفظ جان و مالش است و- درحالی‌‌که دروغ می‌‌گوید- الله را بر ایمان و خیر قلبی‌‌اش گواه می‌‌گیرد، حال آن‌‌که دشمنی و عداوت شدیدی نسبت به مسلمانان دارد.

﴿وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيِهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللّهُ لاَ يُحِبُّ الفَسَاد﴾ [البقرة: ٢٠٥]

٢٠٥ و هنگامی‌‌که به تو پشت کند و از تو جدا شود، در زمین بسیار می‌‌کوشد تا با انجام گناهان فساد برپا کند، و کشت را نابود سازد، و چارپایان را بکشد، و الله فساد در روی زمین و کسانی را که در زمین فساد برپا می‌‌کنند، دوست ندارد.

﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَاد﴾ [البقرة: ٢٠٦]

٢٠٦ و هنگامی‌‌که به این مفسد- از باب خیرخواهی- گفته می‌‌شود: با بزرگداشت حدود الهی و پرهیز از نواهی‌‌اش، تقوای الهی داشته باش، غرور و تکبر او را از بازگشت به حق باز می‌‌دارد و به گناه ادامه می‌‌دهد، پس مجازات او ورود به جهنم است که برایش کافی است و جهنم مکان و جایگاه بسیار بدی برای ساکنانش است.

﴿وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّهِ وَاللّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَاد﴾ [البقرة: ٢٠٧]

٢٠٧ و از میان مردم، مؤمنی است که جان خودش را می‌‌فروشد و آن را در طاعت پروردگارش و جهاد در راه او و طلب خشنودی‌‌اش به کار می‌‌گیرد، و الله نسبت به بندگانش دارای رحمت گسترده و بسیار مهربان است.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ ادْخُلُواْ فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلاَ تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِين﴾ [البقرة: ٢٠٨]

٢٠٨ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، به‌‌طور کامل در اسلام درآیید و ذره‌‌ای از آن را رها نکنید، آن‌‌گونه که اهل کتاب به بخشی از کتاب ایمان آوردند و به بخشی دیگر از آن کفر ورزیدند، و راه‌‌های شیطان را دنبال نکنید؛ زیرا او دشمن واضحی برای شماست که دشمنی‌‌اش را آشکار کرده است.

﴿فَإِن زَلَلْتُمْ مِّن بَعْدِ مَا جَاءتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيم﴾ [البقرة: ٢٠٩]

٢٠٩ پس اگر بعد از اینکه دلایل آشکار که هیچ شبهه‌‌ای در آنها نیست نزد شما آمد، لغزش و انحرافی از شما سر بزند، بدانید که الله در قدرت و قهر خویش شکست‌‌ناپذیر است، و در تدبیر و تشریع خویش بسیار داناست؛ پس از او بترسید و او را بزرگ شمارید.

﴿هَلْ يَنظُرُونَ إِلاَّ أَن يَأْتِيَهُمُ اللّهُ فِي ظُلَلٍ مِّنَ الْغَمَامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الأَمْرُ وَإِلَى اللّهِ تُرْجَعُ الامُور﴾ [البقرة: ٢١٠]

٢١٠ اینان که راه‌‌های شیطان را دنبال می‌‌کنند و از راه حق منحرف هستند، در انتظار چیزی نیستند جز اینکه الله در روز قیامت چنان‌‌که سزاوار عظمت او سبحانه است در سایه‌‌هایی از ابر نزدشان بیاید تا میان آنها داوری کند و فرشتگان درحالی نزدشان بیایند که آنها را از هر سو احاطه کرده‌‌اند و در این هنگام، فرمان الله در مورد آنها اجرا و تمام می‌‌شود، و امور و احوال مخلوقات، فقط به‌‌سوی الله سبحانه بازگردانیده می‌‌شود.

برخی فواید آیات:

• تقوای حقیقی، فقط به اعمال زیاد نیست؛ بلکه به پیروی از هدایت شریعت و پایبندی به آن است.

• داوری در مورد مردم، به صِرف ظاهر و سخنان‌‌شان نیست، بلکه به باطن اعمال‌‌شان است که بر امور پنهان دل‌‌های‌‌شان دلالت دارد.

• برپا کردن فساد در زمین از هر نوعی که باشد، از صفات متکبران است که از آنها جدا نمی‌‌گردد و الله متعال فساد و فسادکاران را دوست ندارد.

• انسان، مسلمان حقیقی به الله متعال نمی‌‌شود مگر زمانی‌‌که به تمام دین اسلام گردن نهد و در ظاهر و باطن، آن را بپذیرد.|

﴿سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُم مِّنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَن يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُ فَإِنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقَاب﴾ [البقرة: ٢١١]

٢١١ - ای پیامبر- برای توبیخ بنی‌‌اسرائیل، از آنها بپرس: الله متعال چه تعداد نشانه‌‌های روشنی دال بر راستگویی رسولان برایتان بیان فرمود! اما شما آنها را تکذیب کردید و از آنها روی گردانیدید، و هرکس نعمت الله را پس از اینکه آن را شناخت و برایش آشکار شد، به کفر و تکذیب تبدیل کند؛ (باید بداند که) الله نسبت به کافران تکذیب‌‌ کننده، سخت‌‌کیفر است.

﴿زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُواْ وَالَّذِينَ اتَّقَواْ فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاللّهُ يَرْزُقُ مَن يَشَاء بِغَيْرِ حِسَاب﴾ [البقرة: ٢١٢]

٢١٢ زندگی دنیا و کالاهای فانی و لذت‌‌های موقتی آن، برای کسانی‌‌‌‌که به الله کفر ورزیدند آراسته شده است، و مؤمنان به الله و روز آخرت را به تسمخر می‌‌گیرند، اما کسانی‌‌که با انجام اوامر الله و ترک نواهی‌‌اش، تقوای او را پیشه کردند، در آخرت بالاتر و برتر از این کافران هستند، چون الله آنها را در بهشت‌‌های جاویدان ساکن می‌‌کند و الله برای هر یک از مخلوقاتش که بخواهد، بدون شمارش و محاسبه روزی می‌‌دهد.

﴿كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُواْ فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللّهُ الَّذِينَ آمَنُواْ لِمَا اخْتَلَفُواْ فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللّهُ يَهْدِي مَن يَشَاء إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيم﴾ [البقرة: ٢١٣]

٢١٣ مردم امتی یگانه و متحد بر هدایت، بر دین پدرشان آدم بودند، تا اینکه شیاطین آنها را گمراه ساختند، و برخی مؤمن و برخی دیگر کافر شدند؛ از این رو، الله رسولان را بشارت ‌‌دهندۀ مؤمنان و فرمان‌‌برداران، به آنچه الله با رحمت خویش برای‌‌شان مهیا کرده است، و انذار دهندۀ کافران به عذاب شدیدی که الله به آنها وعده داده است برانگیخت، و همراه رسولانش، کتاب‌‌هایی نازل فرمود که شامل حقیقتی است که تردیدی در آن راه ندارد؛ تا در اختلافات میان مردم داوری کنند. و کسی در تورات اختلاف نکرد مگر یهودیانی که علم تورات به آنها داده شد پس از آن‌‌که دلایل الله بر اینکه تورات، حقی از جانب او تعالی است نزدشان آمد، پس نباید در آن اختلاف کنند، این اختلاف از جانب آنها ستمکارانه روی داد؛ و الله به اذن و ارادۀ خویش، مؤمنان را به شناخت هدایت از گمراهی توفیق داد، و الله هرکس را که بخواهد به راه راستی که هیچ انحرافی ندارد هدایت می‌‌کند و این راه راست، همان راه ایمان است.

﴿أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُم مَّثَلُ الَّذِينَ خَلَوْاْ مِن قَبْلِكُم مَّسَّتْهُمُ الْبَأْسَاء وَالضَّرَّاء وَزُلْزِلُواْ حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللّهِ قَرِيب﴾ [البقرة: ٢١٤]

٢١٤ - ای مؤمنان- آیا گمان کردید که وارد بهشت می‌‌شوید درحالی‌‌که هنوز مانند مردمی که قبل از شما بودند آزمایش نشده‌‌اید، آن‌‌گاه که به فقر و بیماری شدید مبتلا شدند و ترس و دلهره‌‌ها آنها را لرزاند، آزمایش آنها به حدی رسید که خواستار تعجیل در یاری الله شدند، آن‌‌گاه که رسول و مؤمنان همراهش گفتند: یاری الله چه زمانی فرا می‌‌رسد؟ بدانید که یاری الله به مؤمنان و توکل‌‌کنندگان به او نزدیک است.

﴿يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلْ مَا أَنفَقْتُم مِّنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللّهَ بِهِ عَلِيم﴾ [البقرة: ٢١٥]

٢١٥- ای پیامبر- یارانت از تو می‌‌پرسند: از اموال گوناگون خویش چه چیزی و در چه موردی انفاق کنند؟ در پاسخ به آنها بگو: آنچه از خیر- یعنی حلال پاکیزه- انفاق کنید باید برای پدر و مادر و خویشاوندان نزدیک شما بر اساس نیاز و یتیمان نیازمند و تنگدستانی که هیچ ثروتی ندارند و مسافری که سفر او را از خانواده و وطنش جدا کرده است هزینه شود، و- ای مؤمنان- الله از هر کار خیر کم یا زیادی که انجام می‌‌دهید آگاه است و ذره‌‌ای بر او تعالی پنهان نمی‌‌ماند و پاداش آن را به شما خواهد داد.

برخی فواید آیات:

• عدم شکرگزاری الله متعال به خاطر نعمت‌‌هایش و به کار نبردن این نعمت‌‌ها در طاعت او تعالی، آنها را در معرض زوال و نابودی قرار می‌‌دهد و باعث تبدیل آن به مصیبت بر صاحب نعمت می‌‌شود.

• الله بندگانش را بر اساس فطرت توحید و ایمان آفرید، اما ابلیس و دستیارانش آنها را از این فطرت به‌‌سوی شرک به او تعالی برگردانیدند.

• بزرگترین خواری و درماندگی که منجر به شکست می‌‌شود این است که امت در کتاب و شریعت خویش اختلاف کنند، به این نحو که به تکفیر و لعنت یکدیگر بپردازند.

• هدایت به‌‌سوی حقی که مردم در آن اختلاف دارند و شناخت جانب صحیح، به دست الله است و ایمان و گردن ‌‌نهادن به آن از او تعالی طلبیده می‌‌شود.

• ابتلا و آزمایش، سنت الله متعال در مورد دوستانش است؛ یعنی آنها را به اندازۀ ایمان و توکلی که در دل‌‌هایشان به او تعالی دارند مورد آزمایش قرار می‌‌دهد.

• از بزرگترین مواردی که بر شکیبایی هنگام نزول مصیبت یاری می‌‌رساند، اقتدا به نیکوکاران و الگوگیری از آنها است.|

﴿كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَّكُمْ وَعَسَى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَعَسَى أَن تُحِبُّواْ شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ وَاللّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُون﴾ [البقرة: ٢١٦]

٢١٦ - ای مؤمنان- پیکار در راه الله بر شما فرض گردانیده شده است درحالی‌‌که طبیعت نفس آن را نمی‌‌پسندد؛ زیرا مال و جان در آن هزینه می‌‌شود، و شاید شما چیزی را دوست ندارید درحالی‌‌که آن چیز در واقع برای شما خیر و منفعت باشد؛ مانند پیکار در راه الله، که افزون بر ثواب زیادش، سبب پیروزی بر دشمنان و بالا بردن سخن الله است، و شاید شما چیزی را دوست دارید درحالی‌‌که شر و دارای پایان غم‌‌انگیزی برای شماست؛ مانند بازماندن از جهاد که سبب درماندگی و تسلط دشمنان است، و الله به خیر و شر تمام امور داناست و شما آن را نمی‌‌دانید، پس به فرمان او پاسخ مثبت دهید که خیر شما در آن است.

﴿يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَن سَبِيلِ اللّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِندَ اللّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلاَ يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّىَ يَرُدُّوكُمْ عَن دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُواْ وَمَن يَرْتَدِدْ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُوْلَـئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأُوْلَـئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُون﴾ [البقرة: ٢١٧]

٢١٧ - ای پیامبر- مردم در مورد حکم کارزار در ماه‌‌های حرام: ذوالقعده، ذوالحجه، محرم و رجب از تو می‌‌پرسند، در پاسخ به آنها بگو: کارزار در این ماه‌‌ها، گناه بزرگ و ناپسندی نزد الله است، همان‌‌گونه که بازداشتن از راه الله که مشرکان انجام می‌‌دهند زشت است، و نزد الله، بازداشتن مؤمنان از مسجدالحرام و بیرون‌‌راندن اهالی مسجد الحرام از آن، گناهی بزرگتر از پیکار در ماه حرام است، و شرکی که در آن قرار دارند، بزرگتر از قتل است. – ای مؤمنان- مشرکان پیوسته ستم‌‌کارانه با شما می‌‌جنگند که اگر راهی بیابند شما را از دین برحقّ‌‌تان به دین باطل‌‌شان بکشانند، و هر یک از شما که از دینش بازگردد و در حال کفر بر الله بمیرد، به‌‌طور قطع اعمال صالح خویش را باطل کرده است و سرانجامِ او در آخرت، ورود به آتش و جاودانه ‌‌بودن در آن است.

﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَالَّذِينَ هَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أُوْلَـئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَةَ اللّهِ وَاللّهُ غَفُورٌ رَّحِيم﴾ [البقرة: ٢١٨]

٢١٨ همانا کسانی‌‌که به الله و رسولش ایمان آوردند و کسانی‌‌که سرزمین‌‌های‌‌شان را برای هجرت به‌‌سوی الله و رسولش رها کردند و جنگیدند تا سخن الله، برتر باشد، آنها به رحمت و آمرزش الله امیدوارند و الله گناهان بندگانش را می‌‌بخشد و نسبت به آنها مهربان است.

﴿* يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذَلِكَ يُبيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُون﴾ [البقرة: ٢١٩]

٢١٩- ای پیامبر- اصحابت در مورد خمر (هر‌‌چه که عقل را بپوشاند و از بین ببرد)، از تو می‌‌پرسند که نوشیدن و خرید و فروش آن چه حکمی دارد؟ و در مورد حکم قِمار (شرط‌‌بندی بر سر پول، یا هر چیز دارای ارزش اقتصادی از جانب دو طرف حاضر در مسابقه) از تو می‌‌پرسند؟ در پاسخ به آنها بگو: در این دو، زیان‌‌ها و مفاسد دینی و دنیوی زیادی است، مانند نابودی عقل و مال و افتادن در دشمنی و کینه، و منافع اندکی مانند درآمدهای مالی در آنها وجود دارد، و ضرر و گناه حاصل از این دو، از سودشان بزرگتر است و عاقل باید از هرچه که ضررش بیشتر از سودش باشد بپرهیزد. این فرمودۀ الله متعال، زمینه‌‌سازی برای تحریم شراب است. و – ای پیامبر- اصحابت از تو می‌‌پرسند که چه اندازه از اموال‌‌شان را به‌‌صورت داوطلبانه و به میل خویش انفاق کنند؟ در پاسخ به آنها بگو: از آن اموال‌‌تان که مازاد بر نیاز شماست انفاق کنید (این حکم در ابتدای امر بود، اما پس از آن، الله زکات واجب را در اموالی مخصوص و نصابی معین تشریع فرمود)، و الله مانند همین بیان واضح و بدون ابهام، احکام شرعی را برایتان بیان می‌‌فرماید باشد که بیندیشید.

برخی فواید آیات:

• گاهی جهل به سرانجامِ کارها، باعث می‌‌شود که انسان آنچه به نفعش است را نپسندد و آنچه به ضررش است را دوست بدارد، بنابراین انسان باید هدایت به راه راست را از الله تقاضا کند.

• اسلام، حرام‌‌ها را بسیار ناپسند شمرد و از تجاوز بر آن نهی فرمود و یکی از بزرگترین حرام‌‌ها، بازداشتن مردم از راه الله متعال است.

• کفار برای همیشه در حال جنگ علیه اسلام و پیروانش هستند تا آنها را از دین‌‌شان خارج کنند و الله نیرنگ کافران را باطل می‌‌سازد.

• ایمان به الله متعال، هجرت و جهاد در راه او تعالی؛ بزرگترین لوازمی است که شخص به وسیله آن به رحمت و مغفرت الله دست می‌‌یابد.

• شریعت برای رعایت مصلحت بندگان، تمام آنچه را که ضررش غالب است حرام قرار داده است هر چند برخی منافع در آن موجود باشد.|

﴿فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلاَحٌ لَّهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شَاء اللّهُ لأعْنَتَكُمْ إِنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيم﴾ [البقرة: ٢٢٠]

٢٢٠ این حکم را تشریع فرمود تا به آنچه در دنیا و آخرت به شما سود می‌‌رساند بیندیشید. – ای پیامبر- اصحابت در مورد اجرای سرپرستی‌‌شان بر یتیمان از تو می‌‌پرسند که چگونه با آنها رفتار کنند؟ و آیا اموال‌‌شان را در نفقه و غذاخوردن و سکونت با آنها درآمیزند؟ در پاسخ به آنها بگو: بخشش شما به آنها با اصلاح اموال‌‌شان بدون عوض یا در آمیختن در اموال‌‌شان، نزد الله برای‌‌تان بهتر است و پاداش بیشتری دارد، و این کار برای آنها در اموال‌‌شان بهتر است؛ چون باعث حفظ اموال‌‌شان برای آنها می‌‌شود، و اگر با جمع ‌‌کردن اموال‌‌شان با اموال‌‌تان در معاش و مسکن و مانند آن با آنها مشارکت کردید، ایرادی در این کار نیست؛ زیرا آنها برادران دینی شما هستند و برادران به یکدیگر یاری می‌‌رسانند و کارهای یکدیگر را انجام می‌‌دهند، و الله آن گروه از سرپرستان را که با مشارکت یتیمان در اموال‌‌شان قصد فساد دارند از آن گروه که از این کار قصد اصلاح دارند می‌‌شناسد، و اگر بخواهد در مورد یتیمان بر شما سخت بگیرد این کار را می‌‌کرد، اما او تعالی در روش رفتار با یتیمان بر شما آسان گرفته است؛ زیرا شریعت او بر آسانی استوار است، و الله ذات شکست ‌‌ناپذیری است که هیچ چیز بر او چیره نمی‌‌شود و در آفرینش و تدبیر و تشریع خویش بسیار داناست.

﴿وَلاَ تَنكِحُواْ الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلأَمَةٌ مُّؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِّن مُّشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلاَ تُنكِحُواْ الْمُشِرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُواْ وَلَعَبْدٌ مُّؤْمِنٌ خَيْرٌ مِّن مُّشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُوْلَـئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللّهُ يَدْعُوَ إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُون﴾ [البقرة: ٢٢١]

٢٢١- ای مؤمنان- با زنان مشرک به الله ازدواج نکنید تا اینکه فقط به الله ایمان بیاورند و در دین اسلام درآیند، و همانا کنیز مؤمن به الله و رسولش از زن آزادِ بت‌‌پرست بهتر است هر چند آن زن آزاد با زیبایی و مالش مورد پسند شما واقع شود، و زنان مسلمان را به ازدواج مردان مشرک درنیاورید و بردۀ مملوک مؤمن به الله و رسولش، از مرد آزاد مشرک بهتر است، هر چند آن مرد آزاد مورد پسند شما واقع شود؛ آنها که متصف به شرک هستند- چه مرد و چه زن- با گفتار و رفتارشان به آنچه که سبب ورود به آتش می‌‌گردد فرامی‌‌خوانند، و الله شما را به‌‌سوی اعمال صالح که به اذن و بخشش او، به ورود به بهشت و آمرزش از گناهان می‌‌کشاند فرا می‌‌خواند، و آیاتش را برای مردم بیان می‌‌کند باشد که از راهنمایی‌‌های موجود در آیات پند بگیرند و بر اساس آنها عمل کنند.

﴿وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُواْ النِّسَاء فِي الْمَحِيضِ وَلاَ تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّىَ يَطْهُرْنَ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللّهُ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِين﴾ [البقرة: ٢٢٢]

٢٢٢ و - ای پیامبر- در مورد حیض (خون طبیعی‌‌ای که از رحم زن در زمان‌‌های مخصوصی خارج می‌‌شود) از تو می‌‌پرسند؟ در پاسخ به آنها بگو: حیض سبب اذیت مرد و زن است، پس در زمان حیض با زنان درنیامیزید و با آنها نزدیکی نکنید تا اینکه خون آنها قطع شود و با انجام غُسل از آن پاک شوند؛ پس هنگامی‌‌که خون قطع شد و خود را از آن پاکیزه کردند، به نحوی که به شما اجازه داده شده است- یعنی درحالی‌‌که قُبُل (اندام پیش) آنها پاک است- با آنها آمیزش کنید، همانا الله کسانی را که از گناهان، بسیار توبه می‌‌کنند و در پاکیزگی از پلیدی‌‌ها بسیار می‌‌کوشند دوست دارد.

﴿نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَّكُمْ فَأْتُواْ حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُواْ لأَنفُسِكُمْ وَاتَّقُواْ اللّهَ وَاعْلَمُواْ أَنَّكُم مُّلاَقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِين﴾ [البقرة: ٢٢٣]

٢٢٣ همسران‌‌تان کشتزار شما هستند که فرزندان را برای شما متولد می‌‌کنند؛ مانند زمین که میوه می‌‌دهد، پس به محل کشت‌‌تان – یعنی قُبُل (اندام پیش زن)- از هر جهتی که دوست دارید و به هر نحوی که می‌‌خواهید به شرط آن‌‌که از اندام پیش باشد درآیید، و با انجام نیکی‌‌ها، چیزی برای خود از پیش بفرستید، از جمله اینکه مرد به قصد تقرب به الله و آرزوی فرزندانی صالح، با همسرش آمیزش کند، و با اجرای اوامر و ترک نواهی الله از جمله مواردی که در مورد زنان بر شما حکم کرد، تقوای او تعالی را پیشه کنید، و بدانید که در روز قیامت با الله دیدار می‌‌کنید، درحالی‌‌که در برابر او ایستاده هستید و جزای اعمال‌‌تان به شما داده می‌‌شود، و – ای پیامبر- مؤمنان را به نعمت‌‌های همیشگی و نظر به چهرۀ گرامی او تعالی که هنگام لقای پروردگارشان برای آنها فراهم آمده است، مژده بده.

﴿وَلاَ تَجْعَلُواْ اللّهَ عُرْضَةً لِّأَيْمَانِكُمْ أَن تَبَرُّواْ وَتَتَّقُواْ وَتُصْلِحُواْ بَيْنَ النَّاسِ وَاللّهُ سَمِيعٌ عَلِيم﴾ [البقرة: ٢٢٤]

٢٢٤ و سوگند به الله را حجتی بازدارنده از انجام نیکی و تقوا و اصلاح میان مردم قرار ندهید، بلکه اگر بر ترک نیکی سوگند یاد کردید، نیکی را انجام دهید و کفارۀ سوگندتان را بپردازید، و الله سخنان شما را می‌‌شنود و نسبت به اعمال شما داناست و شما را در قبال آنها جزا می‌‌دهد.

برخی فواید آیات:

• تحریم انعقاد عقد نکاح میان مسلمانان و مشرکان، چون فاصلۀ زیادی میان شرک و ایمان وجود دارد.

• آیه بر شرط‌‌بودن وجود ولی هنگام عقد نکاح دلالت دارد؛ زیرا الله متعال، اولیا را با نهی از به ازدواج درآوردن زنان به عقد مشرکان نهی کرد.

• شریعت بر طهارت حسّی از نجاست‌‌ها و پلیدی‌‌ها و طهارت معنوی از شرک و گناهان تشویق کرده است.

• ترغیب مؤمن در اینکه توجه وی در اعمالش – حتی لذت‌‌ها و خوشی‌‌ها- به سرای آخرت باشد، یعنی چیزی برای خودش از پیش بفرستد که در آخرت به او فایده برساند.|

﴿لاَّ يُؤَاخِذُكُمُ اللّهُ بِاللَّغْوِ فِيَ أَيْمَانِكُمْ وَلَكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللّهُ غَفُورٌ حَلِيم﴾ [البقرة: ٢٢٥]

٢٢٥ الله شما را به‌‌سبب سوگندهایی که بدون قصد بر زبان‌‌هایتان جاری می‌‌شود مورد محاسبه قرار نمی‌‌دهد؛ مانند اینکه یکی از شما می‌‌گوید: نه والله، بله والله، پس نه کفاره‌‌ای بر این‌‌گونه سوگندها مترتب می‌‌شود و نه مجازاتی، اما شما را به خاطر سوگندهایی که از روی قصد یاد می‌‌کنید مؤاخذه می‌‌کند، و الله نسبت به گناهان بندگانش آمرزنده و بردبار است به‌‌گونه‌‌ای که کیفرشان را به تعجیل نمی‌‌اندازد.

﴿لِّلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِن نِّسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاؤُوا فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِيم﴾ [البقرة: ٢٢٦]

٢٢٦ برای کسانی‌‌که بر ترک آمیزش با زنان‌‌شان سوگند می‌‌خورند، از آغاز سوگندشان به مدتی که از چهار ماه تجاوز نمی‌‌کند انتظار است، که به نام ایلاء شناخته می‌‌شود، پس اگر بعد از سوگند بر ترک آمیزش، در مدت چهار ماه یا کمتر، به آمیزش زنان‌‌شان رجوع کردند؛ الله آمرزنده است و آنچه از آنها سرزده است را می‌‌بخشد، و نسبت به آنها مهربان است چون برای خروج از چنین سوگندی، کفاره برای‌‌شان تشریع کرده است.

﴿وَإِنْ عَزَمُواْ الطَّلاَقَ فَإِنَّ اللّهَ سَمِيعٌ عَلِيم﴾ [البقرة: ٢٢٧]

٢٢٧ و اگر با استمرار بر ترک آمیزش با زنان‌‌شان و عدم رجوع به آمیزش، طلاق را قصد کردند؛ همانا الله سخنان‌‌شان از جمله طلاق را می‌‌شنود و از احوال و اهداف‌‌شان آگاه است و آنها را به‌‌خاطر آن جزا خواهد داد.

﴿وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلاَثَةَ قُرُوَءٍ وَلاَ يَحِلُّ لَهُنَّ أَن يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِن كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُواْ إِصْلاَحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللّهُ عَزِيزٌ حَكُيم﴾ [البقرة: ٢٢٨]

٢٢٨ و زنان طلاق‌‌ داده شده باید به مدت سه حیض انتظار بکشند و در این مدت ازدواج نکنند، و بر آنها جایز نیست حملی را که الله در رحم‌‌های‌‌شان آفریده است پنهان کنند، اگر در ایمان به الله و روز آخرت صادق هستند، و شوهران‌‌شان که آنها را طلاق داده‌‌اند به بازگرداندن آنها در مدت عده از دیگران سزاوارترند، اگر قصد بازگشت با الفت و از بین بردن آنچه به‌‌سبب طلاق واقع شده است را دارند، و برای همسران حقوق و وظایفی است همان‌‌گونه که برای شوهران‌‌شان حقوقی بر عهدۀ آنها است، بر اساس آنچه که میان مردم رایج است، و مردان درجۀ برتری از سرپرستی و امر طلاق بر آنها دارند، و الله ذات شکست‌‌ناپذیری است که هیچ‌‌چیز او را مغلوب نمی‌‌سازد و در شرع و تدبیرش بسیار داناست.

﴿الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلاَ يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَأْخُذُواْ مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلاَّ أَن يَخَافَا أَلاَّ يُقِيمَا حُدُودَ اللّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ يُقِيمَا حُدُودَ اللّهِ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللّهِ فَلاَ تَعْتَدُوهَا وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ اللّهِ فَأُوْلَـئِكَ هُمُ الظَّالِمُون﴾ [البقرة: ٢٢٩]

٢٢٩ طلاقی که شوهر در آن حق رجوع دارد دو مرتبه است؛ به این نحو که طلاق دهد، سپس رجوع کند، سپس طلاق دهد، سپس رجوع کند، بعد از این دو طلاق یا باید زن را در عهدۀ خود با روش نیکو نگه دارد، یا با نیکی بهزن و پرداخت حقوقش او را برای بار سوم طلاق دهد، و – ای شوهران- برای شما حلال نیست ذره‌‌ای از مهریه‌‌ای که برای همسران‌‌تان پرداخت کرده‌‌اید بگیرید، مگر اینکه زن شوهرش را به‌‌سبب اخلاق یا خلقتش دوست نداشته باشد و زوجین به‌‌سبب این ناخوشایندی، وفا نکردن به حقوقی که بر عهدۀ آنها است را پیش‌‌بینی کنند، که در این صورت باید کار خویش را به کسی‌‌‌‌که با آنها پیوند خویشاوندی یا غیر آن دارد عرضه کنند، پس اگر اولیا، از انجام ‌‌ندادن حقوق زناشویی میان آن دو ترسیدند، گناهی بر آن دو نیست که زن، خودش را در برابر مالی که به شوهر خویش در مقابل طلاقش می‌‌پردازد خُلع کند. این احکام شرعی، فاصلۀ میان حلال و حرام است، پس از آنها تجاوز نکنید و کسانی‌‌که از حدود الله در حلال و حرام تجاوز کنند، بر خودشان ستم کرده‌‌اند چون خود را درمعرض نابودی و خشم و مجازات الله قرار داده‌‌اند.

﴿فَإِن طَلَّقَهَا فَلاَ تَحِلُّ لَهُ مِن بَعْدُ حَتَّىَ تَنكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِن طَلَّقَهَا فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَن يَتَرَاجَعَا إِن ظَنَّا أَن يُقِيمَا حُدُودَ اللّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُون﴾ [البقرة: ٢٣٠]

٢٣٠ و اگر شوهر زن، او را برای بار سوم طلاق داد، بر شوهر حلال نیست که به نکاح جدید، او را به ازدواج خویش درآورد مگر اینکه مردی غیر از شوهر به صورت ازدواج صحیح و از روی رغبت، نه به قصد تحلیل با او ازدواج و در این نکاح با او آمیزش کند؛ پس اگر شوهر دوم او را طلاق داد یا در عقد او فوت کرد، گناهی بر زن و شوهر اوّلش نیست که به عقد و مهر جدید به یکدیگر بازگردند، اگر ظن غالب دارند بر اینکه احکام شرعی را که به آن ملزم هستند به پا می‌‌دارند، و الله این احکام شرعی را برای مردمی که احکام و حدودش را می‌‌دانند بیان می‌‌کند؛ چون آنها هستند که از آن بهره می‌‌برند.

برخی فواید آیات:

• الله متعال، احکام نکاح و طلاق را به‌‌صورت کامل بیان فرمود تا مردم حدود حلال و حرام را بشناسند و از آن تجاوز نکنند.

• الله، نکاح را بسیار مهم برشمرد و بازیچه ‌‌قراردادن آن با الفاظ را حرام کرد، چون آن را الزام‌‌آور قرار داد و بازی با طلاق زیاد و رجوع را ملغی کرد به گونه‌‌ای که با دو طلاق رجعی حدی برایش قرار داد سپس آن را حرام گردانید مگر اینکه شوهری غیر از شوهر اول با زن ازدواج کند سپس او را طلاق دهد.

• معاشرت زناشویی به نیکویی است، پس اگر این امر ممکن نبود ایرادی در طلاق نیست و هر یک از زوجین می توانند درخواست طلاق دهند.|

﴿وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النَّسَاء فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلاَ تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لَّتَعْتَدُواْ وَمَن يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلاَ تَتَّخِذُوَاْ آيَاتِ اللّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُواْ نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنزَلَ عَلَيْكُمْ مِّنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُم بِهِ وَاتَّقُواْ اللّهَ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيم﴾ [البقرة: ٢٣١]

٢٣١ و چون زنان‌‌تان را طلاق دادید و به پایان عدۀ خویش نزدیک شدند، حق دارید که به آنها رجوع کنید یا به خوبی بدون رجوع، آنها را رها کنید تا عدۀ‌‌شان سپری شود، و به آنها رجوع نکنید به این هدف که بخواهید به آنها تجاوز کنید و آزار برسانید چنان‌‌که این کار در جاهلیت انجام می‌‌شد، و هرکس این کار را به قصد آزار رساندن به آنها انجام دهد، به‌‌طور قطع با قرار دادن خویش در گناه و مجازات، بر خویشتن ستم کرده است، و آیات الله را با بازی و گستاخی بر آن، به سخره نگیرید، و نعمت‌‌های الله بر خویشتن را به یاد آورید که بزرگترین این نعمت‌‌ها، قرآن و سنت است که بر شما نازل فرمود و در آن با تشویق و ترساندن به شما تذکر می‌‌دهد. با فرمان‌‌برداری از اوامر الله و اجتناب از نواهی‌‌اش، خداترس باشید و بدانید که الله به هر چیزی داناست و هیچ‌‌چیز بر او پنهان نمی‌‌ماند و شما را در قبال اعمال‌‌تان جزا خواهد داد.

﴿وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاء فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ أَن يَنكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْاْ بَيْنَهُم بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَن كَانَ مِنكُمْ يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُون﴾ [البقرة: ٢٣٢]

٢٣٢ و هنگامی‌‌که زنان‌‌تان را کمتر از سه مرتبه، طلاق دادید و عدۀ آنها سپری شد، - ای اولیا- در این هنگام آنها را از بازگشت به شوهران‌‌شان با عقد و نکاح جدید اگر تمایل داشتند و با شوهران‌‌شان بر این امر سازش کردند، بازندارید، هر یک از شما که به الله و روز آخرت ایمان دارد، به این حکم که دربردارندۀ نهی از بازداشتن زنان است پند داده می‌‌شود. این امر برای شما خیر بیشتری دارد و برای آبرو و اعمال شما بهتر از ناپاکی‌‌هاست، و الله حقایق و سرانجامِ کارها را می‌‌داند اما شما آن را نمی‌‌دانید.

﴿* وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلاَدَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاَ تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَهَا لاَ تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلاَ مَوْلُودٌ لَّهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالاً عَن تَرَاضٍ مِّنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدتُّمْ أَن تَسْتَرْضِعُواْ أَوْلاَدَكُمْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُم مَّا آتَيْتُم بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُواْ اللّهَ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير﴾ [البقرة: ٢٣٣]

٢٣٣ و مادران دو سال کامل فرزندان‌‌شان را شیر دهند، این تعیین دو سال، برای کسی است که قصد دارد مدت شیرخوارگی را کامل کند، و نفقه و لباس مادران شیردهِ مطلقه بر اساس عرف مردم، به شرط آن‌‌که مخالف شریعت نباشد بر عهدۀ پدر کودک است، الله هیچ‌‌کس را بیشتر از وسع و توانش مکلف نمی‌‌کند، و هیچ‌‌یک از پدر و مادر این حق را ندارد که فرزند را وسیله‌‌ای برای آزار رساندن به دیگری قرار دهد، و اگر کودک پدر نداشت و مالی هم نداشت، مانند همان حقوقی که بر عهدۀ پدر است بر عهدۀ وارث طفل است. پس اگر پدر و مادر خواستند قبل از دو سال کودک را از شیر بگیرند گناهی بر آن دو در این امر نیست، به شرط آن‌‌که پس از مشورت و تراضی دو طرف، مصلحت فرزند هم در آن باشد، و اگر خواستید زنان شیردهی غیر از مادران، برای فرزندان‌‌تان بجویید، گناهی بر شما نیست اگر مزدی را که با دایه بر آن توافق کرده‌‌اید بدون کاستی و امروز و فردا کردن به او بپردازید، و با اجرای اوامر و ترک نواهی الله، تقوای او تعالی را پیشه کنید، و بدانید که الله اعمال شما را می‌‌بیند به گونه‌‌ای که ذره‌‌ای از کارهایتان بر او پنهان نمی‌‌ماند و شما را در قبال اعمالی که انجام داده‌‌اید جزا خواهد داد.

برخی فواید آیات:

• نهی مردان از ستم بر زنان، چه این ستم از طریق منع زن از ازدواج باشد یا اجبار او بر آنچه که دوست ندارد.

• شریعت، حق شیردادن را برای مادر محفوظ داشته است، هر چند شوهرش او را طلاق داده باشد، و شوهر باید نفقۀ زن را تا زمانی که فرزندش را شیر می‌‌دهد بپردازد.

• الله متعال زوجین را از این امر نهی فرمود که هر یک از آنها فرزندان را وسیله‌‌ای برای آزار رساندن به دیگری قرار دهد.

• تشویق بر اینکه تمام امور مربوط به زندگی زناشویی بر اساس مشورت و توافق زوجین باشد.|

﴿وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِير﴾ [البقرة: ٢٣٤]

٢٣٤ و کسانی‌‌که می‌‌میرند و پس از خویش همسرانی غیر باردار به جای می‌‌گذارند، بر این زنان واجب است که مدت چهار ماه و ده روز به انتظار بنشینند و در این مدت از خروج از خانۀ شوهر و آرایش و ازدواج خودداری کنند، و هرگاه این مدت سپری شد، - ای اولیا- گناهی بر شما نیست که آنچه را در این مدت بر آنها ممنوع بود، به‌‌صورت معروف شرعی و عرفی در مورد خویشتن انجام دهند، و الله نسبت به اعمال شما داناست و ذره‌‌ای از ظاهر و باطن شما بر او پنهان نمی‌‌ماند و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.

﴿وَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُم بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاء أَوْ أَكْنَنتُمْ فِي أَنفُسِكُمْ عَلِمَ اللّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَـكِن لاَّ تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَن تَقُولُواْ قَوْلاً مَّعْرُوفًا وَلاَ تَعْزِمُواْ عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّىَ يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ غَفُورٌ حَلِيم﴾ [البقرة: ٢٣٥]

٢٣٥ و گناهی بر شما نیست که به‌‌صورت کنایه و سربسته و بدون تصریح در خواستگاری زنی که در عدۀ وفات یا طلاق بائن قرار دارد ابراز تمایل کنید؛ مثل اینکه گفته شود: هرگاه عدۀ تو به پایان رسید به من خبر بده، و گناهی بر شما نیست که تمایل به نکاح زن معتده پس از سپری‌‌شدن عده‌‌اش را در دل پنهان دارید، الله می‌‌دانست که شما به خاطر تمایل زیاد به آنها، به یادشان خواهید افتاد، پس به شما اجازۀ کنایه و نه تصریح داد، و مبادا درحالی‌‌که آنها در زمان عده هستند، به صورت پنهانی با آنها وعدۀ نکاح ببندید، مگر طبق سخن نیکو که همان کنایه است، و در زمان عده عقد نکاح نبندید، و بدانید که الله از آنچه که برای‌‌تان اجازه داد و بر شما حرام کرد و در دل‌‌های‌‌تان پنهان می‌‌دارید آگاه است، پس بپرهیزید و با اوامر او مخالفت نکنید، و بدانید که الله بندگان توبه‌‌کار خویش را می‌‌بخشد و بردبار است و مجازات را به تعجیل نمی‌‌اندازد.

﴿لاَّ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن طَلَّقْتُمُ النِّسَاء مَا لَمْ تَمَسُّوهُنُّ أَوْ تَفْرِضُواْ لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِين﴾ [البقرة: ٢٣٦]

٢٣٦ و گناهی بر شما نیست اگر زنان‌‌تان را که با آنها عقد نکاح بسته‌‌اید پیش از آن‌‌که با آنها نزدیکی کنید و پیش از آن‌‌که مهر مشخصی برای‌‌شان قرار دهید طلاق دهید، پس اگر آنها را در این حالت طلاق دادید، مهریه‌‌ای برای آنها بر عهدۀ شما نیست و فقط بر شما واجب است که بر اساس توانایی، چه شخص گشاده‌‌دست و دارای ثروت زیاد باشد یا تنگدست و دارای ثروت اندک، با پرداخت چیزی آنها را بهره‌‌مند گردانید و دل‌‌شکستگی آنها را جبران کنید، این پرداخت، حق ثابتی بر نیکوکاران در افعال و رفتارشان است.

﴿وَإِن طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إَلاَّ أَن يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَن تَعْفُواْ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلاَ تَنسَوُاْ الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير﴾ [البقرة: ٢٣٧]

٢٣٧ و اگر زنان‌‌تان را که قبل از نزدیکی با آنها عقد نکاح بسته‌‌اید و مهر مشخصی برای‌‌شان مقرر کرده‌‌اید، طلاق دادید بر شما واجب است که نصف مهرالمسمی را به آنها بپردازید، مگر اینکه بخشی از آن را بر شما ببخشند- اگر رشید بودند- یا شوهران مهریۀ کامل را به آنها ببخشند، و اگر در حقوق میان یکدیگر آسان بگیرید، به خشیت الله و فرمان‌‌برداری از او تعالی نزدیک‌‌تر است، و – ای مردم- برتری برخی از شما بر برخی دیگر، و آسانگیری در حقوق را رها نکنید؛ زیرا الله اعمال شما را می‌‌بیند، پس در انجام کار نیک بکوشید تا به ثواب الله دست یابید.

برخی فواید آیات:

• مشروعیت عده برای زنی که شوهرش در عقد او وفات یافته است به این نحو که در مدت چهار ماه و ده روز از آرایش و ازدواج خودداری کند.

• وقتی مؤمن بداند الله از احوال او آگاه است، از الله متعال و باقی ماندن در مرزها و حدود الهی می‌‌ترسد.

• تشویق بر رفتار نیکو میان زنان و شوهران، و خویشاوندان، و اینکه عفو و آسانگیری، اساس رفتار آنها با یکدیگر باشد.|

﴿حَافِظُواْ عَلَى الصَّلَوَاتِ والصَّلاَةِ الْوُسْطَى وَقُومُواْ لِلّهِ قَانِتِين﴾ [البقرة: ٢٣٨]

٢٣٨ با ادای نمازها به‌‌صورت کامل آن‌‌گونه که الله فرمان داده است، بر آنها مراقبت کنید و بر نماز میانه بین نمازها که نماز عصر است مراقبت ورزید، و با فروتنی و فرمان‌‌برداری در نماز برای الله به پا خیزید.

﴿فَإنْ خِفْتُمْ فَرِجَالاً أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنتُمْ فَاذْكُرُواْ اللّهَ كَمَا عَلَّمَكُم مَّا لَمْ تَكُونُواْ تَعْلَمُون﴾ [البقرة: ٢٣٩]

٢٣٩ اگر از دشمن و مانند آن ترسیدید و نتوانستید نماز را به‌‌صورت کامل ادا کنید، پیاده یا سواره بر شتر و اسب و یا به هر نحو دیگری که می‌‌توانید نماز بگزارید، و هرگاه ترس از شما برطرف شد، الله را آن‌‌گونه که به شما آموخته است یاد کنید، از جمله یاد او در نماز به‌‌صورت کامل و تمام، و نیز او را یاد کنید که نور و هدایتی را که نمی‌‌دانستید به شما آموخت.

﴿وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِّأَزْوَاجِهِم مَّتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِيَ أَنفُسِهِنَّ مِن مَّعْرُوفٍ وَاللّهُ عَزِيزٌ حَكِيم﴾ [البقرة: ٢٤٠]

٢٤٠ و کسانی از شما که می‌‌میرند و پس از خود همسرانی به جای می‌‌گذارند باید به نفع همسران خود وصیت کنند که یک سال کامل آنها را با سکونت و نفقه بهره‌‌مند سازند و وارثان شما آنها را بیرون نرانند، تا تسکین دلی باشد برای مصیبت آنها و وفاداری به میت، امّا اگر آنها خودشان قبل از پایان سال خارج شدند، گناهی بر شما نیست و گناهی بر آنها نیست که خود را آرایش و خوشبو کنند، و ذات الله قدرتمندی است که هیچ‌‌کس بر او چیره نمی‌‌شود و در تدبیر و شرع و تقدیرش بسیار داناست. جمهور مفسران برآنند که حکم این آیه با آیۀ ٢٣٤ سوره بقره نسخ شده است که می‌‌فرماید: ﴿وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا﴾ [البقرة: ٢٣٤]؛ «و کسانی از شما که می‌‌میرند و همسرانی باقی می‌‌گذارند؛ باید چهار ماه و ده روز انتظار بکشند (و عده نگه دارند)».

﴿وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِين﴾ [البقرة: ٢٤١]

٢٤١ برای زنان طلاق‌‌داده شده، مقداری از لباس یا مال یا مانند آن است که از آن بهره‌‌مند شوند، تا تسکین و آرامشی باشد بر دل‌‌های‌‌شان که به‌‌سبب طلاق شکسته است، به روش معروف و مراعات حال شوهر از کمی یا زیادی. این حکم، حق ثابتی است بر کسانی‌‌که با اجرای اوامر و ترک نواهی الله، از او تعالی می‌‌ترسند.

﴿كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُون﴾ [البقرة: ٢٤٢]

٢٤٢- ای مؤمنان- همانند بیان پیشین، الله آیاتش را که مشتمل بر حدود و احکامش است برای‌‌تان بیان می‌‌کند؛ باشد که در آنها بیندیشید و به آنها عمل کنید تا به خیر دنیا و آخرت دست یابید.

﴿* أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُواْ مِن دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللّهُ مُوتُواْ ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَـكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَشْكُرُون﴾ [البقرة: ٢٤٣]

٢٤٣ - ای پیامبر- آیا خبر گروهی از بنی‌‌اسرائیل که جمعیت زیادی بودند و از ترس مرگ به‌‌سبب بیماری وبا یا غیر آن از خانه‌‌های‌‌شان خارج شدند به تو نرسیده است که الله به آنها فرمود: بمیرید. پس مردند، سپس آنها را زنده گردانید تا برای‌‌شان روشن گرداند که تمام کارها به دست او سبحانه است و آنها مالک هیچ نفع و ضرری برای خویش نیستند؛ همانا الله مردم بخشنده است، اما بیشتر مردم شکر نعمت‌‌های الله را به‌‌جای نمی‌‌آورند.

﴿وَقَاتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ سَمِيعٌ عَلِيم﴾ [البقرة: ٢٤٤]

٢٤٤- ای مؤمنان- برای یاری دین الله و بالابردن سخن او، با دشمنان الله بجنگید، و بدانید که الله سخنان شما را می‌‌شنود و از نیّات و افعال شما آگاه است و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.

﴿مَّن ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُون﴾ [البقرة: ٢٤٥]

٢٤٥ کیست که همانند وام‌‌دهنده‌‌ای نیکو عمل کند، یعنی با نیت نیک و دلی خشنود، مالش را در راه الله هزینه کند تا چند برابر به او بازگرداند، و الله براساس حکمت و عدالت خویش، در روزی و سلامتی و غیر آن، محدودیت و گشایش می‌‌آورد، و در آخرت فقط به‌‌سوی او بازگردانده می‌‌شوید تا شما را بر اساس اعمال‌‌تان جزا دهد.

برخی فواید آیات:

• تشویق بر مراقبت بر نماز و ادای آن با تمام ارکان و شروط، و اگر این امر بر انسان دشوار بود به هر حالتی که برایش میسر است نماز بگزارد.

• رحمت الله متعال نسبت به بندگانش آشکار است، زیرا آیاتش را به کامل‌‌ترین نحو بیان فرموده تا از آن آگاه شوند.

• الله متعال برخی از بندگانش را با تنگدستی در روزی و دیگران را با گشایش در روزی می‌‌آزماید، و در این امر، حکمت فراگیری دارد.|

﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإِ مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ مِن بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُواْ لِنَبِيٍّ لَّهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُّقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِن كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلاَّ تُقَاتِلُواْ قَالُواْ وَمَا لَنَا أَلاَّ نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِن دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْاْ إِلاَّ قَلِيلاً مِّنْهُمْ وَاللّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِين﴾ [البقرة: ٢٤٦]

٢٤٦- ای پیامبر- آیا از حال اشراف بنی‌‌اسرائیل پس از زمان موسی÷ آگاه نشده‌‌ای آن‌‌گاه که به پیامبری از خودشان گفتند: پادشاهی برای ما قرار بده تا همراه او در راه الله بجنگیم، و پیامبرشان خطاب به آنها گفت: شاید اگر الله پیکار را بر شما فرض کند در راه الله پیکار نکنید! با انکار گمان پیامبر در مورد آنها، گفتند: درحالی‌‌که انگیزه جنگ وجود دارد چه مانعی ما را از پیکار در راه الله بازمی‌‌دارد؟ چون دشمنان‌‌مان ما را از سرزمین‌‌های‌‌مان بیرون رانده‌‌اند و پسران‌‌مان را به اسارت برده‌‌اند، پس برای بازگشت به سرزمین‌‌های خویش و آزادی اسیران‌‌مان باید بجنگیم. اما وقتی که الله پیکار را بر آنها فرض گردانید، روی برگرداندند و جز اندکی از آنها به وعدۀ خویش وفا نکردند، و الله نسبت به ستمکارانی که از امرش روی می‌‌گردانند و پیمانش را نقض می‌‌کنند داناست و آنها را به این خاطر مجازات خواهد کرد.

﴿وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوَاْ أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِّنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَن يَشَاء وَاللّهُ وَاسِعٌ عَلِيم﴾ [البقرة: ٢٤٧]

٢٤٧ پیامبرشان به آنها گفت: همانا الله طالوت را به عنوان پادشاه شما گماشته است تا زیر پرچم او پیکار کنید، اشراف آنها با انکار و اعتراض بر این انتخاب گفتند: چگونه او می‌‌تواند پادشاه ما باشد درحالی‌‌که ما برای پادشاهی از او سزاوارتر هستیم؛ زیرا او از فرزندان پادشاهان نبوده است و ثروت زیادی به او داده نشده تا برای پادشاهی از آن استفاده کند؟! پیامبرشان خطاب به آنها گفت: همانا الله او را بر شما برتری داده است و علم زیاد و نیروی بدنی بیشتری نسبت به شما به او بخشیده است، و الله براساس حکمت و رحمت خویش، پادشاهی خودش را به هرکس بخواهد می‌‌دهد و الله دارای فضل و بخشش گسترده است که آن را به هر کس بخواهد می‌‌دهد و می‌‌داند کدام‌‌یک از مخلوقاتش شایستگی آن را دارد.

﴿وَقَالَ لَهُمْ نِبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَن يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِّمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِين﴾ [البقرة: ٢٤٨]

٢٤٨ پیامبرشان خطاب به آنها گفت: به راستی که نشانۀ راستیِ پادشاهی او بر شما این است که الله تابوت- صندوقی که مورد احترام بنی‌‌اسرائیل بود و از آنها گرفته شده بود- را که در آن آرامش خاطری است در اختیار او می‌‌گذارد، و بقایای آنچه خاندان موسی÷ و هارون÷ به جا گذاشته بودند، مانند عصا و برخی از الواح در آن قرار دارد، به شما بازمی‌‌گرداند، همانا در این رخداد، نشانۀ آشکاری برای شماست اگر مؤمن واقعی هستید.

برخی فواید آیات:

• آگاه‌‌ساختن از مهم‌‌ترین صفات کسی است که به رهبری مردم گماشته می‌‌شود؛ یعنی علم و قدرت بر آنچه تحت رهبری اوست.

• راهنمایی کسی‌‌که عهده‌‌دار رهبری مردم می‌‌شود به اینکه فریب سخنان‌‌شان را نخورد مگر زمانی‌‌که آنها را بیازماید و پس از اقوال‌‌شان، رفتارشان را مورد بررسی قرار دهد.

• معیارهایی که گاهی در مورد ارزش دیگران و قضاوت در مورد آنها میان مردم مشهور می‌‌شود، گاهی معیارهای صحیح نزد الله متعال نیستند، بلکه او سبحانه از روی حکمت و علم خویش هر یک از مخلوقاتش را که بخواهد برمی‌‌گزیند.|

﴿فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللّهَ مُبْتَلِيكُم بِنَهَرٍ فَمَن شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَن لَّمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُواْ مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِّنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُواْ مَعَهُ قَالُواْ لاَ طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلاَقُو اللّهِ كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللّهِ وَاللّهُ مَعَ الصَّابِرِين﴾ [البقرة: ٢٤٩]

٢٤٩ وقتی طالوت همراه لشکریان از شهر خارج شد به آنها گفت: همانا الله شما را با رودخانه‌‌ای می‌‌آزماید، پس هرکس از آن بنوشد پیرو من نیست و مرا در پیکار همراهی نخواهد کرد، و هرکس از آن ننوشد پیرو من است و مرا در پیکار همراهی می‌‌کند، مگر کسی‌‌که ناچار شود و به اندازۀ کف دستش از آن بنوشد که ایرادی بر او نیست، اما لشکریان از آن رودخانه نوشیدند جز اندکی از آنها که با وجود عطش شدید شکیبایی کردند و از آن ننوشیدند، هنگامی‌‌که طالوت و مؤمنان همراهش از رودخانه گذشتند، برخی از لشکریانش گفتند: امروزه توان پیکار با جالوت و لشکریانش را نداریم و در این هنگام، کسانی‌‌که به ملاقات پروردگار خویش در روز قیامت یقین داشتند گفتند: چه بسیار گروه‌‌های مؤمن اندکی از نظر تعداد افراد که به اذن و یاری الله که بر گروه‌‌های کافر بسیاری از نظر تعداد پیروز شدند، پس معیار پیروزی، ایمان است نه کثرت افراد، و الله همراه بندگان شکیبای خویش است، آنها را نیرومند می‌‌سازد و پیروز می‌‌گرداند.

﴿وَلَمَّا بَرَزُواْ لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُواْ رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِين﴾ [البقرة: ٢٥٠]

٢٥٠ و هنگامی‌‌که با جالوت و لشکریانش روبرو شدند، روی به‌‌سوی الله آورده و این‌‌گونه دعا کردند: پروردگارا صبر زیادی بر دل‌‌های ما فرو ریز و گام‌‌هایمان را استوار ساز تا فرار نکنیم و در برابر دشمن‌‌مان درهم نشکنیم، و با قدرت و تأیید خویش ما را بر گروه کافران پیروز گردان.

﴿فَهَزَمُوهُم بِإِذْنِ اللّهِ وَقَتَلَ دَاوُودُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاء وَلَوْلاَ دَفْعُ اللّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَّفَسَدَتِ الأَرْضُ وَلَـكِنَّ اللّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِين﴾ [البقرة: ٢٥١]

٢٥١ آن‌‌گاه به اذن الله آنها را شکست دادند و داود، رهبرشان جالوت را کشت و الله پادشاهی و نبوت را به او عطا کرد، و علوم گوناگون را که می‌‌خواست به او آموخت، پس اسباب رستگاری دنیا و آخرت را با هم به او داد. و اگر از سنت الله نباشد که به دست برخی از مردم فساد برخی دیگر را برطرف سازد، به‌‌طور قطع زمین با تسلط مفسدان در آن فاسد خواهد شد، اما الله بر تمام مخلوقات برتری دارد.

﴿تِلْكَ آيَاتُ اللّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِين﴾ [البقرة: ٢٥٢]

٢٥٢- ای پیامبر- این آیات آشکار و روشن را که اخباری راست و احکامی عادلانه دارند را بر تو می‌‌خوانیم و همانا تو از فرستادگان پروردگار جهانیان هستی.

برخی فواید آیات:

• رهبر فرزانه و خردمند، سربازانش را با انواع آزمایش‌‌هایی که لشکریانش با آن شناخته می‌‌شوند و ثابت‌‌قدمان از دیگران متمایز می‌‌گردند محک می زند.

• معیار پیروزی، فقط افراد و تجهیزات زیاد نیست، بلکه یاری و توفیق الله، سبب اصلی پیروزی و فتح است.

• هنگام وقوع فتنه‌‌ها و سختی‌‌ها فقط کسانی استوار می‌‌مانند که دل‌‌های‌‌شان با یقین به الله آباد است، و چنین افرادی در هر مصیبت و بلایی شکیبایی می‌‌کنند و ثابت‌‌قدم می‌‌مانند.

• اظهار ناتوانی در برابر الله متعال با دلی صادق و وابسته به او تعالی، به‌‌خصوص در میادین کارزار، از بزرگترین اسباب اجابت دعا است.

• یکی از سنت‌‌ها و حکمت‌‌های الله این است که شر و فساد برخی از مردم در روی زمین را به دست برخی دیگر برطرف می‌‌سازد.|

﴿* تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِّنْهُم مَّن كَلَّمَ اللّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاء اللّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِن بَعْدِهِم مِّن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَـكِنِ اخْتَلَفُواْ فَمِنْهُم مَّنْ آمَنَ وَمِنْهُم مَّن كَفَرَ وَلَوْ شَاء اللّهُ مَا اقْتَتَلُواْ وَلَـكِنَّ اللّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيد﴾ [البقرة: ٢٥٣]

٢٥٣ رسولانی را که برایت نام بردیم، برخی از آنها را بر برخی دیگر از نظر وحی و پیروان و درجات برتری دادیم، از میان آنها کسی بود که الله با او سخن گفت مانند موسی÷ ؛ و از آنها کسی بود که الله او را به درجات والایی رساند مانند محمد‌‌ج‌‌ ؛ که او را برای تمام مردم فرستاد و نبوت را با او به پایان رسانید و امتش را بر سایر امت‌‌ها برتری بخشید، و به عیسی÷ پسر مریم معجزات واضحی دادیم که بر نبوت او دلالت داشتند؛ مانند زنده‌‌کردن مردگان و شفای کورِ مادرزاد و بیمار مبتلا به پیسی، و او را برای انجام امر الله متعال با جبرئیل÷ تقویت کردیم. و اگر الله می‌‌خواست کسانی‌‌که پس از رسولان آمدند پس از اینکه معجزات واضح نزدشان آمد، یکدیگر را نمی‌‌کشتند، اما اختلاف کردند و به گروه‌‌های مختلفی تقسیم شدند؛ برخی از آنها به الله ایمان آوردند و برخی از آنها به الله کفر ورزیدند، و اگر الله می‌‌خواست که یکدیگر را نکشند یکدیگر را نمی‌‌کشتند، اما الله آنچه را بخواهد انجام می‌‌دهد، پس از روی رحمت و فضل خویش هرکس را بخواهد به‌‌سوی ایمان هدایت می‌‌کند و از روی عدالت و حکمت خویش هرکس را که بخواهد گمراه می‌‌سازد.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ مِمَّا رَزَقْنَاكُم مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ بَيْعٌ فِيهِ وَلاَ خُلَّةٌ وَلاَ شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُون﴾ [البقرة: ٢٥٤]

٢٥٤ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، از اموال گوناگون حلالی که به شما روزی داده‌‌ایم انفاق کنید، قبل از اینکه روز آخرت فرا رسد که نه داد و ستدی در آن است تا انسان آنچه را به او سود می‌‌رساند کسب کند و نه دوستی‌‌ای است که در هنگام سختی به او فایده برساند و نه میانجیگری‌‌ای پذیرفته می‌‌شود که آسیبی را برطرف یا سودی را جلب کند مگر بعد از اینکه الله برای هرکس که بخواهد و راضی شود اذن دهد، و کافران به‌‌سبب کفر به الله متعال، ستمکاران واقعی هستند.

﴿اللّهُ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلاَ نَوْمٌ لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ مَن ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلاَ يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِّنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِمَا شَاء وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلاَ يَؤُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيم﴾ [البقرة: ٢٥٥]

٢٥٥ الله همان یگانه معبود برحقی است که شریکی در عبادت ندارد، زنده‌‌ای است که حیاتی کامل و بدون مرگ و نقصی دارد، قائم به ذاتی است که به ذات خویش پابرجاست، پس از تمام مخلوقاتش بی‌‌نیاز است، و قوام تمام مخلوقات به او وابسته است، به‌‌گونه‌‌ای که در هیچ‌‌یک از احوال‌‌شان از او بی‌‌نیاز نیستند، به دلیل کمال حیاتش و قائم به ذات بودنش، هیچ‌‌گونه خواب سبک و سنگینی او را فرا نمی‌‌گیرد، پادشاهی هرچه در آسمان‌‌ها و زمین است برای اوست، هیچ کسی اختیار ندارد نزد او برای کسی شفاعت بکند مگر پس از اذن و رضایت او؛ تمام کارهای مخلوقاتش را که واقع شده است و در آینده واقع خواهد شد می‌‌داند، و به ذره‌‌ای از علم او تعالی احاطه پیدا نمی‌‌کنند مگر به آنچه بخواهد آنها را از آن آگاه کند، کرسی او تمام آسمان‌‌ها و زمین را با وجود گستردگی و بزرگی‌‌اش فرا گرفته است، و حفظ آسمان‌‌ها و زمین بر او سنگین یا دشوار نیست، و در ذات و بزرگی و غلبۀ خویش برتر است و در پادشاهی و قدرت خویش بزرگ است.

﴿لاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِن بِاللّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىَ لاَ انفِصَامَ لَهَا وَاللّهُ سَمِيعٌ عَلِيم﴾ [البقرة: ٢٥٦]

٢٥٦ اجباری برای هیچ‌‌کس برای ورود در دین اسلام نیست؛ زیرا اسلام، دین بر حق و آشکاری است که نیازی ندارد کسی بر آن مجبور گردد، هدایت از گمراهی آشکار شده است، پس هرکس به هر‌‌چه به جای الله عبادت می‌‌شود کفر ورزد و از آن بیزاری جوید، و فقط به الله ایمان آورد، به مستحکم‌‌ترین سبب دینی که برای نجات در روز قیامت هرگز گسسته نمی‌‌شود چنگ زده است، و الله سخنان بندگانش را می‌‌شنود، از اعمال‌‌شان آگاه است و آنها را در قبال آن جزا خواهد داد.

برخی فواید آیات:

• الله براساس علم و حکمت خویش میان رسولان و پیامبرانش‌‌ﻹ‌‌ برتری قرار داده است.

• اثبات صفت کلام الله متعال بر اساس آنچه سزاوار شکوه اوست، و اینکه او با برخی از رسولانش مانند موسی‌‌÷‌‌ و محمد‌‌ج‌‌ سخن گفته است.

• ایمان و هدایت و کفر و گمراهی، تمام اینها به اراده و تقدیر الله است؛ زیرا حکمت فراگیر از آنِ اوست و اگر بخواهد تمام مخلوقات را هدایت می‌‌کند.

• آیة الکرسی، بزرگترین آیه در کتاب الله است، چون شامل ربوبیت و الوهیت و اوصاف الله متعال است.

• پیروی از اسلام و ورود به آن، باید با رضایت و پذیرش قلبی باشد، زیرا هیچ اجباری در دین الله متعال نیست.

• چنگ‌‌زدن به کتاب الله و سنت رسولش، بزرگترین وسیله برای سعادت در دنیا و رستگاری در آخرت است.|

﴿اللّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُواْ يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّوُرِ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُوْلَـئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُون﴾ [البقرة: ٢٥٧]

٢٥٧ الله حامیِ کسانی است که به او ایمان آورده‌‌اند یعنی آنها را موفق و پیروز می‌‌گرداند و از تاریکی‌‌های کفر و نادانی به‌‌سوی نور ایمان و علم بیرون می‌‌آورد، و کسانی‌‌که کفر ورزیدند، حامی‌‌شان همانندها(یی که برای الله قرار دادند) و بت‌‌هاست، همان‌‌ها که کفر را بر آنها آراستند و از نور ایمان و علم، به‌‌سوی تاریکی‌‌های کفر و نادانی بیرون آوردند، آنها ساکنان آتش هستند که برای همیشه در آن می‌‌مانند.

الله هنگام بیان این دو گروه، دو مثال نیز آورد و فرمود:

﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رِبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِـي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِـي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِين﴾ [البقرة: ٢٥٨]

٢٥٨- ای پیامبر- آیا از چیزی شگفت‌‌آورتر از گستاخی آن طاغوت که در ربوبیت و توحید الله با ابراهیم÷ مجادله کرد خبر یافته‌‌ای، این امر به این سبب از او سر زد که الله پادشاهی بر او بخشیده بود و سرکشی کرد، پس ابراهیم÷ صفات پروردگارش را این‌‌گونه برای او بیان کرد: پروردگار من ذاتی است که مخلوقات را زنده می‌‌گرداند و می‌‌میراند. آن طاغوت از روی دشمنی گفت: من نیز زنده می‌‌گردانم و می‌‌میرانم چنان‌‌که هرکس را بخواهم می‌‌کشم و هرکس را بخواهم می‌‌بخشم؛ آن‌‌گاه ابراهیم÷ دلیل بزرگتری برایش آورد و به او گفت: همانا پروردگار من که او را می‌‌پرستم خورشید را از سمت مشرق بیرون می‌‌آورد، پس تو آن را از جهت مغرب درآور، آن‌‌گاه از آن طاغوت کاری برنیامد جز اینکه متحیر شد و بُرید، و در برابر دلیل قوی مغلوب شد، و الله ستمکاران را به دلیل ستم و طغیان‌‌شان، بر حرکت در راه خویش موفق نمی‌‌گرداند.

﴿أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىَ يُحْيِـي هَـَذِهِ اللّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللّهُ مِئَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَل لَّبِثْتَ مِئَةَ عَامٍ فَانظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِّلنَّاسِ وَانظُرْ إِلَى العِظَامِ كَيْفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِير﴾ [البقرة: ٢٥٩]

٢٥٩ یا آیا خبر نیافتی از آن کسی‌‌که از شهری که سقف‌‌هایش ریخته بود و دیوارهایش ویران شده بود و ساکنانش نابود شده بودند و ترسناک و خرابه باقی مانده بود، گذشت. با تعجب گفت: الله چگونه ساکنان این شهر را پس از مرگشان زنده می‌‌گرداند؟! آن‌‌گاه الله او را به مدت صد سال میراند، سپس او را زنده گردانید و از او پرسید: چند سال به صورت مرده بودی؟ در پاسخ گفت: به مدت یک روز یا بخشی از یک روز. به او فرمود: بلکه به مدت صد سال کامل به صورت مرده بودی، پس به غذا و نوشیدنی‌‌ای که همراه تو بود بنگر، که بر حالت اول خویش و بدون تغییر باقی است، در حالی که غذا و نوشیدنی، سریعتر از هرچیز دیگری تغییر می‌‌کنند، و به درازگوش مرده‌‌ات بنگر، و تو را برای مردم نشانۀ روشنی برای دلالت بر قدرت الله در برانگیختن آنها قرار می‌‌دهیم، پس به استخوان‌‌های درازگوشت که از هم پراکنده و دور شده‌‌اند بنگر که چگونه آنها را بالا می‌‌آوریم و به یکدیگر می‌‌چسبانیم، سپس گوشت بر آن پیوند می‌‌زنیم، و زندگی را به آن بازمی‌‌گردانیم، چون این رخداد را دید، حقیقت امر برایش آشکار شد و به قدرت الله پی برد، آن‌‌گاه برای اعتراف این امر گفت: می‌‌دانم که الله بر انجام هر امری تواناست.

برخی فواید آیات:

• از بزرگترین وجوه تمایز مؤمنان این است که بر خلاف کافران، در تمام امور دینی و دنیوی‌‌شان بر هدایت و بصیرتی از جانب الله متعال قرار دارند.

• از بزرگترین اسباب ستمکاری، مغرورشدن به زور و قدرت است تا آنجا که انسان از حقیقت حالش غافل می‌‌شود.

• مشروعیت مناظره با پیروان باطل برای بیان حقیقت و کشف انحراف آنها از هدایت.

• بزرگی قدرت الله متعال، چنان‌‌که هیچ‌‌چیز او را ناتوان نمی‌‌گرداند، از جمله زنده‌‌کردن مردگان.|

﴿وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِـي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِن قَالَ بَلَى وَلَـكِن لِّيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِّنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِّنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيم﴾ [البقرة: ٢٦٠]

٢٦٠ و- ای پیامبر- به یاد آور آن‌‌گاه که ابراهیم÷ گفت: پروردگارا چگونگی زنده‌‌کردن مردگان را به چشم من نشان بده؟! الله خطاب به او فرمود: آیا به این موضوع ایمان نیاورده‌‌ای؟ ابراهیم÷ گفت: چرا ایمان آورده‌‌ام، اما می‌‌خواهم آرامش دلم بیشتر شود، آن‌‌گاه الله به او فرمان داد و فرمود: چهار پرنده بگیر، و آنها را با یکدیگر مخلوط و ریز ریز کن، سپس مقداری از آنها را بر روی هر یک از کوه‌‌های اطرافت قرار بده، و آنها را صدا بزن، آن‌‌گاه درحالی‌‌که زندگی به آنها بازگشته است به سرعت به‌‌سوی تو می‌‌آیند. و ای ابراهیم÷ بدان که الله در فرمانروایی خویش شکست‌‌ناپذیر است و در امر و شرع و آفرینش خویش بسیار داناست.

﴿مَّثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّئَةُ حَبَّةٍ وَاللّهُ يُضَاعِفُ لِمَن يَشَاء وَاللّهُ وَاسِعٌ عَلِيم﴾ [البقرة: ٢٦١]

٢٦١ مثال ثواب مؤمنان که اموال‌‌شان را در راه الله هزینه می‌‌کنند، مانند دانه‌‌ای است که کشاورز آن را در زمین پاکی می‌‌نشاند، سپس هفت خوشه می‌‌رویاند که در هر خوشه صد دانه است، و الله ثواب را برای هرکس از بندگانش که بخواهد چندبرابر می‌‌کند، یعنی بدون محاسبه پاداش آنها را می‌‌دهد، و الله دارای فضل و بخشش گسترده است و می‌‌داند که چه کسی سزاوار است تا ثوابش چندبرابر شود.

﴿الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ ثُمَّ لاَ يُتْبِعُونَ مَا أَنفَقُواُ مَنًّا وَلاَ أَذًى لَّهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُون﴾ [البقرة: ٢٦٢]

٢٦٢ کسانی‌‌که اموال‌‌شان را در فرمان‌‌برداری و خشنودی الله می‌‌بخشند سپس بخشش خویش را با منت گفتاری و رفتاری، که پاداش انفاق را باطل می‌‌کند دنبال نمی‌‌کنند، پاداش آنها نزد پروردگارشان است، و به دلیل آسایش و نعمت‌‌های فراوانی که دارند، در هر آنچه که در آینده انجام خواهند داد بیمی بر آنها نیست و بر آنچه که قبلاً انجام داده‌‌اند اندوهگین نیستند.

﴿* قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِّن صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللّهُ غَنِيٌّ حَلِيم﴾ [البقرة: ٢٦٣]

٢٦٣ سخنی پسندیده که شادمانی را بر دل مؤمن می‌‌نشاند و بخشیدن کسی‌‌که به تو بدی کرده است؛ بهتر از صدقه‌‌ای است که با منت‌‌نهادن بر کسی‌‌که به او صدقه داده شده است آزاری به همراه دارد، و الله از بندگانش بی‌‌نیاز است و بسیار بردبار است و در عذاب آنها تعجیل نمی‌‌کند.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تُبْطِلُواْ صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَالأذَى كَالَّذِي يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاء النَّاسِ وَلاَ يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لاَّ يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِّمَّا كَسَبُواْ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِين﴾ [البقرة: ٢٦٤]

٢٦٤ ای کسانی‌‌که ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، پاداش صدقات‌‌تان را با منت بر کسی‌‌که به او صدقه داده شده است و آزار رساندن به او، فاسد نکنید، زیرا مثال کسی‌‌که چنین کاری کند مانند کسی است که مالش را به این هدف که مردم او را ببینند و ستایش کنند می‌‌بخشد، درحالی‌‌که کافر است و به الله و روز آخرت و پاداش و مجازات آن روز ایمان ندارد، پس مثال چنین شخصی، مانند سنگ صافی است که روی آن خاکی نشسته است، آن‌‌گاه باران شدیدی بر روی آن سنگ می‌‌بارد و خاک را از سنگ دور می‌‌سازد و آن را صاف و بدون اینکه چیزی بر رویش باشد می‌‌گذارد، ثواب اعمال و نفقات این ریاکاران نیز از بین می‌‌رود و ذره‌‌ای از آن نزد الله باقی نمی‌‌ماند، و الله کافران را به‌‌سوی آنچه که او تعالی را خشنود می‌‌سازد و در اعمال و نفقات آنها فایده می‌‌رساند هدایت نمی‌‌کند.

برخی فواید آیات:

• مراتب ایمان به الله و منازل یقین، متفاوت هستند و مرز مشخصی ندارند. هرچه بنده در آیات شرعیه و کونیه الله متعال بیشتر توجه کند، بر ایمان و یقین او افزوده می‌‌شود.

• برانگیختن مخلوقات پس از مرگ‌‌شان توسط الله متعال، دلیل آشکاری بر قدرت و بزرگی کامل او سبحانه است.

• فضیلت انفاق در راه الله و بزرگی ثوابش؛ به این شرط که با نیتی خالص انجام گیرد و آزار و منتی که عمل را باطل نکند به آن ملحق نشود.

• از بهتریناعمال انسان در برابر دیگران، خوش‌‌اخلاقی و خوش‌‌رفتاری و گذشت از بدکردار است.|

﴿وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّهِ وَتَثْبِيتًا مِّنْ أَنفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِن لَّمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير﴾ [البقرة: ٢٦٥]

٢٦٥ و مثال مؤمنان که اموال‌‌شان را برای طلب خشنودی الله و آسوده‌‌خاطر کردن خودشان با وفا به وعدۀ الله و با رضایت، انفاق می‌‌کنند، مانند باغی است بر مکانی مرتفع و پاک قرار دارد، که باران شدیدی به آن برسد، آن‌‌گاه چندبرابر میوه بدهد، و اگر باران شدیدی به آن نرسد، باران سبکی هم به آن برسد به دلیل پاکی زمینش کافی است، و همچنین است نفقات مخلصان که الله آن را می‌‌پذیرد و ثوابش را چند برابر می‌‌گرداند هر چند اندک باشد، و الله نسبت به اعمال شما بیناست، پس ذره‌‌ای از احوال مخلصان و ریاکاران بر او پوشیده نمی‌‌ماند و هر کدام را به آنچه که سزاوار است جزا خواهد داد.

در ادامه الله متعال برای به تصویر کشاندن حال کسی‌‌که مالش را برای ریا انفاق می‌‌کند مثالی آورده و می‌‌فرماید:

﴿أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَن تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِّن نَّخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاء فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُون﴾ [البقرة: ٢٦٦]

٢٦٦ آیا کسی از شما دوست دارد که باغی از درختان خرما و انگور داشته باشد که آبهای گوارا در میان آن جاری باشد، و در آن باغ از انواع میوه‌‌های پاک برایش باشد، و صاحب باغ چنان پیر و سالخورده شود که توانایی کار و کسب نداشته باشد، و فرزندانی خردسال و ضعیف داشته باشد که نتوانند کار کنند، آن‌‌گاه باد بسیار تندی که آتش شدیدی در آن وجود دارد به آن اصابت کند و تمام باغ را بسوزاند، درحالی‌‌که آن شخص به دلیل سالخوردگی خودش و ضعف فرزندانش، بیشترین نیاز را به آن باغ دارد؟! حال کسی‌‌که مالش را انفاق می‌‌کند تا مردم ببینند مانند این مرد است؛ که در روز قیامت بدون نیکی‌‌ها نزد الله وارد می‌‌شود، در زمانی‌‌که بیشترین نیاز را به نیکی‌‌ها دارد. همانند این موضوع، الله آنچه را که در دنیا و آخرت به شما نفع می‌‌رساند بیان می‌‌کند باشد که در آن بیندیشید.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ مِن طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُم مِّنَ الأَرْضِ وَلاَ تَيَمَّمُواْ الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنفِقُونَ وَلَسْتُم بِآخِذِيهِ إِلاَّ أَن تُغْمِضُواْ فِيهِ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ غَنِيٌّ حَمِيد﴾ [البقرة: ٢٦٧]

٢٦٧ ای کسانی‌‌که ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، از مال حلال و پاکیزه‌‌ای که به دست آورده‌‌اید، و از گیاهان زمین که برای‌‌تان رویانده‌‌ایم انفاق کنید، و به دنبال مال ناپاک نروید که از آن انفاق کنید، و اگر به دلیل کراهتی که از آن دارید، به خودتان داده می‌‌شد آن را نمی‌‌گرفتید مگر با بی‌‌میلی و چشم‌‌پوشی؛ پس چگونه آنچه برای خود نمی پسندید برای الله می پسندید؟! و بدانید که الله از نفقات شما بی‌‌نیاز است، و در ذات و افعالش ستوده‌‌شده است.

الله پس از اینکه مؤمنان را به انفاق پاکیزه فرمان داد، آنها را از نیرنگ و وسوسه‌‌های شیطان برحذر داشت و فرمود:

﴿الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَاء وَاللّهُ يَعِدُكُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ وَفَضْلاً وَاللّهُ وَاسِعٌ عَلِيم﴾ [البقرة: ٢٦٨]

٢٦٨ شیطان شما را از تنگدستی می‌‌ترساند و بر بخل تشویق می‌‌کند، و شما را به ارتکاب گناهان و معاصی فرا می‌‌خواند، ولی الله آمرزش بزرگی برای گناهان‌‌تان و رزقی گسترده وعده می‌‌دهد، و الله دارای فضل گسترده، و از احوال بندگانش آگاه است.

﴿يُؤتِي الْحِكْمَةَ مَن يَشَاء وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الأَلْبَاب﴾ [البقرة: ٢٦٩]

٢٦٩ گفتار راست و عمل صحیح را به هر یک از بندگانش که بخواهد ارزانی می‌‌دارد و به هرکس چنین چیزی داده شود به‌‌طور قطع خیر فراوانی به او داده شده است و فقط صاحبان عقل کامل که از نور آن روشنایی می‌‌گیرند و به هدایتش رهنمون می‌‌شوند، از آیات الله پند و اندرز می‌‌گیرند.

برخی فواید آیات:

• مؤمنان واقعی به وعده‌‌ها و ثواب الله اطمینان دارند، زیرا اموال‌‌شان را بدون ترس و اندوه و بدون توجه به وسوسه‌‌های شیطان مانند ترساندن از تنگدستی و نیازمندی انفاق و بخشش می‌‌کنند.

• اخلاص، از بزرگترین مواردی است که باعث برکت و رشد اعمال می‌‌شود.

• زیان‌‌کارترین مردم کسی است که عملش را به مردم نشان می‌‌دهد؛ زیرا جز مدح و ستایش مردم، ثواب دیگری بر عملش مترتب نمی‌‌شود.|

﴿وَمَا أَنفَقْتُم مِّن نَّفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُم مِّن نَّذْرٍ فَإِنَّ اللّهَ يَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَار﴾ [البقرة: ٢٧٠]

٢٧٠ هر انفاقی کم یا زیاد که برای طلب خشنودی الله کرده‌‌اید، یا هر طاعتی که بدان مکلف نشده‌‌اید داوطلبانه برای الله انجام داده‌‌اید، الله از تمام آنها آگاه است و ذره‌‌ای از او تعالی از بین نمی‌‌رود و بهترین پاداش را در قبال آن به شما خواهد داد، و ستمکاران که آنچه را بر آنها واجب است را ادا نمی‌‌کنند و از حدود الله می‌‌گذرند، یاورانی ندارند که عذاب روز قیامت را از آنها دفع کنند.

﴿إِن تُبْدُواْ الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِن تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاء فَهُوَ خَيْرٌ لُّكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنكُم مِّن سَيِّئَاتِكُمْ وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِير﴾ [البقرة: ٢٧١]

٢٧١ اگر صدقه‌‌های مالی‌‌تان را که می‌‌بخشید آشکارا انجام دهید، صدقۀ خوبی است، و اگر آن را پنهانی به فقرا بپردازید برای‌‌تان بهتر از این است که آن را آشکارا انجام دهید؛ زیرا به اخلاص نزدیک‌‌تر است. و در صدقات مخلصان، پوشش و مغفرتی برای گناهان‌‌شان است، و الله نسبت به اعمال‌‌تان داناست و ذره‌‌ای از احوال شما بر او پوشیده نمی‌‌ماند.

﴿* لَّيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَـكِنَّ اللّهَ يَهْدِي مَن يَشَاء وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ فَلأنفُسِكُمْ وَمَا تُنفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغَاء وَجْهِ اللّهِ وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنتُمْ لاَ تُظْلَمُون﴾ [البقرة: ٢٧٢]

٢٧٢ - ای پیامبر- هدایت آنها برای قبول حق و گردن‌‌نهادن و واداشتن آنها به حق، بر عهدۀ تو نیست، بلکه فقط راهنمایی آنها به‌‌سوی حق و شناساندن حق به آنها وظیفه تو است؛ زیرا توفیق و هدایت به حق، به دست الله است و او هرکس را بخواهد هدایت می‌‌کند. و هر خیری که انفاق کنید، نفع آن به خودتان بازمی‌‌گردد؛ زیرا الله از آن بی‌‌نیاز است و انفاق شما باید خالص برای الله باشد؛ زیرا مؤمنان حقیقی فقط برای طلب خشنودی الله انفاق می‌‌کنند، و هر خیری که انفاق کنید، کم باشد یا زیاد، ثوابش کامل و بدون کاستی به شما داده خواهد شد؛ زیرا الله بر هیچ‌‌کس ستم روا نمی‌‌دارد.

الله هنگامی‌‌که انفاق در راه خویش و فراخواندن مؤمنان به آن را ذکر فرمود، مصارفی را که در آن انفاق می‌‌کنند نیز برای‌‌شان تعیین می‌‌فرماید:

﴿لِلْفُقَرَاء الَّذِينَ أُحصِرُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ لاَ يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاء مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُم بِسِيمَاهُمْ لاَ يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللّهَ بِهِ عَلِيم﴾ [البقرة: ٢٧٣]

٢٧٣ صدقات را به فقرایی بپردازید که جهاد در راه الله آنها را از سفر برای طلب روزی بازداشته است، کسی‌‌که به دلیل خویشتنداری‌‌شان از گدایی، از حال آنها آگاه نباشد، آنها را ثروتمند می‌‌پندارد و کسی‌‌که از حال آنها آگاهی دارد، آنها را از نشانه‌‌های‌‌شان می‌‌شناسد، به دلیل نیاز آشکاری که در بدن‌‌ها و لباس‌‌های‌‌شان است. و یکی از صفات این افراد آن است که مانند سایر فقرا با اصرار از مردم گدایی نمی‌‌کنند. و هر مال یا چیز دیگری که انفاق کنید، الله آن را می‌‌داند و بهترین پاداش را به خاطر آن به شما خواهد داد.

﴿الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلاَنِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُون﴾ [البقرة: ٢٧٤]

٢٧٤ کسانی‌‌که اموال‌‌شان را برای طلب خشنودی الله در شب و روز، پنهانی و آشکارا، بدون ریا و طلب شهرت انفاق می‌‌کنند، ثواب آنها در روز قیامت نزد پروردگارشان است، و به فضل و نعمت الله، در کارهایی که در آینده انجام خواهند داد ترسی بر آنها نیست و بر آنچه که ازسهام دنیا که از دست داده‌‌اند اندوهگین نیستند.

برخی فواید آیات:

• اگر مؤمن در نفقات و صدقات خویش خالصانه عمل کند، ایرادی بر او نیست که طبق مصلحت، آنها را آشکار یا پنهان کند؛ هر چند پنهان‌‌کاری از این جهت که به اخلاص نزدیکتر است، مزد و ثواب بیشتری دارد.

• دعوت مؤمنان به توجه و التفات به نیازمندانی که خویشتنداری، آنها را از اظهار حال‌‌شان و درخواست از مردم بازمی‌‌دارد.

• مشروعیت و ثواب زیاد انفاق در راه الله متعال در هر وقت و زمانی؛ زیرا الله مزد زیاد در دنیا و آخرت را در قبال آن وعده داده است.|

الله متعال پس از تشویق بر انفاق در راه خویش که همکاری و ضمانت متقابل میان مسلمانان را به همراه دارد؛ از ضد آن که ربا است برحذر داشته و می‌‌فرماید:

﴿الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ يَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَن جَاءهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىَ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُوْلَـئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُون﴾ [البقرة: ٢٧٥]

٢٧٥ کسانی‌‌که به ربا معامله می‌‌کنند و آن را می‌‌گیرند، در روز قیامت از قبرهای‌‌شان برنمی‌‌خیزند مگر مانند کسی‌‌که شیطان او را مَس کرده است؛ آشفته و حیران از قبرش برمی‌‌خیزد مانند کسی که بیماری صرع دارد و در نشست و برخاستش دستپاچه و آشفته است؛ این امر به‌‌سبب آن است که خوردن ربا را حلال دانستند و میان ربا و درآمدهای داد و ستد که الله آنها را حلال گردانیده است تفاوتی قائل نشدند، پس گفتند: همانا بیع در حلال بودن همانند رباست، یعنی هر دو به افزایش و رشد مال منجر می‌‌شود، الله قیاس آنها را مردود و باطل و تکذیب کرد و بیان کرد که او تعالی بیع را به دلیل فایدۀ عام و خاصی که در آن وجود دارد حلال گردانیده است و ربا را به خاطر ستم و خوردن اموال مردم به باطل و بدون عوض حرام قرار داده است، پس هرکس پندی از جانب پروردگارش آمد که در آن نهی و تحذیر از ربا وجود داشت، و از آن بازایستاد و به درگاه الله توبه کرد، ربایی که قبلاً گرفته از آنِ اوست و گناهی در آن بر او نیست، و پس از آن، در آنچه آینده انجام خواهد داد به الله واگذار می‌‌شود، و هرکس پس از آن‌‌که نهی از جانب الله به او رسید و حجت بر او اقامه شد، به گرفتن ربا بازگردد، در حقیقت سزاوار ورود به آتش و جاودانگی در آن است. منظور از این جاودانگی در آتش، ماندن طولانی است؛ زیرا ماندن همیشگی در آتش فقط برای کافران است، اما پیروان توحید برای همیشه در آتش نمی‌‌مانند.

الله پس از بیان انفاق در راه او تعالی و گرفتن ربا، برای بیان تفاوت جزای این دو می‌‌فرماید:

﴿يَمْحَقُ اللّهُ الْرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيم﴾ [البقرة: ٢٧٦]

٢٧٦ الله، مال ربوی را نابود کرده و از بین می‌‌برد، چه به صورت حسی که آن را تلف می‌‌کند یا به نحو دیگری از بین می‌‌برد، یا به صورت معنوی که برکت را از آن برمی‌‌دارد، و صدقات را با افزودن ثوابش، می‌‌افزاید و رشد می‌‌دهد، چنان‌‌که نیکی را به ده برابر تا هفتصد برابر آن و حتی تا چندین برابر آن می‌‌افزاید، و در اموال صدقه‌‌دهندگان برکات می‌‌اندازد. و الله هیچ کافر ستیزه‌‌جویی را که حرام را حلال می‌‌گرداند و در انجام معاصی و گناهان اصرار می‌‌ورزد دوست ندارد.

﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُواْ الصَّلاَةَ وَآتَوُاْ الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُون﴾ [البقرة: ٢٧٧]

٢٧٧ همانا کسانی‌‌که ایمان آوردند و از رسولش پیروی کردند و اعمال صالح انجام دادند و نماز را به صورت کامل همان‌‌گونه که الله حکم کرده است انجام دادند و زکات اموال‌‌شان را به مستحق آن پرداختند، ثواب آنها نزد پروردگارشان است، و در کارهایی که در آینده انجام خواهند داد ترسی بر آنها نیست و بر دنیا و نعمت‌‌هایش که از دست داده‌‌اند اندوهگین نیستند.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَذَرُواْ مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِين﴾ [البقرة: ٢٧٨]

٢٧٨ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، از الله بترسید به این ترتیب که اوامرش را اجرا و نواهی‌‌اش را ترک کنید، و آنچه از اموال ربوی که نزد مردم برای‌‌تان باقی مانده است را طلب نکنید، اگر واقعاً به الله و به فرمانش که شما را از ربا نهی کرده است، ایمان دارید.

﴿فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُون﴾ [البقرة: ٢٧٩]

٢٧٩ پس اگر کاری که به آن فرمان یافته‌‌اید انجام ندادید، به جنگ با الله و رسولش علم و یقین داشته باشید، و اگر به‌‌سوی الله توبه و ربا را رها کردید، به اندازه‌‌ای از سرمایه‌‌تان که وام داده‌‌اید برای‌‌تان است، که در این صورت، با گرفتن زیاده بر سرمایه‌‌تان بر هیچ‌‌کس ستم نمی‌‌کنید و با کاستن از آن بر شما ستم نمی‌‌شود.

﴿وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَن تَصَدَّقُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُون﴾ [البقرة: ٢٨٠]

٢٨٠ و اگر کسی‌‌که طلب خود را از او مطالبه می‌‌کنید چنان تنگدست است که قادر بر پرداخت بدهی‌‌اش نیست، مطالبه از او را به تأخیر اندازید تا مالی به دست آوَرَد و بتواند بدهی خویش را بپردازد، و اگر با مطالبه‌‌نکردن وام یا بخشیدن مقداری از آن بر او ببخشید، این کار برای‌‌تان بهتر است اگراز فضیلت آن نزد پروردگارتان آگاه باشید.

﴿وَاتَّقُواْ يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُون﴾ [البقرة: ٢٨١]

٢٨١ و از عذاب روزی بترسید که در آن روز همگی به‌‌سوی الله بازگردانده می‌‌شوید و در برابر او تعالی می‌‌ایستید، آن‌‌گاه هرکس جزای خیر یا شری را که کسب کرده است می‌‌گیرد، به گونه‌‌ای که نه با کاستن ثواب نیکی‌‌های‌‌شان و نه با افزوده‌‌شدن مجازات بدی‌‌های‌‌شان بر آنها ستم نمی‌‌شود.

برخی فواید آیات:

• یکی از بزرگترین گناهان کبیره، رباخواری است؛ به همین منظور، الله متعال رباخوار را به جنگ و نابودی در دنیا و حیرانی در آخرت تهدید کرده است.

• پایبندی به احکام شریعت در معاملات مالی، باعث برکت و رشد در مال می‌‌شود.

• فضیلت صبر در برابر تنگدست و تخفیف بر او با بخشیدن تمام یا بخشی از بدهی اش.|

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُب بَّيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلاَ يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللّهَ رَبَّهُ وَلاَ يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإن كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لاَ يَسْتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُواْ شَهِيدَيْنِ من رِّجَالِكُمْ فَإِن لَّمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاء أَن تَضِلَّ إْحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى وَلاَ يَأْبَ الشُّهَدَاء إِذَا مَا دُعُواْ وَلاَ تَسْأَمُوْاْ أَن تَكْتُبُوْهُ صَغِيرًا أَو كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِندَ اللّهِ وَأَقْومُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلاَّ تَرْتَابُواْ إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلاَّ تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوْاْ إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلاَ يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلاَ شَهِيدٌ وَإِن تَفْعَلُواْ فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُواْ اللّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللّهُ وَاللّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيم﴾ [البقرة: ٢٨٢]

٢٨٢ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، هرگاه به وامی معامله کردید، یعنی که یکی از شما تا مدت مشخصی به دیگری وام داد، آن وام را بنویسید، و باید نویسنده‌‌ای به حق و انصاف و موافق با شرع میان شما بنویسد، و کاتب نباید از نوشتن صحیح وام که الله به او آموخته است خودداری کند، یعنی باید آنچه را که بدهکار املا می‌‌کند بنویسد، تا این امر اقراری از جانب او باشد، و باید از الله که پروردگار اوست بترسد و ذره‌‌ای از اندازه یا نوع یا کیفیت وام نکاهد، اگر کسی‌‌که حق بر عهدۀ اوست نتوانست به درستی عمل کند، یا به‌‌سبب خردسالی یا دیوانگی ضعیف بود، یا لال و ... بود، قَیِّم او که از جانب او مسؤول است باید به حق و انصاف املا کند. و گواهی دو مرد عاقل و عادل را بطلبید، اگر دو مرد را نیافتید، یک مرد و دو زن را که دین و امانت‌‌شان مورد پسند شماست به گواهی بگیرید، تا اگر یکی از آن دو زن فراموش کرد، دیگری به یاد او آورد، و گواهان نباید هنگامی‌‌که گواهی بر وام از آنها طلب می‌‌شود خودداری کنند، و باید هنگامی که برای ادای گواهی فراخوانده می‌‌شوند گواهی دهند، و از نوشتن وام، کم باشد یا زیاد تا مدت مشخص آن، تنبلی نکنید، زیرا نوشتن بدهی، در شریعت الله عادلانه‌‌تر و برای اقامه و ادای گواهی مفیدتر است و تردید در نوع و مقدار و مدت وام را بهتر برطرف می‌‌سازد، مگر اینکه تجارتی میان شما منعقد شود که کالا و بهای آن حاضر است؛ که در این حالت به دلیل عدم نیاز به نوشتن، گناهی بر شما نیست که ننویسید، و گواه‌‌گرفتن برای جلوگیری از اسباب نزاع، برای شما تشریع شده است و ضرر‌‌رساندن به نویسندگان و شهود جایز نیست و بر آنها نیز جایز نیست به کسانی‌‌که نوشتن یا شهادت آنها را می‌‌طلبند ضرر برسانند، و اگر ضرر رسانیدید، این کار خروج از طاعت الله به نافرمانی او تعالی است. و- ای مؤمنان- از الله بترسید، یعنی آنچه شما را به آن فرمان داده است اجرا کنید و از آنچه که شما را از آن نهی کرده است دست بکشید. و الله آنچه را که صلاح دنیا و آخرت شما در آن است به شما می‌‌آموزاند و الله به هرچیزی داناست و هیچ‌‌چیز بر او پنهان نمی‌‌ماند.

برخی فواید آیات:

• مشروعیت ثبت وام و سایر معاملات مالی برای دفع اختلاف و تنازع.

• وجوب بیان مدت در تمام معاملات نسیه و انواع اجاره‌‌ها.

• ثبوت ولایت بر کسانی‌‌که به‌‌سبب ناتوانی یا کم‌‌عقلی یا خردسالی، ضعیف هستند.

• مشروعیت گواه‌‌گرفتن بر اقرار به دیون و حقوق.

• یکی از شروط نوشتن عادلانه این است که نویسنده، موضوع و الفاظ معتبر در هر معامله‌‌ای را طبق همان معامله به درستی بنویسد.

• ضرررسانیدن به هیچ‌‌کس به‌‌سبب ثبت و نوشتن حقوق جایز نیست، نه از سوی صاحبان حقوق و نه از سوی نویسنده و گواه.|

﴿* وَإِن كُنتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُواْ كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَّقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُم بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللّهَ رَبَّهُ وَلاَ تَكْتُمُواْ الشَّهَادَةَ وَمَن يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيم﴾ [البقرة: ٢٨٣]

٢٨٣ و اگر در سفر بودید و نویسنده‌‌ای نیافتید که سند وام را برای‌‌تان بنویسد، کافی است کسی‌‌که حق بر عهدۀ اوست رهنی را به صاحب حق تحویل دهد که ضمانتی برای حقش باشد تا زمانی‌‌که بدهکار بدهی‌‌اش را پرداخت کند، اگر یکی از شما به دیگری اعتماد کرد و نه نوشته‌‌ای گرفت و نه گواه گرفت و نه رهن، و در این صورت، بدهی، در عهدۀ بدهکار امانت بود، باید آن را به طلبکارش بپردازد، و در این امانت از الله بترسد یعنی ذره‌‌ای از آن را انکار نکند، پس اگر انکار کرد، کسی‌‌که شاهد معامله بوده است باید شهادت دهد، و جایز نیست آن را کتمان کند، و هرکس آن را کتمان کند، دلی گناهکار دارد و الله اعمال شما را می‌‌بیند، چنان‌‌که ذره‌‌ای بر او پنهان نمی‌‌ماند و شما را در قبال اعمال‌‌تان جزا خواهد داد.

﴿لِّلَّهِ ما فِي السَّمَاواتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَإِن تُبْدُواْ مَا فِي أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُم بِهِ اللّهُ فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاء وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاء وَاللّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِير﴾ [البقرة: ٢٨٤]

٢٨٤ آنچه در آسمان‌‌ها و آنچه در زمین وجود دارد، چه مخلوقات و چه پادشاهی و تدبیر، فقط از آنِ الله است، و اگر آنچه را در دل‌‌های‌‌تان است آشکار کنید یا پنهان دارید، الله آن را می‌‌داند و شما را در قبال آن محاسبه خواهد کرد، سپس براساس بخشش و رحمت خویش برای هرکس بخواهد می‌‌بخشد و از عدالت و حکمت خویش، هرکس را بخواهد عذاب می‌‌کند و الله بر هر چیزی تواناست.

﴿آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ وَقَالُواْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِير﴾ [البقرة: ٢٨٥]

٢٨٥ محمد‌‌ج‌‌، رسول الله، به تمام آنچه از جانب پروردگارش بر او نازل شده، ایمان آورد و مؤمنان نیز ایمان آوردند، تمام آنها به الله ایمان آوردند و به تمام فرشتگان ایمان آوردند و به تمام کتاب‌‌های الله که بر پیامبرانﻹ‌‌ نازل کرده و به تمام رسولانی که فرستاده است، ایمان آوردند؛ و با ایمان به آنها، گفتند: میان هیچ‌‌یک از رسولان الله تفاوت نمی‌‌گذاریم، و گفتند: آنچه که ما را به آن امر فرمودی و آنچه که ما را از آن نهی فرمودی شنیدیم، و با انجام آنچه به آن امر فرمودی و ترک آنچه از آن نهی فرمودی از تو فرمان‌‌برداری کردیم، و از تو تقاضا داریم که پروردگارا، ما را بیامرز؛ زیرا بازگشت تمام امور ما، فقط به‌‌سوی توست.

﴿لاَ يُكَلِّفُ اللّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنتَ مَوْلاَنَا فَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِين﴾ [البقرة: ٢٨٦]

٢٨٦ الله هیچ‌‌کس را جز به اعمالی که در توانش است مکلف نمی‌‌کند؛ زیرا دین الله بر آسانی استوار است و مشقتی در آن نیست، پس هرکس خیری کسب کرده باشد، ثواب عملش بدون اینکه ذره‌‌ای از آن کاسته شود برای اوست، و هرکس بدی‌‌ای کسب کرده باشد، مجازات گناهی که کسب کرده برایش است و دیگری بار گناه او را به دوش نمی‌‌کشد. و رسولان و مؤمنان گفتند: پروردگارا اگر بدون قصد، در رفتار یا گفتار فراموش یا اشتباه کردیم، ما را مجازات نکن، پروردگارا ما را به آنچه بر ما دشوار است و توانش را نداریم مکلف نفرما، چنان‌‌که کسانی را که پیش از ما بودند مانند یهودیان، برای مجازات ستم‌‌شان، مکلف کردی، و اوامر و نواهی‌‌ای را که بر ما دشوار است و توانش را نداریم بر ما تحمیل نکن، و از گناهان‌‌مان درگذر، و ما را بیامرز، و به فضل خویش بر ما رحم فرما، که تو سرپرست و یاور ما هستی، پس ما را بر گروه کافران پیروز گردان.

برخی فواید آیات:

• جواز دریافت رهن برای ضمانت حقوق در صورت عدم توانایی بر ثبت حق، مگر اینکه طرفین معامله به یکدیگر اعتماد کنند.

• حرمت کتمان شهادت و گناه کسی‌‌که آن را پنهان کرده و ادا نکند.

• علم و آگاهی کامل الله متعال بر مخلوقاتش، و قدرت کامل او برای محاسبۀ آنها در قبال اعمالی که انجام داده‌‌اند.

• در آیۀ فوق، ارکان و اصول ایمان بیان شده است.

• دین اسلام بر آسانی و رفع حرج و مشقت از بندگان استوار است، یعنی الله بندگان را به آنچه از توان‌‌شان خارج است مکلف نمی‌‌گرداند و در قبال آنچه توانش را ندارند بازخواست نمی‌‌کند.|

سوره آل عمران

(مدنی)

برخی مقاصد سوره:

مراقبت بر اسلام پس از تکمیل و تبیین آن، و پاسخ به شبهات اهل کتاب، به خصوص نصاری.

تفسیر:

این سوره مدنی است و وجه تسمیۀ آن، بیان آل عمران در آیۀ ٣٣ است.

﴿الم﴾ [آل عمران: ١]

١ ﴿الٓمٓ﴾مانند این حرف مقطعه در ابتدای سورۀ بقره آمد. در حروف مقطعه به ناتوانی عرب از آوردن مانندی برای قرآن اشاره شده است درحالی‌‌که قرآن از مانند همین حروف که این سوره با آن آغاز شده است تشکیل یافته و آنها نیز کلام‌‌شان را از همین حروف می‌‌سازند.

﴿اللّهُ لا إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّوم﴾ [آل عمران: ٢]

٢ الله همان یگانه معبود برحقی است که شریکی در عبادت ندارد، زنده‌‌ای است که حیات کامل و بدون مرگ و نقصی دارد. پابرجایی است که به ذات خویش استوار است و از تمام مخلوقاتش بی‌‌نیاز است، و تمام مخلوقات قائم به او هستند؛ یعنی در تمام احوال‌‌شان به او نیازمند هستند.

﴿نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنزَلَ التَّوْرَاةَ وَالإِنجِيل﴾ [آل عمران: ٣]

٣ - ای پیامبر- الله قرآن را با اخبار راست و احکام عادلانه بر تو نازل کرد که موافق کتاب‌‌های پیش از خود است و تعارضی میان آنها نیست، و تورات را بر موسی÷ و انجیل را بر عیسی÷ فرو فرستاد،

﴿مِن قَبْلُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَأَنزَلَ الْفُرْقَانَ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ بِآيَاتِ اللّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَاللّهُ عَزِيزٌ ذُو انتِقَام﴾ [آل عمران: ٤]

٤ پیش از نزول قرآن بر تو، و تمام این کتاب‌‌های الهی، مایۀ هدایت و راهنمایی مردم به آنچه که صلاح دین و دنیای‌‌شان است می‌‌باشند، و فرقان را که با آن حق از باطل و هدایت از گمراهی شناخته می‌‌شود فرو فرستاد. برای کسانی‌‌که به آیات الله که بر تو فرو فرستاد کفر ورزیدند، عذاب سختی است. الله ذات شکست‌‌ناپذیری است که هیچ‌‌چیز بر او چیره نمی‌‌شود و از کسی‌‌که رسولانش را تکذیب کند و با فرمانش مخالفت ورزد، انتقام می‌‌گیرد.

﴿إِنَّ اللّهَ لاَ يَخْفَىَ عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الأَرْضِ وَلاَ فِي السَّمَاء﴾ [آل عمران: ٥]

٥ همانا هیچ‌‌چیز نه در زمین و نه در آسمان بر الله پوشیده نمی‌‌ماند، و علم او تعالی به ظاهر و باطن تمام اشیا احاطه دارد.

﴿هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاء لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيم﴾ [آل عمران: ٦]

٦ او ذاتی است که شما را به صورت‌‌های گوناگونی در شکم‌‌های مادران‌‌تان به هرگونه که بخواهد، مذکر یا مؤنث، زیبا یا زشت، سفید یا سیاه می‌‌آفریند، معبود بر حقی جز او نیست، شکست‌‌ناپذیری است که مغلوب نمی‌‌شود، و در آفرینش و تدبیر و حکمش بسیار داناست.

﴿هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاء الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاء تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الألْبَاب﴾ [آل عمران: ٧]

٧ - ای پیامبر- او ذاتی است که قرآن را بر تو فرو فرستاد، که بخشی از آیاتش دلالت واضحی دارند و هیچ ابهامی در آنها نیست، آنها اصل و بخش بزرگ کتاب و هنگام اختلاف، مرجع هستند، و بخشی از آن، آیات دیگری است که بیش از یک معنا دارند و معنایش بر اکثر مردم پوشیده است، اما کسانی‌‌که دلهایشان از حق منحرف است، آیات محکم را رها می‌‌کنند و آیات متشابه را که بیش از یک معنا دارد می‌‌گیرند؛ آنها با این کار، به دنبال شبهه‌‌افکنی و گمراه‌‌ساختن مردم و آیات متشابه بر اساس خواهشات نفسانی مذاهب فاسدشان هستند، درحالی‌‌که معانی حقیقی و تأویل این آیات را کسی جز الله نمی‌‌داند. و ثابت‌‌قدمان در علم که توانایی علمی کسب کرده‌‌اند می‌‌گویند: به تمام قرآن ایمان آوردیم؛ زیرا تمام آن از جانب پروردگارمان است، و متشابه قرآن را با محکمات آن تفسیر می‌‌کنند. و فقط صاحبان عقلِ سلیم پند می‌‌گیرند و متذکر می‌‌شوند.

﴿رَبَّنَا لاَ تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنتَ الْوَهَّاب﴾ [آل عمران: ٨]

٨ این ثابت‌‌قدمان می‌‌گویند: پروردگارا پس از اینکه ما را به‌‌سوی حق هدایت فرمودی، دل‌‌های‌‌مان را از حق بازنگردان، و ما را از آنچه که منحرفان از حق به آن گرفتار شدند محافظت فرما، و رحمتی گسترده از جانب خویش که با آن دل‌‌های‌‌مان را هدایت کنی بر ما ببخش، و ما را از گمراهی محافظت بفرما، که – پروردگارا- بسیار بخشنده و عطاکننده هستی.

﴿رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لاَّ رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللّهَ لاَ يُخْلِفُ الْمِيعَاد﴾ [آل عمران: ٩]

٩ پروردگارا تو همۀ مردم را در روزی که هیچ تردیدی در آن نیست، برای محاسبۀ آنها به‌‌سوی خویش گرد خواهی آورد، آن روز بدون شک می‌‌آید، - پروردگارا- به درستی که تو خلاف وعده نمی‌‌کنی.

برخی فواید آیات:

• الله با فرستادن رسولان‌‌ﻹ‌‌ و کتاب‌‌هایی که به‌‌سوی حق هدایت می‌‌کنند و از باطل بازمی‌‌دارند، حجت را بر مردم اقامه کرده و عذر را از آنها برطرف ساخته است.

• علم و احاطۀ کامل الله متعال به مخلوقاتش؛ چنان‌‌که هیچ‌‌چیز، چه آشکار و چه نهان، نه در زمین و نه در آسمان، بر او پوشیده نمی‌‌ماند.

• یکی از اصول مومنان ثابت‌‌قدم در علم این است که آیات متشابه را با آیات محکم تفسیر می‌‌کنند.

• مشروعیت دعا و تقاضای پایداری بر حق و هدایت در کار از الله متعال، بخصوص هنگام بروز فتنه‌‌ها و شهوات.|

﴿إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَن تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلاَ أَوْلاَدُهُم مِّنَ اللّهِ شَيْئًا وَأُولَـئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّار﴾ [آل عمران: ١٠]

١٠ همانا کسانی‌‌که به الله و رسولش کفر ورزیدند، اموال و فرزندان‌‌شان، عذاب الله را، نه در دنیا و نه در آخرت از آنها بازنمی‌‌دارد، و اینان هیزم جهنمی هستند که در روز قیامت با آن افروخته می‌‌شود.

﴿كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ كَذَّبُواْ بِآيَاتِنَا فَأَخَذَهُمُ اللّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَاللّهُ شَدِيدُ الْعِقَاب﴾ [آل عمران: ١١]

١١ کار این کافران، مانند کار خاندان فرعون ومردمان پیش از آنها است که به الله کفر ورزیدند و آیاتش را تکذیب کردند، آن‌‌گاه الله آنها را به‌‌سبب گناهان‌‌شان عذاب کرد، و نه اموال‌‌شان به آنها نفعی رساند و نه فرزندان‌‌شان؛ و الله برای کسی‌‌که به او کفر ورزد و آیاتش را تکذیب کند، سخت‌‌کیفر است.

﴿قُل لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَاد﴾ [آل عمران: ١٢]

١٢- ای رسول- به کسانی‌‌که با وجود اختلاف ادیان‌‌شان، کفر ورزیدند بگو: مؤمنان بر شما چیره خواهند شد و در حال کفر می‌‌میرید، و الله شما را در آتش جهنم جمع می‌‌کند و جهنم بستر بدی برای شماست.

﴿قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ يَرَوْنَهُم مِّثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَن يَشَاء إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لَّأُوْلِي الأَبْصَار﴾ [آل عمران: ١٣]

١٣ در رویارویی دو گروه که در روز بدر برای پیکار با هم روبرو شدند، راهنمایی و پندی برای شماست، یک گروه مؤمن بود که رسول الله‌‌ج‌‌ و اصحابش بودند و در راه الله می‌‌جنگیدند تا سخن الله برتر باشد و سخن کافران خوار و حقیر شود. و دیگری گروه کافر یعنی کافران مکه بودند که از روی فخرفروشی و ریا و تعصب خارج شدند، که مؤمنان در حقیقت آنها را به چشم دو برابر خود می‌‌دیدند، آن‌‌گاه الله دوستانش را یاری کرد و او تعالی هرکس را بخواهد با یاری خویش تقویت می‌‌کند؛ در این رخداد، پند و اندرزی است برای صاحبان بصیرت، تا بدانند که پیروزی از آنِ پیروان ایمان است هر چند تعدادشان اندک باشد و شکست برای پیروان باطل است هر چند تعدادشان زیاد باشد.

﴿زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاء وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللّهُ عِندَهُ حُسْنُ الْمَآب﴾ [آل عمران: ١٤]

١٤ الله متعال خبر می‌‌دهد که- برای آزمایش مردم- دوستی شهوات دنیوی را مانند زنان و فرزندان و اموال زیاد گرد‌‌آوری‌‌شده از طلا و نقره و اسبان تربیت‌‌شدۀ بسیار زیبا و حیوانات، شامل شتر و گاو و گوسفند و محصولات زمین، برای آنها آراسته است، اینها کالای زندگی دنیاست که مدتی از آن بهره‌‌مند می‌‌شوند سپس از بین می‌‌رود، پس شایسته نیست که مؤمن به آنها دل بندد، و بازگشت نیکو فقط نزد الله است، یعنی همان بهشتی که پهنای آن به وسعت آسمان‌‌ها و زمین است.

چون شهوات دنیا، موقتی است، الله متعال اذهان را متوجه نعمتی بهتر می‌‌سازد و می‌‌فرماید:

﴿* قُلْ أَؤُنَبِّئُكُم بِخَيْرٍ مِّن ذَلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللّهِ وَاللّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَاد﴾ [آل عمران: ١٥]

١٥ - ای رسول- به آنها بگو: آیا شما را به چیزی بهتر از این شهوات باخبر سازم؟ برای کسانی‌‌که با انجام طاعت و ترک معصیت الله، تقوای او تعالی را پیشه کردند، بهشت‌‌هایی است که از زیر کاخ‌‌ها و درختانش، رودهایی جاری است، بدون اینکه مرگ یا زوالی داشته باشند، برای همیشه در آنها می‌‌مانند، و همسرانی پاکیزه از هر نوع بدی در خلقت و اخلاق در آنها برای‌‌شان است، و افزون بر این موارد، رضایت الله بر آنها است به‌‌گونه‌‌ای که هرگز بر آنها خشم نمی‌‌گیرد، و الله به احوال بندگانش بیناست، ذره‌‌ای از اعمال آنها بر او پوشیده نمی‌‌ماند و جزای اعمال‌‌شان را به آنها خواهد داد.

برخی فواید آیات:

• غرور کافران به اموال و فرزندان‌‌شان، آنها را در روز قیامت از عذاب الله متعال نجات نمی دهد.

• در حقیقت، پیروزی تنها با تعداد و تجهیزات حاصل نمی‌‌شود، بلکه فقط به تأیید و یاری الله متعال است.

• الله متعال، انواع شهوات دنیا را برای مردم آراسته است تا آنها را بیازماید، و کسانی را که در برابر حدودش بازمی‌‌ایستند از کسانی‌‌که از آن تجاوز می‌‌کنند، معلوم کند.

• تمام نعمت‌‌ها و لذت‌‌های دنیا، اندک و نابودشدنی هستند، و با نعمت‌‌های بزرگ و جاودان آخرت قابل مقایسه نیستند.|

﴿الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّار﴾ [آل عمران: ١٦]

١٦ این بهشتیان، همان کسانی هستند که هنگام دعا به درگاه پروردگارشان می‌‌گویند: پروردگارا، همانا ما به تو و به آنچه که بر رسولانت فرو فرستادی ایمان آوردیم و از شریعت تو پیروی کردیم؛ پس گناهانی را که مرتکب شده‌‌ایم بیامرز و ما را از عذاب آتش دور گردان.

﴿الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالأَسْحَار﴾ [آل عمران: ١٧]

١٧ آنها بر انجام طاعات و ترک بدی‌‌ها و در برابر مصیبت‌‌هایی که به آنها می‌‌رسد شکیبا و در اقوال و اعمال‌‌شان راستگو هستند، و به‌‌صورت کامل از الله اطاعت و اموال‌‌شان را در راه الله انفاق می‌‌کنند، و در پایان شب آمرزش می‌‌طلبند؛ زیرا دعا در این هنگام به اجابت نزدیک‌‌تر است و دل در شب از مشغله‌‌ها خالی است.

﴿شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلاَئِكَةُ وَأُوْلُواْ الْعِلْمِ قَائِمَاً بِالْقِسْطِ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيم﴾ [آل عمران: ١٨]

١٨ الله با اقامۀ آیات شرعیه و کونیه که بر الوهیت او دلالت دارند گواهی می‌‌دهد که فقط او معبود بر حق است و فرشتگان بر این امر گواهی می‌‌دهند و علما با بیان توحید و دعوت به آن بر این امر شاهد هستند و بر بزرگترین امرِ گواهی داده شده که همان توحید الله و قیام او تعالی با عدالت در آفرینش و قوانین شریعت است گواهی می‌‌دهند، هیچ معبود برحقی جز او نیست، او ذات شکست‌‌ناپذیری است که هیچ‌‌کس بر او چیره نمی‌‌شود و در آفرینش و تدبیر و تشریعش بسیار داناست.

﴿إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللّهِ الإِسْلاَمُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوْتُواْ الْكِتَابَ إِلاَّ مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَمَن يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللّهِ فَإِنَّ اللّهِ سَرِيعُ الْحِسَاب﴾ [آل عمران: ١٩]

١٩ در حقیقت، دین پسندیده نزد الله، اسلام است که عبارت است از: تنها از الله فرمان‌‌برداری کردن با طاعت و تسلیم‌‌شدن در برابر او در عبودیت؛ ایمان به تمام رسولان‌‌ﻹ‌‌ تا خاتم آنها محمد‌‌ج‌‌ ؛ کسی‌‌که الله رسالت‌‌ها را به او پایان داد، پس شریعتی جز شریعت او پذیرفته نمی‌‌شود. و یهودیان و نصاری در دین‌‌شان اختلاف نکردند و در گروه‌‌ها و دسته‌‌ها پراکنده نشدند مگر به‌‌سبب حسادت و طمعی که بر دنیا داشتند پس از اینکه با علمی که نزدشان آمد حجت بر آنها اقامه شد. و هرکس به آیات الله که بر رسولش فرو فرستاده است کفر ورزد؛ همانا الله برای کسی‌‌که به او کفر ورزد و رسولانش را تکذیب کند، حسابرسی، سریع است.

﴿فَإنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُل لِّلَّذِينَ أُوْتُواْ الْكِتَابَ وَالأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُواْ فَقَدِ اهْتَدَواْ وَّإِن تَوَلَّوْاْ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاَغُ وَاللّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَاد﴾ [آل عمران: ٢٠]

٢٠ - ای رسول- اگر در حقیقتی که بر تو نازل شده است با تو جدل کردند، در پاسخ به آنها بگو: من و مؤمنانی که از من پیروی کردند، خود را به الله تسلیم نمودیم، و – ای رسول- به اهل کتاب و مشرکان بگو: آیا مخلصانه و با پیروی از آنچه آورده‌‌ام، به الله متعال اسلام آورده‌‌اید؟ پس اگر به الله اسلام آوردند و از شریعت تو پیروی کردند، به‌‌طور قطع راه هدایت را پیموده‌‌اند، و اگر از اسلام روی برگرداندند، چیزی بر عهدۀ تو نیست جز اینکه آنچه را به آن رسالت یافته‌‌ای به آنها برسانی و سروکارشان با الله است، و او تعالی نسبت به بندگانش بیناست و هرکسی را به‌‌خاطر عملش جزا خواهد داد.

﴿إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الِّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيم﴾ [آل عمران: ٢١]

٢١ همانا کسانی‌‌که به حجت‌‌های الله که بر آنها فرو فرستاده است کفر می‌‌ورزند و پیامبرانش‌‌ﻹ‌‌ را به ناحق و فقط از روی ستم و دشمنی می‌‌کشند، و امرکنندگان به معروف و نهی‌‌کنندگان از منکر را که به عدالت امر می‌‌کنند به قتل می‌‌رسانند، این کافران قاتل را به عذابی دردآور بشارت ده.

﴿أُولَـئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَمَا لَهُم مِّن نَّاصِرِين﴾ [آل عمران: ٢٢]

٢٢ اینان اعمال‌‌شان باطل شده است، چنان‌‌که نه در دنیا از آن بهره‌‌مند می‌‌شوند و نه در آخرت؛ زیرا به الله ایمان نیاوردند و یاورانی ندارند که عذاب را از آنها دور سازد.

برخی فواید آیات:

• ایمان به الله متعال و پیروی از رسالت رسول، بزرگترین عامل پوشاندن گناهان و محافظت از عذاب آتش است.

• الوهیت الله متعال بزرگترین گواهی و حقیقت است و به همین دلیل است که الله آن را برای خویش گواهی می‌‌دهد و فرشتگان و صاحبان دانش از میان مخلوقات نیز به آن گواهی می‌‌دهند.

• ستم و حسادت، از بزرگترین اسباب نزاع و انحراف از حق است.|

﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوْتُواْ نَصِيبًا مِّنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِّنْهُمْ وَهُم مُّعْرِضُون﴾ [آل عمران: ٢٣]

٢٣ - ای پیامبر- آیا به حال یهودیان که الله بهره‌‌ای از علم تورات و آنچه که بر نبوت تو دلالت دارد به آنها داد ننگریسته‌‌ای، که به بازگشت به کتاب الله تورات دعوت می‌‌شوند تا میان آنها در آنچه اختلاف دارند داور شود، آن‌‌گاه گروهی از علما و رؤسای‌‌شان با اعراض از حکم تورات که موافق شهوات‌‌شان نیست، روی‌‌برمی‌‌گردانند، درحالی‌‌که آنها -که مدعی پیروی از تورات هستند- سزاوارتر بود که سریعتر از سایر مردم تورات را داور قرار می دادند.

﴿ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ لَن تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّامًا مَّعْدُودَاتٍ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِم مَّا كَانُواْ يَفْتَرُون﴾ [آل عمران: ٢٤]

٢٤ این رویگردانی و اعراض از حق بدین سبب است که آنها ادعا می‌‌کردند در قیامت، آتش جز روزهای اندکی به آنها نخواهد رسید، پس این گمان که آن را براساس سخنان دروغ و باطل ساخته بودند آنها را فریفت و بر الله و دینش گستاخی کردند.

﴿فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لاَّ رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُون﴾ [آل عمران: ٢٥]

٢٥ پس حال و پشیمانی آنها چگونه است؟! بی نهایتِ بد و ناگوار خواهد بود، آن‌‌گاه که آنها را در روزی‌‌که هیچ تردیدی در آن نیست یعنی روز قیامت، برای حسابرسی گرد آوریم و به هرکس جزای عملش به همان اندازه که سزاوارش است، بدون ستم با کاستن نیکی‌‌ها یا افزودن بدی‌‌ها، داده شود.

﴿قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاء وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاء وَتُعِزُّ مَن تَشَاء وَتُذِلُّ مَن تَشَاء بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِير﴾ [آل عمران: ٢٦]

٢٦- ای رسول- برای ستایش و بزرگداشت پروردگارت بگو: بارالها تو مالک تمام فرمانروایی‌‌ها در دنیا و آخرت هستی، فرمانروایی را برای هر یک از مخلوقاتت بخواهی می‌‌دهی، و آن را از هرکس بخواهی بازمی‌‌ستانی، و به هر یک از آنها که بخواهی عزت می‌‌بخشی و هر یک از آنها را که بخواهی خوار می‌‌گردانی، تمام این امور به حکمت و عدالت توست، و تمام خوبی ها فقط به دست توست و تو بر همه چیز توانایی.

﴿تُولِجُ اللَّيْلَ فِي الْنَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الَمَيَّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَن تَشَاء بِغَيْرِ حِسَاب﴾ [آل عمران: ٢٧]

٢٧ از مظاهر قدرت تو این است که شب را در روز درمی‌‌آوری و زمان روز را طولانی می‌‌گردانی و روز را در شب درمی‌‌آوری و شب را طولانی می‌‌کنی، و زنده را از مرده بیرون می‌‌آوری، همانند بازیابی مؤمن از کافر، و کشت از دانه؛ و مرده را از زنده بیرون می‌‌آوری، مانند بازیابی کافر از مؤمن و تخم از مرغ؛ و برای هرکس بخواهی بدون محاسبه و شمارش، روزی فراوان می‌‌دهی.

﴿لاَّ يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاء مِن دُوْنِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَن يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللّهِ فِي شَيْءٍ إِلاَّ أَن تَتَّقُواْ مِنْهُمْ تُقَاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللّهِ الْمَصِير﴾ [آل عمران: ٢٨]

٢٨- ای مؤمنان- کافران را به دوستی نگیرید چنان‌‌که به‌‌جای مؤمنان آنها را دوست داشته باشید و یاری رسانید، و هرکس چنین کند، به‌‌طور قطع از الله بیزاری جسته و الله از او بیزاری جسته است، مگر اینکه بر شما قدرت داشته باشند که از آنها بر خودتان بترسید، که در این صورت گناهی بر شما نیست که با اظهار نرمی در گفتار و رفتار، جلوی آزار آنها را بگیرید، به شرط آن‌‌که دشمنی با آنها را در دل داشته باشید، و الله شما را از خویشتن می‌‌ترساند، پس از او بترسید و با انجام گناهان، خودتان را در برابر خشم او قرار ندهید، و بازگشت بندگان در روز قیامت، فقط به‌‌سوی الله است تا آنها را در برابر اعمال‌‌شان جزا دهد.

﴿قُلْ إِن تُخْفُواْ مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَاللّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِير﴾ [آل عمران: ٢٩]

٢٩- ای پیامبر- بگو: اگر دوستی کافران را که الله شما را از آن نهی کرده است، پنهان دارید یا آن را آشکار کنید، الله آن را می‌‌داند و ذره‌‌ای بر او پوشیده نیست، و آنچه در آسمان‌‌ها و زمین وجود داردرا می‌‌داند و الله بر هرچیزی تواناست و هیچ‌‌چیز خارج از توان او نیست.

برخی فواید آیات:

• توفیق و هدایت از جانب الله متعال است، و علم- هر چند زیاد باشد و شخص به بالاترین مراتب علمی دست یافته باشد- اگر توفیق الله همراه آن نباشد، بهره‌‌ای به انسان نمی‌‌رساند.

• فرمانروایی از آنِ الله متعال است، پس او اعطاکننده و بازدارنده، عزت‌‌بخشنده و خوارکننده است و تمام خیر به دست اوست و تمام امور به او بازمی‌‌گردد، از هیچ‌‌کس جز او تقاضا نمی‌‌شود.

• خطر زیاد دوستی با کافران؛ زیرا الله متعال فاعل این کار را به بیزاریِ‌‌ الله از او و محاسبه در روز قیامت تهدید کرده است.|

﴿يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوَءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللّهُ نَفْسَهُ وَاللّهُ رَؤُوفُ بِالْعِبَاد﴾ [آل عمران: ٣٠]

٣٠ در روز قیامت، هرکس با عملش روبرو می‌‌شود، اگر خیری انجام داده باشد که بدون کاستی به او داده می‌‌شود یا عمل بدی انجام داده باشد که آرزو می‌‌کند میان او و عمل بدش زمانی طولانی باشد، اما این آرزو چه سودی برایش دارد! و الله شما را از خود می‌‌ترساند، پس با ارتکاب گناهان، خودتان را در معرض خشم او قرار ندهید و الله نسبت به بندگانش بسیار مهربان است و به همین دلیل، آنها را برحذر می‌‌دارد و می‌‌ترساند.

﴿قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللّهُ غَفُورٌ رَّحِيم﴾ [آل عمران: ٣١]

٣١- ای رسول- بگو: اگر واقعاً الله را دوست دارید، آنچه را آورده‌‌ام در ظاهر و باطن پیروی کنید، تا به محبت الله دست یابید و گناهان‌‌تان را بیامرزد، و الله نسبت به بندگان توبه‌‌کارش بسیار بخشنده و مهربان است.

﴿قُلْ أَطِيعُواْ اللّهَ وَالرَّسُولَ فإِن تَوَلَّوْاْ فَإِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبُّ الْكَافِرِين﴾ [آل عمران: ٣٢]

٣٢- ای رسول- بگو: با اجرای اوامر و پرهیز از نواهی، از الله و رسولش پیروی کنید؛ پس اگر از این کار روی گرداندند، همانا الله کافران را که با فرمان او و رسولش مخالفت می‌‌کنند دوست ندارد.

﴿* إِنَّ اللّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِين﴾ [آل عمران: ٣٣]

٣٣ همانا الله آدم÷ را برگزید به این ترتیب که فرشتگانش را در برابر او به سجده فرود آورد، و نوح÷ را برگزید این‌‌گونه که او را به عنوان اولین رسول به‌‌سوی اهل زمین قرار داد؛ و خاندان ابراهیم÷ را این‌‌گونه برگزید که نبوت را در میان فرزندانش باقی گذاشت، و آل عمران را برگزید؛ تمام اینان را برگزید و بر مردم زمان‌‌شان برتری داد.

﴿ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ وَاللّهُ سَمِيعٌ عَلِيم﴾ [آل عمران: ٣٤]

٣٤ این پیامبران مذکور و فرزندان‌‌شان که از راه آنها پیروی کردند، همان نسلی هستند که بعضی از آنها از پی بعضی دیگر در توحید الله و اعمال صالح آمدند و فضایل را از آنها به ارث ‌‌بردند، و الله سخنان بندگانش را می‌‌شنود و از اعمال آنها آگاه است؛ به همین دلیل، هر کدام از آنها را بخواهد برمی‌‌گزیند و هر کدام از آنها را بخواهد برتری می‌‌بخشد.

﴿إِذْ قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنتَ السَّمِيعُ الْعَلِيم﴾ [آل عمران: ٣٥]

٣٥- ای رسول- به یاد آور آن‌‌گاه که زن عمران، مادر مریم گفت: پروردگارا من بر خود واجب کرده‌‌ام حملی را که در شکم من است خالص برای خشنودی تو قرار دهم، از هر چیزی آزاد باشد تا برای تو و خانه‌‌ات خدمت کند، پس آن را از من بپذیر، که تو نسبت به دعای من بسیار شنوا و نسبت به نیّت من بسیار دانا هستی.

﴿فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنثَى وَاللّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالأُنثَى وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وِإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم﴾ [آل عمران: ٣٦]

٣٦ آن‌‌گاه که زمان بارداری‌‌اش تمام شد و آنچه را در شکم داشت زایید، و برای عذرخواهی- چون امیدوار بود که حمل پسر باشد- گفت: پروردگارا من دختر زاده‌‌ام، و الله به آنچه زادم داناتر است، و پسر که او به آن امید بسته بود مانند دختر که به او بخشیده شده بود، در توان و خلقت نیست. و من آن را مریم نامیدم، و او و فرزندانش را از شیطان رانده‌‌شده از رحمت تو، به تو پناه دادم.

﴿فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزْقاً قَالَ يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَـذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللّهِ إنَّ اللّهَ يَرْزُقُ مَن يَشَاء بِغَيْرِ حِسَاب﴾ [آل عمران: ٣٧]

٣٧ الله نذرش را به نیکویی پذیرفت، و او را به نیکویی رشد داد، و دل‌‌های بندگان صالح خویش را به‌‌سوی او متمایل کرد، و کفالت آن را برای زکریا÷ قرار داد. هرگاه زکریا÷ وارد مکان عبادت می‌‌شد، رزقی پاک و مهیا نزد مریم می‌‌یافت و خطاب به او می‌‌گفت: ای مریم، این رزق از کجا برای تو آمده است؟ مریم این‌‌گونه پاسخ می‌‌داد: این روزی از جانب الله است، همانا الله برای هرکس بخواهد روزی‌‌ گستردۀ بی‌‌شمار می‌‌دهد.

برخی فواید آیات:

• بزرگی مقام الله و سختی عذاب او، عاقل را از مخالفت با امر او تعالی برحذر می‌‌دارد.

• اثبات محبت حقیقی به الله و رسولش با پیروی از امر و نهی شریعت محقق می شود، اما ادعای محبت بدون پیروی، هیچ سودی به شخص نمی‌‌رساند.

• الله متعال براساس حکمت و رحمت خویش کسانی از بندگانش را که بخواهد برمی‌‌گزیند و آنها را با نبوت و عبادت برتری می‌‌بخشد، و گاهی نشانه‌‌های خارق‌‌العاده‌‌ای به آنها اختصاص می‌‌دهد.|

﴿هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِن لَّدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاء﴾ [آل عمران: ٣٨]

٣٨ زکریا÷، وقتی رزق الله متعال بر مریم دختر عمران را غیر معمول و بر خلاف سنت‌‌های مرسوم الله متعال در فرستادن رزق و روزی دید، آرزو کرد که الله فرزندی به او روزی دهد، درحالی‌‌که خودش کهنسال و زنش نازا بود، از این رو گفت: پروردگارا، فرزندی پاکیزه برایم ببخش، که تو دعای هرکس که تو را بخواند می‌‌شنوی و اجابت می‌‌کنی.

﴿فَنَادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَـى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِّنَ اللّهِ وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِّنَ الصَّالِحِين﴾ [آل عمران: ٣٩]

٣٩ درحالی‌‌که در عبادتگاهش نماز می گزارد، فرشتگان این‌‌گونه بر او ندا زدند: همانا الله تو را به فرزندی که برایت متولد می‌‌شود و نامش یحیی است مژده می‌‌دهد، این فرزند تصدیق‌‌کنندۀ سخن الله، یعنی عیسی÷ پسر مریم- زیرا به صورتی ویژه و با سخنی از جانب الله آفریده شد- است و سرور قومش در علم و عبادت است، به منظور فارغ‌‌شدن برای عبادت پروردگارش، نفس خویش را از شهوات، از جمله نزدیکی با زنان باز می‌‌دارد و – نیز- پیامبری از صالحان است.

﴿قَالَ رَبِّ أَنَّىَ يَكُونُ لِي غُلاَمٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ قَالَ كَذَلِكَ اللّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاء﴾ [آل عمران: ٤٠]

٤٠ زکریا÷ آنگاه که فرشتگان بشارت یحیی÷ را به او دادند گفت: پروردگارا، پس از اینکه پیر شدم و زنم نازاست و بچه نمی‌‌زاید، چگونه فرزندی برایم خواهد بود! الله در پاسخ به سخن او فرمود: مثال آفرینش یحیی با وجود کهنسالی تو و نازایی همسرت، همانند آن است که الله بخواهد آنچه را که مخالف عادت مرسوم است بیافریند؛ زیرا الله بر هر چیزی تواناست و از روی حکمت و علم خویش هرچه که بخواهد انجام می‌‌دهد.

﴿قَالَ رَبِّ اجْعَل لِّيَ آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلاَّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزًا وَاذْكُر رَّبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالإِبْكَار﴾ [آل عمران: ٤١]

٤١ زکریا÷ گفت: پروردگارا، نشانه‌‌ای برای بارداری همسرم از من، برایم قرار بده، الله فرمود: نشانه‌‌ای که می‌‌خواهی این است که: سه شبانه‌‌روز نمی‌‌توانی با مردم سخن بگویی جز با اشاره و مانند آن، بدون اینکه عیبی بر تو وارد شود، پس ذکر و تسبیح الله را در آغاز و پایان روز بسیار به جای آور.

﴿وَإِذْ قَالَتِ الْمَلاَئِكَةُ يَامَرْيَمُ إِنَّ اللّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَى نِسَاء الْعَالَمِين﴾ [آل عمران: ٤٢]

٤٢ و – ای رسول- به یادآور آن‌‌گاه که فرشتگان خطاب به مریم گفتند: الله تو را با صفات پسندیده برگزیده و از کاستی‌‌ها پاک گردانده است و تو را بر زنان جهانیان زمانت برتری بخشیده است.

﴿يَامَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِين﴾ [آل عمران: ٤٣]

٤٣ ای مریم، قیام نماز را طولانی گردان، و برای پرورگارت سجده بگذار، و همراه رکوع‌‌کنندگان از بندگان صالح او تعالی، برای او رکوع بگذار.

﴿ذَلِكَ مِنْ أَنبَاء الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيكَ وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُون أَقْلاَمَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُون﴾ [آل عمران: ٤٤]

٤٤- ای رسول- این قصۀ زکریا÷ و مریم، از اخبار غیبی است که آن را به تو وحی می‌‌کنیم و نزد آن علما و صالحان نبودی آن‌‌گاه که با یکدیگر نزاع کردند در اینکه کدام‌‌یک برای تربیت مریم شایسته‌‌تر است، تا اینکه به قرعه روی آوردند و قلم‌‌های‌‌شان را افکندند و قلم زکریا پیروز شد.

﴿إِذْ قَالَتِ الْمَلائِكَةُ يَامَرْيَمُ إِنَّ اللّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِّنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِين﴾ [آل عمران: ٤٥]

٤٥- ای رسول- به یادآور هنگامی‌‌که فرشتگان گفتند: ای مریم، همانا الله فرزندی را که بدون پدر آفریده می‌‌شود و با سخنی از جانب الله است، به این ترتیب که به او می‌‌گوید: «باش» آن‌‌گاه به اذن الله فرزندی موجود می‌‌شود، به تو مژده می‌‌دهد، و نام این فرزند، عیسی مسیح÷ پسر مریم است، که مقام بزرگی در دنیا و آخرت دارد و از مقربان به او تعالی است.

برخی فواید آیات:

• عنایت الله متعال به دوستانش؛ چنان‌‌که آنها را از بدی دور می‌‌دارد و دعای‌‌شان را اجابت می‌‌کند.

• فضیلت مریم که الله او را بر زنان دنیا برتری بخشید و از کاستی‌‌ها پاک کرد و مبارک قرار داد.

• هر اندازه که نعمت الله بر بنده بیشتر شود، شکرگزاری از او تعالی با قنوت و رکوع و سجود و سایر عبادات نیز بیشتر واجب می‌‌گردد.

• مشروعیت قرعه در آن دسته از دعاوی که هیچ گواه و قرینه ای برای حل اختلاف وجود ندارد.|

﴿وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَمِنَ الصَّالِحِين﴾ [آل عمران: ٤٦]

٤٦ و قبل از دوران سخن‌‌گفتن، درحالی‌‌که طفل خردسالی است، با مردم سخن می‌‌گوید، و در کهنسالی که توان و مردانگی‌‌اش از بین رفته است با آنها سخن می‌‌گوید، و آنها را به آنچه که صلاح کار دین و دنیای‌‌شان در آن است مورد خطاب قرار می‌‌دهد، و در گفتار و رفتار از صالحان است.

﴿قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاء إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُن فَيَكُون﴾ [آل عمران: ٤٧]

٤٧ مریم با تعجب گفت: چگونه فرزندی خواهم داشت درحالی‌‌که هیچ انسانی نه از طریق حلال و نه از طریق حرام تاکنون با من نزدیکی نکرده است؟! فرشته به او گفت: همان‌‌گونه که الله فرزندی بدون پدر برایت می‌‌آفریند، اگر بخواهد، آنچه را که مخالف عادت و معمول است می‌‌آفریند، یعنی وقتی چیزی را اراده کند، به آن می‌‌گوید: «باش»، آن‌‌گاه آن چیز موجود می‌‌شود، پس هیچ‌‌چیز از توان او خارج نیست.

﴿وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالإِنجِيل﴾ [آل عمران: ٤٨]

٤٨ و نوشتن و درستی و توفیق در گفتار و رفتار را به او می‌‌آموزاند، و تورات را که بر موسی÷ نازل کرد و انجیل را که بر او نازل خواهد کرد به او می‌‌آموزاند.

﴿وَرَسُولاً إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُم بِآيَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُم مِّنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللّهِ وَأُبْرِىءُ الأكْمَهَ والأَبْرَصَ وَأُحْيِـي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللّهِ وَأُنَبِّئُكُم بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِين﴾ [آل عمران: ٤٩]

٤٩ و – نیز- او را رسولی به‌‌سوی بنی‌‌اسرائیل قرار می‌‌دهد، که به آنها می‌‌گوید: من فرستادۀ الله به‌‌سوی شما هستم، نشانه‌‌ای دال بر راستی نبوت خویش برای‌‌تان آورده‌‌ام و آن این است که: من از گِل مانند شکل پرنده برای‌‌تان می‌‌سازم، سپس در آن می‌‌دمم آن‌‌گاه به اذن الله پرنده‌‌ای زنده می‌‌شود، و کور مادرزاد را شفا می‌‌دهم و بینا می‌‌گردد، بیمار مبتلا به پیسی را شفا می‌‌دهم و پوست او سالم می‌‌شود، و مرده را زنده می‌‌گردانم، تمام این امور به اذن الله انجام می‌‌گیرد، و از غذایی که به صورت پنهانی در خانه‌‌های‌‌تان می‌‌خورید و ذخیره می‌‌کنید به شما خبر می‌‌دهم، همانا در این امور بزرگی که برای‌‌تان بیان کردم و انسان قادر بر انجامش نیست؛ نشانه‌‌ای آشکار وجود دارد بر اینکه من فرستاده‌‌ای از جانب الله به‌‌سوی شما هستم، اگر خواهان ایمان هستید و دلایل روشن را می‌‌پذیرید.

﴿وَمُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلأُحِلَّ لَكُم بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُم بِآيَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ فَاتَّقُواْ اللّهَ وَأَطِيعُون﴾ [آل عمران: ٥٠]

٥٠ و – همچنین- نزد شما آمده‌‌ام تا تورات را که قبل از من نازل شده است تصدیق کنم، و برای آسان‌‌گیری و تخفیف بر شما، بعضی از آنچه را که از قبل برای‌‌تان حرام گردانیده شده است، حلال کنم، و دلیلی روشن برای صحت سخن خود شما برای‌‌تان آورده‌‌ام، پس از الله با اجرای اوامرش و ترک نواهی‌‌اش بترسید و در آنچه شما را به آن دعوت می‌‌دهم از من اطاعت کنید.

﴿إِنَّ اللّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَـذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِيم﴾ [آل عمران: ٥١]

٥١ این امر بدان سبب است که الله پروردگار من و شماست، زیرا تنها او شایسته است که اطاعت گردد و تقوای او پیشه شود، پس فقط او را عبادت کنید، که این عبادت و تقوای الله که شما را به آن فرمان می‌‌دهم، همان راه راستی است که هیچ کجی و انحرافی ندارد.

﴿* فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنصَارِي إِلَى اللّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنصَارُ اللّهِ آمَنَّا بِاللّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُون﴾ [آل عمران: ٥٢]

٥٢ اما هنگامی‌‌که عیسی÷ از اصرار آنها بر کفر آگاه شد، خطاب به بنی‌‌اسرائیل گفت: چه کسی مرا در دعوت به‌‌سوی الله یاری می‌‌کند؟ پیروان برگزیده و مخلص او گفتند: ما یاران دین الله هستیم، به الله ایمان آوردیم و از تو پیروی کردیم، و – ای عیسی- گواه باش که ما با توحید و طاعت الله، فرمان‌‌بردار او هستیم.

برخی فواید آیات:

• عزت و جایگاه والای نوشتن و خط؛ زیرا الله تعالی این دو را قبل از سایر موارد بیان فرمود.

• یکی از سنت‌‌های الله متعال این است که رسولانش را با آیاتی که بر راستگویی آنها دلالت دارد و انسان قادر بر انجام آنها نیست تقویت می‌‌کند.

• عیسی÷، تخفیف بر بنی‌‌اسرائیل را در آنچه که بر اساس بعضی احکام تورات بر آنها سخت گرفته شده بود آورد، و این امر بر وقوع نسخ میان شرایع دلالت دارد.|

﴿رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنزَلَتْ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِين﴾ [آل عمران: ٥٣]

٥٣ حواریون همچنین گفتند: پروردگارا! به انجیل که آن را فرو فرستادی ایمان آوردیم و از عیسی÷ پیروی کردیم، پس ما را در زمرۀ گواهان به حق، همان کسانی‌‌که به تو و رسولانت ایمان آوردند قرار ده.

﴿وَمَكَرُواْ وَمَكَرَ اللّهُ وَاللّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِين﴾ [آل عمران: ٥٤]

٥٤ و کافران بنی‌‌اسرائیل مکر ورزیدند آن‌‌گاه که برای کشتن عیسی÷ کوشیدند، اما الله مکرشان را به خودشان بازگرداند و آنها را در گمراهی‌‌شان رها کرد، و و مرد دیگری را شبیه عیسی درآورد و الله بهترین مکرزنندگان است، و او شدیدترین مکر را در قبال دشمنانش به کار می گیرد.

﴿إِذْ قَالَ اللّهُ يَاعِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُواْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُون﴾ [آل عمران: ٥٥]

٥٥ و – همچنین- الله بر آنها مکر زد آن‌‌گاه که خطاب به عیسی÷ فرمود: ای عیسی، همانا من تو را بدون مرگ برمی‌‌گیرم و بدن و روح تو را به‌‌سوی خودم بالا می‌‌برم، و تو را از پلیدی کسانی‌‌که به تو کفر ورزیدند پاک می‌‌گردانم و تو را از آنها دور می‌‌سازم، و تا روز قیامت، کسانی را که تو را بر دین حق- که از جملۀ آن، ایمان به محمد‌‌ج‌‌ است- پیروی کردند، از نظر دلیل و قدرت، بالاتر از کسانی‌‌که به تو کفر ورزیدند قرار می‌‌دهم، سپس بازگشت شما در روز قیامت، فقط به‌‌سوی من است، آن‌‌گاه میان شما بر اساس حقیقتی که در آن اختلاف می‌‌کردید داوری می‌‌کنم.

﴿فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُواْ فَأُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَمَا لَهُم مِّن نَّاصِرِين﴾ [آل عمران: ٥٦]

٥٦ اما کسانی را که به تو و به حقیقتی که برای‌‌شان آوردی کفر ورزیدند، به عذاب سختی در دنیا با کشتن و اسارت و خواری و دیگر عذاب‌‌ها، و در آخرت با آتش عذاب می‌‌دهم، و یاورانی ندارند تا عذاب را از آنها دور کنند.

﴿وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللّهُ لاَ يُحِبُّ الظَّالِمِين﴾ [آل عمران: ٥٧]

٥٧ اما کسانی‌‌که به تو و به حقیقتی که برای‌‌شان آوردی، ایمان آوردند و اعمال صالح مانند نماز و زکات و روزه و صلۀ رحم و انجام دادند؛ الله ثواب اعمال‌‌شان را بدون ذره‌‌ای کاستی می‌‌دهد. این حکم در مورد پیروی از مسیح قبل از بعثت پیامبر محمد‌‌ج‌‌ است و خود مسیح به محمد بشارت داد. الله ستمکاران را دوست ندارد، و بزرگترین ستم، شرک به الله متعال و تکذیب رسولانش است.

﴿ذَلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيم﴾ [آل عمران: ٥٨]

٥٨ این قصۀ عیسی÷ را که برایت حکایت می کنیم، از نشانه‌‌های روشنی است که بر صحت آنچه بر تو نازل شده است دلالت دارد و اندرزی است برای پرهیزگاران، و حکم استواری است که باطل در آن راه ندارد.

﴿إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِندَ اللّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثِمَّ قَالَ لَهُ كُن فَيَكُون﴾ [آل عمران: ٥٩]

٥٩ همانا مثال آفرینش عیسی÷ نزد الله، مانند آفرینش آدم از خاک و بدون پدر و مادر است، و الله فقط به او گفت: بشری باش، بلافاصله همان‌‌گونه که الله اراده کرده بود وجود یافت، پس چگونه ادعا می‌‌کنند که عیسی÷ به این دلیل که بدون پدر آفریده شده است، معبود است، درحالی‌‌که اقرار می‌‌کنند آدم، بشر است، حال آنکه‌‌که بدون پدر و بدون مادر آفریده شده است؟!

﴿الْحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَلاَ تَكُن مِّن الْمُمْتَرِين﴾ [آل عمران: ٦٠]

٦٠ در مورد عیسی÷، سخن حق و بدون تردید، آن است که پروردگارت بر تو نازل کرد، پس از تردیدکنندگان و دودلان نباش، بلکه باید بر حقی که بر آن هستی پایداری ورزی.

﴿فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءكُمْ وَنِسَاءنَا وَنِسَاءكُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَةُ اللّهِ عَلَى الْكَاذِبِين﴾ [آل عمران: ٦١]

٦١ پس – ای رسول- اگر کسانی از نصارای نجران، پس از آن‌‌که علم صحیح در مورد عیسی÷ برایت آمد، در مورد امر عیسی÷ با تو مجادله کردند با این ادعا که او یکی از بندگان الله نیست، خطاب به آنها بگو: بیایید پسران ما و پسران شما و زنان ما و زنان شما و خود ما و خود شما را به حضور فراخوانیم و همگی‌‌مان جمع شویم، سپس با تضرع به درگاه الله دعا کنیم که لعنت خویش را بر دروغگویان از میان ما و شما فرو فرستد.

برخی فواید آیات:

• یکی از مظاهر کمال قدرت الله متعال این است که هرکس به دین و دوستانش مکر ورزد، مکرشان را به خودشان بازمی‌‌گرداند.

• اعتقاد صحیح و واجب در مورد عیسی÷، و بیان سازگاری آن با عقل، چون امر تازه‌‌ای در آفرینش نیست و آدم که بدون پدر و بدون مادر آفریده شده، شگفت‌‌آورتر است و همگی به انسان‌‌بودن او ایمان دارند.

• مشروعیت مباهله میان طرفین منازعه به نحوی که در آیۀ کریمه آمده است.|

﴿إِنَّ هَـذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَمَا مِنْ إِلَـهٍ إِلاَّ اللّهُ وَإِنَّ اللّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيم﴾ [آل عمران: ٦٢]

٦٢ قطعا این ماجرای مربوط به عیسی÷ که آن رابرایت بیان کردیم، همان خبر حقی است که هیچ دروغ و تردیدی در آن راه ندارد، و هیچ معبود یگانه و برحقی جز الله نیست، و همانا الله در ملک خویش شکست‌‌ناپذیر و در تدبیر و امر و خلق خویش بسیار داناست.

﴿فَإِن تَوَلَّوْاْ فَإِنَّ اللّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِين﴾ [آل عمران: ٦٣]

٦٣ پس اگر از آنچه که آورده‌‌ای روی گرداندند، و از تو پیروی نکردند، این امر به‌‌سبب فساد آنها است، و الله نسبت به کسانی‌‌که در روی زمین فساد برپا می‌‌کنند داناست و آنها را به‌‌خاطر این کار مجازات خواهد کرد.

﴿قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْاْ إِلَى كَلَمَةٍ سَوَاء بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضاً أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللّهِ فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقُولُواْ اشْهَدُواْ بِأَنَّا مُسْلِمُون﴾ [آل عمران: ٦٤]

٦٤- ای رسول- بگو: ای اهل کتاب، چه یهودیان و چه نصاری، بیایید بر سخن عدلی که همگی ما در آن یکسان هستیم جمع شویم و آن اینکه: فقط الله را عبادت کنیم و هیچ‌‌کس غیر او را هر چند مقام و جایگاه بالایی داشته باشد همراه او عبادت نکنیم، و برخی از ما برخی دیگر را اربابانی نگیرند که آنها را به‌‌جای الله عبادت و طاعت کنند، پس اگر از این حقیقت و سخن عدلی که آنها را به‌‌سوی آن فرامی‌‌خوانی روی برگرداندند، پس – ای مؤمنان- به آنها بگویید: گواه باشید که ما با طاعت، تسلیم و فرمان‌‌بردار الله هستیم.

﴿يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنزِلَتِ التَّورَاةُ وَالإنجِيلُ إِلاَّ مِن بَعْدِهِ أَفَلاَ تَعْقِلُون﴾ [آل عمران: ٦٥]

٦٥ ای اهل کتاب، چرا در مورد آیین ابراهیم÷ مجادله می‌‌کنید؟! چنان‌‌که یهودیان ادعا می‌‌کنند ابراهیم÷ یهودی بود و نصرانی‌‌ها ادعا می‌‌کنند نصرانی بود، درحالی‌‌که شما می‌‌دانید یهودیت و نصرانیت پس از مدتی طولانی از مرگ ابراهیم÷ ظهور یافت، پس آیا با عقل خویش، به بطلان سخن و خطای پندارتان پی‌‌نمی‌‌برید؟!

﴿هَاأَنتُمْ هَؤُلاء حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُم بِهِ عِلمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُم بِهِ عِلْمٌ وَاللّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُون﴾ [آل عمران: ٦٦]

٦٦ هان- ای اهل کتاب- شما در موردی از امور دین‌‌تان و آنچه بر شما فرو فرستاده شده است با پیامبر مجادله کردید که نسبت به آن دانشی داشتید، پس چرا در مورد امر و دین ابراهیم÷ که نسبت به آن دانشی ندارید و در کتاب‌‌های‌‌تان نیست و پیامبران‌‌تان آن را نیاورده‌‌اند، مجادله می‌‌کنید؟! درحالی‌‌که الله حقایق و باطن امور را می‌‌داند و شما نمی‌‌دانید.

﴿مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلاَ نَصْرَانِيًّا وَلَكِن كَانَ حَنِيفًا مُّسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِين﴾ [آل عمران: ٦٧]

٦٧ ابراهیم÷ نه بر آیین یهودیت بود و نه بر آیین نصرانیت، بلکه از ادیان باطل رویگردان و فقط تسلیم الله متعال بود، و چنان‌‌که مشرکان عرب ادعا می‌‌کنند که بر آیین ابراهیم÷ هستند، از مشرکان نیز نبود.

﴿إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَـذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُواْ وَاللّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِين﴾ [آل عمران: ٦٨]

٦٨ همانا سزاوارترین مردم برای انتساب به ابراهیم÷، همان کسانی هستند که از آنچه در زمانش آورد پیروی کردند، و نیز سزاوارترین مردم به آن، این پیامبر، محمد‌‌ج‌‌ است و کسانی از این امت که ایمان آوردند، و الله یاور و محافظ کسانی است که به او ایمان آوردند.

﴿وَدَّت طَّائِفَةٌ مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُون﴾ [آل عمران: ٦٩]

٦٩- ای مؤمنان- علمایی از اهل کتاب چه یهودی و چه نصرانی آرزو می‌‌کنند که شما را از حقی که الله شما را به آن هدایت فرمود گمراه می‌‌کردند، اما جز خودشان را گمراه نمی‌‌کنند؛ زیرا کوشش آنها در گمراه‌‌ساختن مؤمنان، بر گمراهی خودشان می‌‌افزاید و سرانجامِ کارهای‌‌شان را نمی‌‌دانند.

﴿يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللّهِ وَأَنتُمْ تَشْهَدُون﴾ [آل عمران: ٧٠]

٧٠ ای اهل کتاب، یهود و نصاری، چرا به آیات الله و دلالت آنها بر نبوت محمد‌‌ج‌‌، که بر شما نازل فرمود کفر می‌‌ورزید، درحالی‌‌که گواهی می‌‌دهید حقیقتی است که کتاب‌‌های‌‌تان بر آن دلالت دارند؟!

برخی فواید آیات:

• تمام رسالت‌‌های الهی بر این کلمۀ عدل و واحدی اتفاق دارند: یگانگی الله متعال و نهی از شرک.

• اهمیت علم به تاریخ؛ زیرا یکی از دلایل قوی برای پاسخ به ادعای پیروان باطل است.

• سزاوارترین مردم به ابراهیم÷، کسانی هستند که بر آیین و عقیدۀ او باشند، اما مجرد ادعای انتساب به او، هیچ سودی نمی‌‌رساند.

• آیات بر اشتیاق کافران اهل کتاب بر گمراه‌‌ساختن مؤمنان این امت به سبب حسادت، دلالت دارند.|

﴿يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنتُمْ تَعْلَمُون﴾ [آل عمران: ٧١]

٧١ ای اهل کتاب چرا حقیقتی را که در کتاب‌‌های‌‌تان نازل شده است با باطلی از نزد خودتان درمی‌‌آمیزید، و حق و هدایتی را که در کتاب‌‌های‌‌تان است، از جمله صحت نبوت محمد‌‌ج‌‌، پنهان می‌‌کنید، درحالی‌‌که حق را از باطل و هدایت را از گمراهی بازمی‌‌شناسید؟!

﴿وَقَالَت طَّائِفَةٌ مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُواْ بِالَّذِيَ أُنزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُواْ وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُواْ آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُون﴾ [آل عمران: ٧٢]

٧٢ گروهی از علمای یهود گفتند: در ظاهر به قرآنی که بر مؤمنان نازل شده است در اول روز ایمان بیاورید و آخر روز به آن کفر ورزید، شاید آنها به‌‌سبب کفر شما به آن، پس از اینکه ایمان آوردید، در دین‌‌شان تردید کنند، آن‌‌گاه از آن بازگردند و بگویند: آنها که به کتاب‌‌های الله داناتر هستند از آن بازگشته‌‌اند.

﴿وَلاَ تُؤْمِنُواْ إِلاَّ لِمَن تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللّهِ أَن يُؤْتَى أَحَدٌ مِّثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِندَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاء وَاللّهُ وَاسِعٌ عَلِيم﴾ [آل عمران: ٧٣]

٧٣ همچنین گفتند: و ایمان نیاورید و پیروی نکنید مگر از کسانی‌‌که پیرو دین شما باشند، - ای رسول- بگو: به‌‌راستی که هدایت به‌‌سوی حق، فقط هدایت الله متعال است، نه تکذیب و دشمنی‌‌ای که شما بر آن هستید، از ترس اینکه مبادا مثل فضیلتی که به شما داده شده است به کسی داده شود، یا ترس از اینکه مبادا نزد پروردگارتان در برابر شما استدلال کنند که به آنچه بر آنها نازل شده است اقرار کردید، - ای رسول- بگو: همانا فضیلت به دست الله است و آن را به هرکس از بندگانش بخواهد می‌‌دهد، فضل او به یک امت محدود نمی‌‌شود، و الله دارای فضل گسترده است و می‌‌داند که چه کسانی به آن سزاوار هستند.

﴿يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَن يَشَاء وَاللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيم﴾ [آل عمران: ٧٤]

٧٤ رحمت خویش را به هر یک از مخلوقاتش که بخواهد اختصاص می‌‌دهد، چنان‌‌که با هدایت و نبوت و انواع دهش‌‌ها او را فضیلت می‌‌دهد و الله دارای بخششی بزرگ و بی‌‌اندازه است.

﴿* وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِن تَأْمَنْهُ بِقِنطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُم مَّنْ إِن تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لاَّ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُون﴾ [آل عمران: ٧٥]

٧٥ و از اهل کتاب، کسی هست که اگر او را بر مال زیادی امین شماری، آنچه را که به او امانت داده شده است به تو بازمی‌‌گرداند، و از آنها کسی است که اگر او را بر مال اندکی امین شماری، آنچه را به او امانت داده شده است به تو بازنمی‌‌گرداند، مگر اینکه پیوسته بر مطالبه و درخواست از او اصرار کنی. این امر به‌‌سبب سخن و گمان فاسدشان است که: در مورد عرب و خوردن اموال‌‌شان، گناهی بر ما نیست؛ چون الله این کار را به ما اجازه داده است، این دروغ را می‌‌گویند درحالی‌‌که می‌‌دانند بر الله دروغ می‌‌بندند.

﴿بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِين﴾ [آل عمران: ٧٦]

٧٦ امر آن‌‌گونه که آنها گمان کردند نیست، بلکه بر آنها گناه است، اما هرکس به پیمان خویش با الله مبنی بر ایمان به او و رسولانش وفا کند و به پیمان خویش با مردم وفا کند و امانت را بازگرداند، و با اجرای اوامر و ترک نواهی الله از او بترسد؛ همانا الله پرهیزگاران را دوست دارد و در قبال این کار، گرامی‌‌ترین پاداش را به آنها خواهد داد.

﴿إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً أُوْلَـئِكَ لاَ خَلاَقَ لَهُمْ فِي الآخِرَةِ وَلاَ يُكَلِّمُهُمُ اللّهُ وَلاَ يَنظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيم﴾ [آل عمران: ٧٧]

٧٧ همانا کسانی‌‌که سفارش الله به آنها را مبنی بر پیروی از آنچه که در کتابش نازل فرموده و رسولانش را با آن فرستاده است تبدیل کردند، و سوگندهای‌‌شان مبنی بر وفا به پیمان الله را شکستند، و آن را به بهای ناچیزی از متاع دنیا عوض کردند، سهمی از ثواب آخرت ندارند، و در روز قیامت الله به آنچه که آنها را شاد کند با آنها سخن نمی‌‌گوید، و از روی رحمت به آنها نمی‌‌نگرد، و عذاب دردآوری برای‌‌شان است.

برخی فواید آیات:

• برخی علمای اهل کتاب، به پیروان دین‌‌شان نیرنگ می‌‌زنند و حقیقتی را که کتاب‌‌های‌‌شان بر آن دلالت می‌‌کند و رسولان‌‌شان آن را آورده‌‌اند به آنها نمی گویند.

• یکی از روش‌‌های کفار، ورود به دین و ایجاد شک در آن از داخل است.

• الله تعالی است که بخشنده و احسان‌‌کننده است، براساس فضل خویش به هرکس بخواهد می‌‌بخشد و براساس عدالت و حکمت خویش، هرکس را بخواهد محروم می‌‌کند، و فضل او جز با طاعتش به دست نمی‌‌آید.

• هر عوضی در دنیا در برابر ایمان به الله و وفای به پیمان او تعالی- هر چند که بزرگ باشد-، نسبت به ثواب و منازل آخرت، اندک و ناچیز است.|

﴿وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِندِ اللّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِندِ اللّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُون﴾ [آل عمران: ٧٨]

٧٨ و گروهی از یهود هستند که زبان‌‌های‌‌شان را با بیان آنچه که از توراتِ نازل‌‌شده از سوی الله نیست می‌‌چرخانند، تا شما گمان کنید که آنها تورات می‌‌خوانند، درحالی‌‌که از تورات نیست، بلکه به الله دروغ و افترا می‌‌بندند و می‌‌گویند: آنچه می‌‌خوانیم از جانب الله نازل شده است، درحالی‌‌که از جانب الله نیست، و بر الله دروغ می‌‌بندند درحالی‌‌که از دروغ‌‌شان بر الله و رسولانش آگاه هستند.

﴿مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُؤْتِيَهُ اللّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُواْ عِبَادًا لِّي مِن دُونِ اللّهِ وَلَـكِن كُونُواْ رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنتُمْ تَدْرُسُون﴾ [آل عمران: ٧٩]

٧٩ برای هیچ بشری سزاوار نیست که الله کتابی نازل‌‌شده از جانب خود به او بدهد و علم و فهم به او روزی دهد و او را به عنوان پیامبر برگزیند، سپس او به مردم بگوید: به جای الله، عبادت کنندگانِ من باشید، بلکه باید به آنها بگوید: به این سبب که کتاب نازل‌‌شده را به مردم تعلیم می‌‌دادید و براساس حفظ و فهم آن را به مردم درس می‌‌دادید، علمای عامل و تربیت‌‌کننده برای مردم و اصلاح‌‌کنندۀ امورشان باشید.

﴿وَلاَ يَأْمُرَكُمْ أَن تَتَّخِذُواْ الْمَلاَئِكَةَ وَالنِّبِيِّيْنَ أَرْبَابًا أَيَأْمُرُكُم بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسْلِمُون﴾ [آل عمران: ٨٠]

٨٠ و – همچنین- او را نسزد که به شما امر کند فرشتگان‌‌ﻹ‌‌ و پیامبران‌‌ﻹ‌‌ را اربابانی بگیرید که به‌‌جای الله آنها را عبادت کنید، آیا برای او جایز است پس از اینکه به او گردن نهادید و تسلیم او شدید، شما را به کفر به الله فرمان دهد؟!

﴿وَإِذْ أَخَذَ اللّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّيْنَ لَمَا آتَيْتُكُم مِّن كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءكُمْ رَسُولٌ مُّصَدِّقٌ لِّمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُواْ أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُواْ وَأَنَاْ مَعَكُم مِّنَ الشَّاهِدِين﴾ [آل عمران: ٨١]

٨١ - ای رسول- به یادآور آن‌‌گاه که الله پیمان محکم از انبیا گرفت و به آنها فرمود: هرگاه کتابی که بر شما نازل می‌‌کنم و حکمتی که آن را به شما می‌‌آموزانم به شما دادم، و یکی از شما به مکانت و جایگاهی رسید، سپس رسولی از جانب من – یعنی محمد‌‌ج‌‌ - نزدتان آمد که کتاب و حکمتی را که با شماست تصدیق کرد؛ حتماً به آنچه آورده است ایمان بیاورید، و حتماً با پیروی از او، به او یاری رسانید، پس – ای پیامبران- آیا بر این امر اقرار دارید، و پیمان محکم من در این مورد را پذیرفتید؟ آن‌‌گاه پیامبران‌‌ﻹ‌‌ پاسخ دادند: به آن اقرار کردیم، الله فرمود: بر خودتان و امت‌‌های‌‌تان گواهی دهید، و من نیز همراه شما از گواهان بر شما و آنها هستم.

﴿فَمَن تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُوْلَـئِكَ هُمُ الْفَاسِقُون﴾ [آل عمران: ٨٢]

٨٢ پس هرکس بعد از این پیمان که با گواهی الله و رسولانش محکم شده، روی گرداند، آنها از دین و طاعت الله خارج هستند.

﴿أَفَغَيْرَ دِينِ اللّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُون﴾ [آل عمران: ٨٣]

٨٣ آیا این خارج‌‌شدگان از دین و طاعت الله، غیر از دین الله که آن را برای بندگانش برگزید – یعنی اسلام- را طلب می‌‌کنند؟! درحالی‌‌که تمام مخلوقات آسمان‌‌ها و زمین، به دلخواه مانند مؤمنان، یا به اجبار مانند کافران، بر او سبحانه گردن نهاده‌‌اند و تسلیم او شده‌‌اند، سپس در روز قیامت تمام مخلوقات برای محاسبه و جزا به‌‌سوی او تعالی بازمی‌‌گردند.

برخی فواید آیات:

• گمراهی و مکر علمای یهود در تحریم کلام الله، و دروغگویی آنها به مردم از این جهت که سخن الله متعال را تغییر دادند.

• هرکس ادعا می‌‌کند که بر دین یکی از پیامبران الله است، تا زمانی‌‌که به محمد‌‌ج‌‌ ایمان نیاورده است، پیمان خویش با الله متعال را شکسته است.

• بالاترین مردم از نظر منزلت، علمای ربانی هستند که هم علم دارند وهم عمل و مردم را بر این اساس تربیت می‌‌کنند.

• بزرگترین گمراهی، رویگردانی از دین الله تعالی است که تمام مخلوقات نیکوکار و بدکردار تسلیم او هستند.|

﴿قُلْ آمَنَّا بِاللّهِ وَمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمْ لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُون﴾ [آل عمران: ٨٤]

٨٤- ای رسول- بگو: به الله به عنوان معبود ایمان آوردیم، و در آنچه که ما را به آن فرمان داده از او اطاعت کردیم، و به وحیی که آن را بر ما نازل فرموده، و به آنچه بر ابراهیم÷ و اسماعیل÷ و اسحاق÷ و یعقوب÷ و به آنچه بر پیامبران‌‌ﻹ‌‌ از فرزندان یعقوب÷، و به کتاب‌‌ها و آیاتی که به موسی÷ و عیسی÷ و تمام پیامبران‌‌ﻹ‌‌ از جانب پروردگارشان داده شده است، ایمان آوردیم، میان آنها تفاوت نمی‌‌گذاریم به این نحو که به برخی ایمان بیاوریم و به برخی دیگر کفر ورزیم، و ما فقط فرمان‌‌بردار و تسلیم الله متعال هستیم.

﴿وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلاَمِ دِينًا فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِين﴾ [آل عمران: ٨٥]

٨٥ و هرکس دینی غیر از اسلام که الله آن را برگزیده است بجوید؛ الله هرگز از او نمی‌‌پذیرد، و آنها در آخرت با ورود به آتش به خودشان زیان رسانده اند.

﴿كَيْفَ يَهْدِي اللّهُ قَوْمًا كَفَرُواْ بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُواْ أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِين﴾ [آل عمران: ٨٦]

٨٦ گروهی‌‌که پس ایمان‌‌ آوردن به الله و گواهی دادن به حقانیت آنچه رسول، محمد‌‌ج‌‌ آورد، و دلایل آشکار بر صحت این امر برای‌‌شان آمد، کفر ورزیدند، الله چگونه آنها را برای ایمان به خود و رسولش توفیق می‌‌دهد؟! الله گروه ستمکار را که گمراهی را به‌‌جای هدایت برگزیدند، به ایمان به خود توفیق نمی‌‌دهد.

﴿أُوْلَـئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِين﴾ [آل عمران: ٨٧]

٨٧ همانا جزای آن ستمکاران که باطل را برگزیدند این است که لعنت الله و فرشتگان و تمام مردم بر آنها است، پس آنها از رحمت الله دور و رانده هستند.

﴿خَالِدِينَ فِيهَا لاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلاَ هُمْ يُنظَرُون﴾ [آل عمران: ٨٨]

٨٨ در آتش جاودان هستند و از آن خارج نمی‌‌شوند، و عذابش از آنها کاسته نمی‌‌شود، و به آنها مهلت داده نمی‌‌شود تا توبه کنند و عذر بیاورند.

﴿إِلاَّ الَّذِينَ تَابُواْ مِن بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُواْ فَإِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيم﴾ [آل عمران: ٨٩]

٨٩ مگر کسانی‌‌که پس از کفر و ستم‌‌شان به‌‌سوی الله بازگشتند و عمل صالح انجام دادند؛ زیرا الله برای بندگان توبه‌‌کارش بسیار آمرزنده و مهربان است.

﴿إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُواْ كُفْرًا لَّن تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُوْلَـئِكَ هُمُ الضَّالُّون﴾ [آل عمران: ٩٠]

٩٠ همانا کسانی‌‌که پس از ایمان‌‌شان کفر ورزیدند، و تا زمان مرگ بر کفر خویش ادامه دادند؛ هنگام فرارسیدن مرگ توبه از آنها پذیرفته نمی‌‌شود چون زمان توبه گذشته است، و آنها هستند که راه مستقیمِ متصل به الله متعال را گم کرده‌‌اند.

﴿إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَمَاتُواْ وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَن يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِم مِّلْءُ الأرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُوْلَـئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُم مِّن نَّاصِرِين﴾ [آل عمران: ٩١]

٩١ همانا کسانی‌‌که کفر ورزیدند و بر کفرشان مردند؛ از هیچ‌‌یک از آنها طلا به مقدار وزن زمین پذیرفته نخواهد شد هر چند آن را در برابر آزادی خویش از آتش ارائه کنند، برای آنها عذابی دردآور است، و در روز قیامت یاورانی ندارند تا عذاب را از آنها دور سازد.

برخی فواید آیات:

• ایمان به تمام پیامبرانی که الله متعال آنها را فرستاده است و تمام کتاب‌‌هایی که بر آنها نازل کرده است، بدون اینکه میان آنها تفاوت گذاشته شود، واجب است.

• پس از بعثت پیامبر، محمد‌‌ج‌‌، الله جز اسلام که محمد‌‌ج‌‌ آن را آورده است، هیچ دینی را از هیچ‌‌کس نمی‌‌پذیرد.

• هرکس بر گمراهی اصرار کند و به آن ادامه دهد، الله او را با عدم توفیق به توبه و هدایت مجازات می‌‌کند.

• درِ توبه تا زمانی‌‌که مرگ فرا نرسیده است، یا خورشید از مغرب طلوع نکرده است، به روی بنده باز است، اما در زمان‌‌های مذکور توبه پذیرفته نمی‌‌شود.

• در روز قیامت، فقط عمل صالح انسان، او را از عذاب آتش نجات می‌‌دهد، اما مال حتی اگر چنان زیاد باشد که زمین را پر بکند، ذره‌‌ای به او فایده نمی‌‌رساند.|

﴿لَن تَنَالُواْ الْبِرَّ حَتَّى تُنفِقُواْ مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنفِقُواْ مِن شَيْءٍ فَإِنَّ اللّهَ بِهِ عَلِيم﴾ [آل عمران: ٩٢]

٩٢ - ای مؤمنان- هرگز به ثواب و منزلت نیکوکاران دست نمی‌‌یابید مگر زمانی‌‌که از اموال‌‌تان که دوست دارید در راه الله انفاق کنید، و هر انفاقی که کنید، کم باشد یا زیاد، همانا الله از نیّات و اعمال شما آگاه است و هرکس را بر اساس عملش جزا می‌‌دهد.

﴿* كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِـلاًّ لِّبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلاَّ مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِن قَبْلِ أَن تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُواْ بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِن كُنتُمْ صَادِقِين﴾ [آل عمران: ٩٣]

٩٣ تمام غذاهای پاکیزه برای بنی‌‌اسرائیل حلال بود، و چیزی از آن برای‌‌شان حرام نشده بود مگر آنچه را که یعقوب÷ قبل از نزول تورات بر خودش حرام کرده بود، نه چنان‌‌که یهود ادعا می‌‌کنند که آن تحریم در تورات بوده است، - ای پیامبر- به آنها بگو: اگر در این ادعا راست می‌‌گویید، پس تورات را بیاورید و آن را بخوانید، آن‌‌گاه مبهوت ماندند و آن را نیاوردند. این مثال، بر دروغ بستن بر تورات و تحریف مضمون آن توسط یهودیان دلالت می‌‌کند.

﴿فَمَنِ افْتَرَىَ عَلَى اللّهِ الْكَذِبَ مِن بَعْدِ ذَلِكَ فَأُوْلَـئِكَ هُمُ الظَّالِمُون﴾ [آل عمران: ٩٤]

٩٤ پس هرکس بعد از ظهور حجت بر الله دروغ ببندد، به اینکه آنچه را یعقوب÷ بر خود حرام کرده بود، بدون تحریم از جانب الله بود؛ آنها با رهاکردن حق پس از ظهور حجتش بر خود ستم روا داشته‌‌اند.

﴿قُلْ صَدَقَ اللّهُ فَاتَّبِعُواْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِين﴾ [آل عمران: ٩٥]

٩٥- ای پیامبر- بگو: الله در آنچه که در مورد یعقوب÷ خبر داده، و تمام آنچه که نازل فرموده و تشریع کرده است، راست گفت. پس از دین ابراهیم÷ پیروی کنید، که به راستی از تمام ادیان به‌‌سوی دین اسلام گرویده بود، و غیر الله را هرگز با او شریک قرار نداده بود.

﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِّلْعَالَمِين﴾ [آل عمران: ٩٦]

٩٦ همانا اولین خانه‌‌ای که در زمین برای تمام مردم به‌‌خاطر عبادت الله ساخته شد، بیت الله الحرام در مکه است، که خانۀ مبارکی است، و منافع دینی و دنیوی زیادی دارد و در آن هدایتی برای تمام جهانیان است.

﴿فِيهِ آيَاتٌ بَيِّـنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ الله غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِين﴾ [آل عمران: ٩٧]

٩٧ در این خانه، نشانه‌‌های آشکاری مانند مناسک و مشاعر، بر عزت و فضیلت آن وجود دارد، از جملۀ این نشانه‌‌ها، سنگی است که ابراهیم÷ آن‌‌گاه که خواست دیوار کعبه را بالا ببرد بر روی آن ایستاد، و یکی دیگر از این نشانه‌‌ها، این است که هرکس در آن وارد شود، ترس از او برداشته می‌‌شود و آسیبی به او نمی‌‌رسد. و الله قصد این خانه برای ادای مناسک حج را بر مردمی که توانایی رسیدن به آن را دارند واجب گردانیده است، و هرکس به فریضۀ حج کفر ورزد، همانا الله از این کافر و از تمام جهانیان بی‌‌نیاز است.

﴿قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللّهِ وَاللّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُون﴾ [آل عمران: ٩٨]

٩٨- ای پیامبر- بگو: ای اهل کتاب، چه یهود و چه نصاری، چرا دلایل راستگویی پیامبر از جمله دلایلی را که تورات و انجیل آورده‌‌اند انکار می‌‌کنید؟! و الله بر این عمل شما آگاه است و آن را می‌‌بیند و به‌‌خاطر آن شما را مجازات می‌‌کند.

﴿قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنتُمْ شُهَدَاء وَمَا اللّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُون﴾ [آل عمران: ٩٩]

٩٩- ای پیامبر- بگو: ای اهل کتاب یهود و نصاری، چرا مردمانی را که به دین الله ایمان می‌‌آورند از دین الله بازمی‌‌دارید، برای دین الله، انحراف از حق به باطل و برای پیروانش، گمراهی از هدایت را می‌‌جویید، درحالی‌‌که شما گواه هستید این دین، همان حقیقتی است که در کتاب‌‌های‌‌تان تصدیق شده است؟! و الله از کفری که به او می‌‌ورزید و اینکه از راهش بازمی‌‌دارید غافل نیست و شما را به‌‌خاطر آن مجازات خواهد کرد.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوَاْ إِن تُطِيعُواْ فَرِيقًا مِّنَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ يَرُدُّوكُم بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِين﴾ [آل عمران: ١٠٠]

١٠٠ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، اگر گروهی از اهل کتاب از یهود و نصاری را در آنچه که می‌‌گویند پیروی کنید، و نظر آنها را در آنچه که ادعا می‌‌کنند بپذیرید، به‌‌سبب حسادت و گمراهی از هدایت که به آن مبتلا هستند، شما را پس از ایمان به کفر بازمی‌‌گردانند.

برخی فواید آیات:

• یهودیان بر الله متعال و پیامبرانش‌‌ﻹ‌‌ دروغ بستند، از جمله اینکه ادعا کردند تحریم برخی غذاها توسط یعقوب÷، در تورات نازل شده است.

• بزرگترین و گرامی‌‌ترین مکان برای عبادت، بیت‌‌الحرام است، زیرا اولین خانه‌‌ای است که برای عبادت الله قرار داده شده و خصوصیت‌‌هایی دارد که دیگر اماکن ندارند.

• الله متعال برای تأکید بر وجوب حج، این حکم را با مؤکدترین الفاظ بیان فرمود.|

﴿وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَن يَعْتَصِم بِاللّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيم﴾ [آل عمران: ١٠١]

١٠١ و چگونه پس از اینکه به الله ایمان آوردید، به او کفر می‌‌ورزید، درحالی‌‌که بزرگترین سبب برای پایداری بر ایمان همراه شماست! زیرا آیات الله بر شما خوانده می‌‌شود، و رسولش محمد‌‌ج‌‌ آن را برای شما توضیح می‌‌دهد، و هرکس به کتاب الله و سنت رسولش چنگ بزند، همانا الله او را به راه راستی که هیچ کجی و انحرافی ندارد توفیق داده است.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلاَ تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُون﴾ [آل عمران: ١٠٢]

١٠٢ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، آن‌‌گونه که سزاوار ترسیدن است از پروردگارتان بترسید، و این امر با پیروی از اوامر او و اجتناب از نواهی‌‌اش و شکرگزاری بر نعمت‌‌هایش حاصل می‌‌شود، و به دین‌‌تان چنگ بزنید تا زمانی‌‌که مرگ شما را فراگیرد و شما بر آن باشید.

﴿وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعًا وَلاَ تَفَرَّقُواْ وَاذْكُرُواْ نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنتُمْ أَعْدَاء فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنتُمْ عَلَىَ شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَكُم مِّنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُون﴾ [آل عمران: ١٠٣]

١٠٣ و – ای مؤمنان- به قرآن و سنت چنگ زنید، و آنچه را که باعث پراکندگی شما می‌‌شود مرتکب نشوید، و به یاد آورید که الله بر شما نعمت بخشید آن‌‌گاه که قبل از اسلام با یکدیگر دشمن بودید و به کوچک‌‌ترین سبب با یکدیگر می‌‌جنگیدید، پس با اسلام دل‌‌های شما را با یکدیگر جمع کرد، آن‌‌گاه به فضل او، برادران دینی یکدیگر شدید، نسبت به یکدیگر مهربان و خیرخواه شدید، و قبل از آن، به‌‌سبب کفرتان، در آستانۀ ورود به آتش قرار داشتند. آن‌‌گاه الله با اسلام شما را از آتش نجات داد و شما را به ایمان هدایت فرمود. و همان‌‌گونه که الله این امر را برای شما بیان فرمود، آنچه را که سبب اصلاح احوال‌‌تان در دنیا و آخرت می‌‌شود برای‌‌تان بیان می‌‌کند، تا به راه راست هدایت شوید و راه استقامت و پایداری را بپیمایید.

﴿وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَأُوْلَـئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُون﴾ [آل عمران: ١٠٤]

١٠٤ و – ای مؤمنان- باید گروهی از شما باشند که به هر خیری که الله دوست دارد دعوت دهند، به معروف که شریعت بر آن راهنمایی می‌‌کند و عقل آن را نیکو می‌‌داند امر کنند، و از منکر که شریعت از آن نهی کرده و عقل آن را قبیح می‌‌داند نهی کنند، رستگاران کامل در دنیا و آخرت هستند.

﴿وَلاَ تَكُونُواْ كَالَّذِينَ تَفَرَّقُواْ وَاخْتَلَفُواْ مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُوْلَـئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيم﴾ [آل عمران: ١٠٥]

١٠٥ و – ای مؤمنان- مانند اهل کتاب نباشید که پراکنده شدند و به احزاب و گروه‌‌ها تقسیم شدند، و پس از اینکه آیات روشن از جانب الله متعال برای‌‌شان آمد، در دین‌‌شان اختلاف ورزیدند، و برای آنها عذاب بزرگی از جانب الله است.

﴿يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُم بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُواْ الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُون﴾ [آل عمران: ١٠٦]

١٠٦ این عذاب بزرگ در روز قیامت بر آنها واقع می‌‌شود، آن‌‌گاه که چهره‌‌های پیروان ایمان از شادی و رستگاری سفید می‌‌شود و چهره‌‌های کافران از اندوه و غم سیاه می‌‌شود، اما برای توبیخ کسانی‌‌که در آن روز بزرگ چهره‌‌های‌‌شان سیاه شده است به آنها گفته می‌‌شود: آیا به توحید الله و پیمان او که از شما گرفت مبنی بر اینکه هیچ‌‌چیز را با او شریک نگردانید، پس از آن‌‌که آن را تصدیق و به آن اقرار کردید، کفر ورزیدید؟! پس عذاب الله را که به‌‌سبب کفرتان برای شما آماده ساخته است بچشید.

﴿وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُون﴾ [آل عمران: ١٠٧]

١٠٧ اما جایگاه کسانی‌‌که چهره‌‌های‌‌شان سفید شده است، بهشت‌‌های جاویدان است که برای همیشه در آن می‌‌مانند، در نعمت‌‌هایی که هرگز از بین نمی‌‌روند و تبدیل نمی‌‌شوند.

﴿تِلْكَ آيَاتُ اللّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِّلْعَالَمِين﴾ [آل عمران: ١٠٨]

١٠٨- ای پیامبر- این آیات را که وعده‌‌ها و وعیدهای الله را در بردارد، با اخبار صحیح و احکام عادلانه بر تو می‌‌خوانیم، و الله هیچ ستمی را برای هیچ‌‌یک از جهانیان نمی‌‌خواهد، بلکه هیچ‌‌کس را جز به‌‌سبب آنچه که کسب کرده است عذاب نمی‌‌کند.

برخی فواید آیات:

• پیروی از شهوات اهل کتاب، انسان را به‌‌سوی گمراهی و دوری از دین الله متعال می‌‌کشاند.

• چنگ‌‌زدن به قرآن و سنت و تمسک‌‌جستن به دستورات آن دو، بزرگترین وسیله برای پایداری بر حق، و محافظت از گمراهی و پراکندگی است.

• جدایی و اختلاف واقع در امت اسلام در مسائل اعتقادی، شبیه اهل کتاب است که بیان شد.

• وجوب امر به معروف و نهی از منکر؛ زیرا رستگاری امت و سبب تمایز آن را به همراه دارد.|

﴿وَلِلّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَإِلَى اللّهِ تُرْجَعُ الأُمُور﴾ [آل عمران: ١٠٩]

١٠٩ و مالکیت تمام مخلوقات و اموری که در آسمان‌‌ها و زمین هستند، فقط برای الله متعال است، و سرانجام کار تمام مخلوقاتش به‌‌سوی او تعالی است، آن‌‌گاه هر یک از آنها را به همان اندازه که استحقاقش را دارد جزا می‌‌دهد.

﴿كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَّهُم مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُون﴾ [آل عمران: ١١٠]

١١٠- ای امت محمد- شما در ایمان و عمل، بهترین امتی هستید که الله برای مردم پدیدار کرد، و سودمندترین مردم نسبت به مردم هستید، که آنها را به کار معروف که شریعت به آن راهنمایی می‌‌کند و عقل آن را نیکو می‌‌داند امر می‌‌کنید، و از منکر که شریعت از آن نهی می‌‌کند و عقل آن را ناپسند می‌‌داند نهی می‌‌کنید، و به الله ایمان قطعی که عمل آن را تصدیق می‌‌کند دارید. و اگر اهل کتاب، چه یهود و چه نصاری به محمد‌‌ج‌‌ ایمان آورده بودند، به‌‌طور قطع برای دنیا و آخرت‌‌شان بهتر بود. شمار اندکی از اهل کتاب به آنچه محمد‌‌ج‌‌ آورده است ایمان می‌‌آورند و اکثر آنها از دین و شریعت الله خارج هستند.

﴿لَن يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذًى وَإِن يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الأَدُبَارَ ثُمَّ لاَ يُنصَرُون﴾ [آل عمران: ١١١]

١١١ و – ای مؤمنان- هر اندازه که با شما دشمنی داشته باشند، جز آزار زبانی مانند اینکه از دین شما عیب‌‌جویی کنند و شما را به مسخره بگیرند، هیچ آسیبی نمی‌‌توانند به دین و جان شما وارد کنند، و اگر با شما بجنگند، شکست‌‌خورده از مقابل شما فرار می‌‌کنند و هرگز به آنها یاری نمی‌‌شود.

﴿ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُواْ إِلاَّ بِحَبْلٍ مِّنْ اللّهِ وَحَبْلٍ مِّنَ النَّاسِ وَبَاؤُوا بِغَضَبٍ مِّنَ اللّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُواْ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللّهِ وَيَقْتُلُونَ الأَنبِيَاء بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوا وَّكَانُواْ يَعْتَدُون﴾ [آل عمران: ١١٢]

١١٢ یهودیان هرجا یافت شوند، خواری و حقارت آنها را احاطه کرده و دربرمی‌‌گیرد، چنان‌‌که جز به پیمان یا پناهی از جانب الله متعال یا از جانب مردم امنیت نمی‌‌یابند، و به خشمی از الله بازآمدند و نیاز و بینوایی آنها را به‌‌صورت کامل دربرگرفته است، این امر بدان سبب است که به آیات الله کفر ورزیدند و پیامبرانش‌‌ﻹ‌‌ را از روی ستم به قتل رساندند، و – نیز- به این سبب که نافرمانی کردند و از حدود الله گذشتند.

الله پس از بیان حال بیشتر اهل کتاب، حال گروهی از آنها را بیان می‌‌فرماید که بر حق قرار دارند و آن را برپا می‌‌دارند:

﴿* لَيْسُواْ سَوَاء مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللّهِ آنَاء اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُون﴾ [آل عمران: ١١٣]

١١٣ اهل کتاب حالت یکسانی ندارند، بلکه گروهی از آنها بر دین الله قرار دارند، امر و نهی او را برپا می‌‌دارند و در لحظاتی از شب آیات الله را در نماز قرائت می‌‌کنند، این گروه، قبل از بعثت پیامبر محمد‌‌ج‌‌ بودند و هر یک از آنها که اسلام را دریافته، مسلمان شده است.

﴿يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُوْلَـئِكَ مِنَ الصَّالِحِين﴾ [آل عمران: ١١٤]

١١٤ به الله و روز آخرت ایمان قاطع دارند، به معروف و نیکی امر می‌‌کنند، و از منکر و بدی نهی می‌‌کنند، به انجام کارهای خیر مبادرت می‌‌ورزند، و زمان‌‌های طاعات را غنیمت می‌‌شمارند، آن دسته از بندگان الله که این صفات را دارند، نیّات و اعمال‌‌شان اصلاح شده است.

﴿وَمَا يَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ فَلَن يُكْفَرُوْهُ وَاللّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِين﴾ [آل عمران: ١١٥]

١١٥ اینها هر خیری که انجام دهند، کم باشد یا زیاد، ثواب آن هرگز تباه نخواهد شد، و از مزدش کاسته نخواهدگشت، و الله نسبت به پرهیزگاران داناست، آنها که اوامرش را اجرا و نواهی‌‌اش را ترک می‌‌کنند، ذره‌‌ای از اعمال آنها بر او پوشیده نمی‌‌ماند، و جزای اعمال‌‌شان را به آنها می‌‌دهد.

برخی فواید آیات:

• بزرگترین وجه تمایز و برتری امت اسلام – پس از ایمان به الله- امر به معروف و نهی از منکر است.

• الله متعال، به‌‌سبب گناه و رویگردانی اهل کتاب از دین الله و وفا نکردن به پیمانی که از آنها گرفت، به خواری آنها فرمان داده است.

• اهل کتاب حالت یکسانی ندارند؛ زیرا برخی از آنها فرمان الله را اجرا و از دین او تعالی پیروی می‌‌کنند و در برابر حدودش بازمی‌‌ایستند، و اینان بزرگترین مزد و ثواب را دارند. این حالت به زمان قبل از بعثت پیامبر محمد‌‌ج‌‌ برمی‌‌گردد.|

﴿إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَن تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلاَ أَوْلاَدُهُم مِّنَ اللّهِ شَيْئًا وَأُوْلَـئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُون﴾ [آل عمران: ١١٦]

١١٦ کسانی‌‌که به الله و رسولانش کفر ورزیدند، اموال و فرزندان‌‌شان ذره‌‌ای از عذاب الله از آنها دفع نمی‌‌کنند؛ عذاب او تعالی را از آنها بازنخواهند گرداند و رحمتش را برای آنها جلب نخواهند کرد، بلکه بر عذاب و افسوس‌‌شان خواهند افزود، و آنها ساکنان آتش هستند که در آن جاودان خواهند بود.

﴿مَثَلُ مَا يُنفِقُونَ فِي هِـذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللّهُ وَلَـكِنْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُون﴾ [آل عمران: ١١٧]

١١٧ مثال آنچه این کافران در راه‌‌های خیر انفاق می‌‌کنند، و ثوابش که در انتظار آن هستند، مانند بادی دارای سرمای شدید است که به کشتزار مردمی که با انجام گناهان و غیر آن بر خود ستم کرده‌‌اند بوزد و آن را نابود سازد، درحالی‌‌که خیر زیادی از آن انتظار داشته‌‌اند، پس همان‌‌گونه که چنین بادی کشتزار را از بین می‌‌برد و کشتزار هیچ سودی نمی‌‌رساند، کفر نیز ثواب اعمال آنها را که به آن امید بسته بودند، از بین می‌‌برد، و الله بر آنها ستم نکرده است- الله برتر از آن است که ستم کند- بلکه آنها خود به‌‌سبب کفر به الله و تکذیب رسولانش، بر خویشتن ستم روا داشتند.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ لاَ يَأْلُونَكُمْ خَبَالاً وَدُّواْ مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاء مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيَاتِ إِن كُنتُمْ تَعْقِلُون﴾ [آل عمران: ١١٨]

١١٨ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، از غیر مؤمنان دوست و همراز نگیرید، که آنها را بر اسرار و احوال خصوصی خویش آگاه سازید، زیرا آنها در جستجوی رساندن آسیب به شما و فاسدکردن حال‌‌تان کوتاهی نمی‌‌ورزند، آنچه که به شما ضرر می‌‌رساند و شما را به سختی می‌‌اندازد آرزو می‌‌کنند، کراهیت و دشمنی با عیب‌‌جویی در دین‌‌تان، و بدگویی میان شما، و افشای اسرارتان، بر زبان‌‌های‌‌شان آشکار شده است، و نفرتی که دل‌‌های‌‌شان پنهان می‌‌دارد بزرگتر است، - ای مؤمنان- دلایل روشن بر آنچه که مصالح دنیا و آخرت شما را تأمین می کند برای‌‌تان بیان کردیم، اگر در آنچه که پروردگارتان بر شما فرو فرستاد بیندیشید.

﴿هَاأَنتُمْ أُوْلاء تُحِبُّونَهُمْ وَلاَ يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُواْ آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْاْ عَضُّواْ عَلَيْكُمُ الأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُواْ بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُور﴾ [آل عمران: ١١٩]

١١٩ هان شما – ای مؤمنان- آن مردمان را دوست می‌‌دارید، و آرزوی خیر برای‌‌شان دارید، درحالی‌‌که آنها شما را دوست ندارند و برای‌‌تان آرزوی خیر نمی‌‌کنند، بلکه از شما کینه دارند، و شما به تمام کتاب‌‌ها از جمله کتاب‌‌های آنها ایمان دارید، اما آنها به کتابی که الله بر پیامبر شما فرو فرستاد ایمان ندارند، و هرگاه با شما دیدار کنند به زبان می‌‌گویند: تصدیق کردیم، اما هرگاه با یکدیگر خلوت کنند، به‌‌سبب اندوه و خشم از اتحاد و اجتماع کلمه و عزت اسلام که شما بر آن هستید و خواری خودشان، سر انگشتان‌‌شان را می‌‌گزند. – ای پیامبر- به آن مردم بگو: بر آنچه که هستید بمانید تا به‌‌سبب غم و خشم بمیرید، به‌‌راستی که الله از ایمان و کفر، و خیر و شری که در سینه‌‌هاست وجود دارد.

﴿إِن تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِن تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُواْ بِهَا وَإِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ لاَ يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيط﴾ [آل عمران: ١٢٠]

١٢٠ - ای مؤمنان- اگر نعمت پیروزی بر دشمن یا افزایش مال و فرزند به شما برسد، آنها دچار غم و اندوه می‌‌شوند، و اگر مصیبتی براثر پیروزی دشمن یا کاهش در مال و فرزند به شما برسد، به آن خرسند می‌‌گردند و شما را سرزنش می‌‌کنند، و اگر بر اوامر و مقدّرات الله شکیبایی کنید و از خشم او تعالی بر خویشتن بترسید، مکر و آزار آنها زیانی به شما نمی‌‌رساند؛ زیرا الله بر نیرنگ‌‌های آنها احاطه دارد و نیرنگ‌‌های‌‌شان را درحالی‌‌که ناکام هستند به خودشان بازخواهد گرداند.

﴿وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّىءُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللّهُ سَمِيعٌ عَلِيم﴾ [آل عمران: ١٢١]

١٢١- ای پیامبر- به یادآور وقتی که در آغاز روز از مدینه برای پیکار با مشرکان در اُحُد خارج شدی، آن‌‌گاه که مؤمنان را در مواضع خود در میدان نبرد قرار دادی، و موضع هر یک از آنها را برایش مشخص کردی، و الله سخنان شما را می‌‌شنود و به اعمال شما داناست.

برخی فواید آیات:

• نهی مؤمنان از دوستی با کافران و انتخاب آنها به‌‌عنوان دوست و همراز که باعث می‌‌شود از احوال و اسرار مؤمنان آگاه شوند.

• یکی از انواع دشمنی کافران با مؤمنان این است که اگر مصیبت و نقصانی بر مؤمنان وارد شود شاد می‌‌شوند و اگر خیری به آنها برسد به خشم می‌‌آیند.

• جلوگیری از مکر و نیرنگ کافران، با شکیبایی و اظهارنکردن ترس؛ سپس تقوای الهی و به کارگیری اسباب قدرت و پیروزی.|

﴿إِذْ هَمَّت طَّائِفَتَانِ مِنكُمْ أَن تَفْشَلاَ وَاللّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُون﴾ [آل عمران: ١٢٢]

١٢٢- ای پیامبر- به یادآور آنچه را که برای دو گروه از مؤمنان بنی‌‌سَلِمَه و بنی‌‌حارثه رخ داد، آن‌‌گاه که سست شدند، و تصمیم گرفتند هنگام بازگشت منافقان، بازگردند، و الله اینها را با پایدارساختن بر پیکار و بازگرداندن از آنچه بر انجامش تصمیم گرفته بودند، یاری رساند و مؤمنان باید در تمام احوال‌‌شان فقط بر الله تکیه کنند.

﴿وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّهُ بِبَدْرٍ وَأَنتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُواْ اللّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون﴾ [آل عمران: ١٢٣]

١٢٣ و به‌‌طور قطع الله در کارزار بدر شما را بر مشرکان پیروز گرداند، درحالی‌‌که به‌‌سبب کمبود افراد و ساز و برگ جنگی ضعیف بودید، پس از الله بترسید باشد که شکر نعمت‌‌هایی را که بر شما ارزانی داشت به‌‌جای آورید.

﴿إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَن يَكْفِيكُمْ أَن يُمِدَّكُمْ رَبُّكُم بِثَلاَثَةِ آلاَفٍ مِّنَ الْمَلائِكَةِ مُنزَلِين﴾ [آل عمران: ١٢٤]

١٢٤- ای پیامبر- به یادآور آن‌‌گاه که برای پایدارساختن مؤمنان در کارزار بدر پس از اینکه شنیدند نیروی کمکی برای مشرکان در راه است، به آنها گفتی: آیا برای شما کافی نخواهد بود اگر الله با سه هزار فرشته فرود‌‌آمده از جانب او سبحانه شما را برای تقویت در کارزار یاری کند؟!

﴿بَلَى إِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ وَيَأْتُوكُم مِّن فَوْرِهِمْ هَـذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُم بِخَمْسَةِ آلافٍ مِّنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِين﴾ [آل عمران: ١٢٥]

١٢٥ آری، همانا این امر برای‌‌تان بس است. و بشارتی برای یاریِ دیگری از جانب الله برای‌‌تان است: اگر در کارزار شکیبایی کنید، و از الله پروا دارید، درحالی‌‌که نیروی کمکی برای دشمن بیاید و بی‌‌درنگ بر شما بتازند، پروردگارتان شما را با پنج هزار فرشته که خودشان و اسب‌‌های‌‌شان با علامت مشخص، نشانه‌‌دار هستند یاری خواهد رساند.

﴿وَمَا جَعَلَهُ اللّهُ إِلاَّ بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُم بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِندِ اللّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيم﴾ [آل عمران: ١٢٦]

١٢٦ و الله این یاری و امداد با فرشتگان را فقط به عنوان خبری شادی‌‌آور برای‌‌تان قرار داد، تا دل‌‌های‌‌تان به آن آرام گیرد، وگرنه، پیروزی حقیقی فقط با این اسباب ظاهری به دست نمی‌‌آید، بلکه پیروزی حقیقی از جانب الله شکست‌‌ناپذیری است که هیچ‌‌کس بر او چیره نمی‌‌شود، و در تقدیر و تشریع خویش بسیار داناست.

﴿لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِّنَ الَّذِينَ كَفَرُواْ أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنقَلِبُواْ خَائِبِين﴾ [آل عمران: ١٢٧]

١٢٧ الله با این پیروزی که در غزوۀ بدر برای‌‌تان به وقوع پیوست، خواست که گروهی از کافران را با قتل نابود کند، و گروهی دیگر را خوار گرداند و با شکست آنها را خشمگین سازد، تا اینکه با زبونی و خواری بازگردند.

﴿لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذَّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُون﴾ [آل عمران: ١٢٨]

١٢٨ آن‌‌گاه که رسول‌‌ج‌‌، دعا کرد رؤسای مشرکان نابود شوند پس از کاری که در اُحد انجام دادند، الله خطاب به او فرمود: ذره‌‌ای از کار آنها در اختیار تو نیست، بلکه امر در اختیار الله است، پس صبر کن تا اینکه الله میان شما داوری کند، که یا توفیق توبه به آنها دهد و اسلام آورند، یا بر کفر خویش ادامه دهند و الله آنها را عذاب کند؛ زیرا در این صورت، ستمکار و سزاوار عذاب هستند.

﴿وَلِلّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَن يَشَاء وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاء وَاللّهُ غَفُورٌ رَّحِيم﴾ [آل عمران: ١٢٩]

١٢٩ تمام مخلوقات و تدابیری که در آسمان‌‌ها و در زمین وجود دارد از آنِ الله است، براساس رحمت خویش، گناهان هر یک از بندگانش را بخواهد می‌‌آمرزد، و از روی عدل خویش، هر یک از آنها را بخواهد عذاب می‌‌کند، و الله نسبت به بندگان توبه‌‌کارش بسیار آمرزنده و مهربان است.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَأْكُلُواْ الرِّبَا أَضْعَافًا مُّضَاعَفَةً وَاتَّقُواْ اللّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُون﴾ [آل عمران: ١٣٠]

١٣٠ ای کسانی‌‌که ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، از گرفتن ربا به این نحو که چندین برابر سرمایه‌‌تان را که به قرض داده‌‌اید بگیرید، آن‌‌گونه که مردم جاهلیت انجام می‌‌دادند، بپرهیزید، و تقوای الهی را با اجرای اوامر و ترک نواهی‌‌اش پیشه کنید، باشد که به خیر دنیا و آخرت که آن را می‌‌جویید برسید.

﴿وَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِين﴾ [آل عمران: ١٣١]

١٣١ و با انجام اعمال صالح و ترک محرمات، میان خودتان و آتشی که الله آن را برای کافران آماده کرده است سپری قرار دهید.

﴿وَأَطِيعُواْ اللّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُون﴾ [آل عمران: ١٣٢]

١٣٢ و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی، از الله و رسولش فرمان‌‌برداری کنید، باشد که به رحمت دنیا و آخرت دست یابید.

برخی فواید آیات:

• مشروعیت یادآوری نعمت‌‌ها و کیفرهایی که بر مردم نازل می‌‌شود تا شخص از آنها پند و عبرت بگیرد.

• از بزرگترین اسباب نزول یاری و رحمت و لطف الله بر بندگانش: پایبندی به تقوی و شکیبایی بر سختی‌‌های کارزار است.

• تمام امور، از آنِ الله متعال است، به آنچه بخواهد حکم می‌‌کند و آنچه را اراده کند انجام می‌‌دهد. مؤمن حقیقی، به امر الله متعال گردن می‌‌نهد و از حکمش فرمان‌‌برداری می‌‌کند.

• گناهان – از جمله ربا- از بزرگترین اسباب خواری بنده، به‌‌خصوص در مواضع سخت و دشوار هستند.

• قرار گرفتن نهی از ربا در میان آیات غزوۀ احد، شمول و به‌‌هم‌‌پیوستگی احکام اسلام را می‌‌رساند، به‌‌گونه‌‌ای که در میان سخن از یک حکم به حکمی دیگر اشاره می‌‌کند.|

﴿* وَسَارِعُواْ إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِين﴾ [آل عمران: ١٣٣]

١٣٣ و بر انجام کارهای خیر و تقرب به الله با انواع طاعات، مبادرت ورزید و پیشی بگیرید، تا به آمرزشی بزرگ از جانب الله دست یابید، و به بهشتی که پهنای آن به گستردگی آسمان‌‌ها و زمین است و الله آن را برای بندگان پرهیزگارش آماده ساخته است، وارد شوید.

﴿الَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي السَّرَّاء وَالضَّرَّاء وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِين﴾ [آل عمران: ١٣٤]

١٣٤ پرهیزگاران همان کسانی هستند که اموال‌‌شان را در گشایش و تنگدستی در راه الله می‌‌بخشند، و با وجود قدرت بر انتقام، خشم خویش را فرومی‌‌خورند، و از کسانی‌‌که بر آنها ستم روا دارند درمی‌‌گذرند، و الله نیکوکارانی را که دارای این اخلاق هستند دوست دارد.

﴿وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُواْ فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُواْ أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُواْ اللّهَ فَاسْتَغْفَرُواْ لِذُنُوبِهِمْ وَمَن يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّهُ وَلَمْ يُصِرُّواْ عَلَى مَا فَعَلُواْ وَهُمْ يَعْلَمُون﴾ [آل عمران: ١٣٥]

١٣٥ و آنها کسانی هستند که هرگاه گناه کبیره‌‌ای مرتکب شوند، یا بهرۀ‌‌شان را با ارتکاب گناهان صغیره دچار نقصان کنند، الله متعال را یاد می‌‌کنند و تهدیدهای او تعالی به گناهکاران و وعده‌‌های او به مؤمنان را به یاد می‌‌آورند، آن‌‌گاه با پشیمانی، از پروردگارشان تقاضا می‌‌کنند که گناهان‌‌شان را بپوشاند و آنها را به‌‌سبب گناهان مؤاخذه نکند؛ زیرا فقط الله است که گناهان را می‌‌بخشد، و بر گناهان‌‌شان اصرار نمی‌‌ورزند، درحالی‌‌که می‌‌دانند گناهکار هستند، و الله تمام گناهان را می‌‌بخشد.

﴿أُوْلَـئِكَ جَزَاؤُهُم مَّغْفِرَةٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِين﴾ [آل عمران: ١٣٦]

١٣٦ آنها که دارای این صفات نیکو و خصلت‌‌های بسیار خوب هستند، ثواب شان این است که الله گناهان‌‌شان را می‌‌پوشاند، و از آن درمی‌‌گذرد، و در آخرت، بهشت‌‌هایی برای آنها است که از زیر کاخ‌‌هایش رودها جاری است، و برای همیشه در آن می‌‌مانند، و چه پاداش نیکی است برای کسانی‌‌که طاعت الله را به‌‌جای می‌‌آورند.

﴿قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُواْ فِي الأَرْضِ فَانْظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذَّبِين﴾ [آل عمران: ١٣٧]

١٣٧ آن‌‌گاه که مؤمنان در روز اُحد آسیب دیدند، الله برای تسلی‌‌بخشیدن به آنها فرمود: قبل از شما، سنت‌‌های الهی در نابودسازی کافران سپری شده و سرانجام را برای مؤمنان قرار داده است پس از اینکه آسیب دیدند، پس در زمین بگردید و با پند و عبرت‌‌گیری ببینید که سرانجام تکذیب‌‌کنندگان الله و رسولانش چه بوده است، که خانه‌‌های‌‌شان نابود شد و ملک‌‌شان از بین رفت.

﴿هَـذَا بَيَانٌ لِّلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِّلْمُتَّقِين﴾ [آل عمران: ١٣٨]

١٣٨ این قرآن کریم، برای تمام مردم، حق را بیان می‌‌کند و از باطل بازمی‌‌دارد، و به‌‌سوی هدایت راهنمایی می‌‌کند و مؤمنان را بازمی‌‌دارد؛ زیرا آنها از هدایت و راهنمایی موجود در قرآن بهره می‌‌برند.

﴿وَلاَ تَهِنُوا وَلاَ تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِين﴾ [آل عمران: ١٣٩]

١٣٩- ای مؤمنان- به‌‌سبب آسیبی که در روز اُحد به شما رسید سست نشوید و اندوه ندارید؛ این کار برای شما شایسته نیست، زیرا به‌‌سبب ایمان‌‌تان، و به‌‌سبب یاری الله و امیدواری به پیروزی او، برتر هستید، اگر به الله و وعده‌‌های او برای بندگان پرهیزگارش ایمان دارید.

﴿إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُ وَتِلْكَ الأيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُواْ وَيَتَّخِذَ مِنكُمْ شُهَدَاء وَاللّهُ لاَ يُحِبُّ الظَّالِمِين﴾ [آل عمران: ١٤٠]

١٤٠- ای مؤمنان- اگر در روز احد مجروح و کشته شدید، کافران نیز مانند جراحت و قتلی که به شما رسید گرفتار شده‌‌اند، و الله به‌‌سبب حکمت‌‌های فراگیرش، این روزها را میان مردم مؤمن و کافر به پیروزی و شکستی که بخواهد به نوبت می‌‌گرداند؛ از جمله حکمت‌‌های او تعالی این موارد است که: مؤمنان حقیقی را از منافقان متمایز سازد، و هرکس را می‌‌خواهد با شهادت در راه خویش گرامی دارد، و الله کسانی را که با ترک جهاد در راه او، بر خویش ستم کردند دوست ندارد.

برخی فواید آیات:

• تشویق بر انجام‌‌ سریع اعمال صالح، به‌‌منظور غنیمت‌‌شمردن وقت، و مبادرت به طاعات قبل از اینکه از دست بروند.

• از صفات پرهیزگاران که سزاوار ورود به بهشت هستند: انفاق درتمام شرایط، فروخوردن خشم، گذشت از مردم و نیکی به آنها است.

• نظر در احوال امت‌‌های پیشین، از بزرگترین اسباب عبرت و پندگیری برای کسی است که بیندیشد.|

﴿وَلِيُمَحِّصَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُواْ وَيَمْحَقَ الْكَافِرِين﴾ [آل عمران: ١٤١]

١٤١ یکی از این حکمت‌‌ها، تزکیۀ مؤمنان از گناهان‌‌شان، و جداساختن صف آنها از صف منافقان است و به این هدف کافران را نابود کند و از بین ببرد.

﴿أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللّهُ الَّذِينَ جَاهَدُواْ مِنكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِين﴾ [آل عمران: ١٤٢]

١٤٢- ای مؤمنان- آیا گمان کردید که بدون آزمایش و صبری که مجاهدان حقیقی در راه الله و شکیبایان بر مصیبتی که بر آنها وارد شده است را متمایز می‌‌سازد، وارد بهشت می‌‌شوید؟!

﴿وَلَقَدْ كُنتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِن قَبْلِ أَن تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنتُمْ تَنظُرُون﴾ [آل عمران: ١٤٣]

١٤٣- ای مؤمنان- شما رویارویی با کافران را آرزو می‌‌کردید تا به شهادت در راه الله دست یابید، همان‌‌گونه که برادران‌‌تان در روز بدر، قبل از اینکه با اسباب و دشواری مرگ روبرو شوند به آن رسیدند، پس هان در روز احد آنچه را که آرزو می‌‌کردید دیدید و آشکارا به آن می‌‌نگریستید.

آن‌‌گاه که در روز احد میان مردم شایع شد پیامبر به قتل رسیده است، الله برای سرزنش مؤمنانی که به‌‌سبب این شایعه از پیکار دست کشیده بودند آیه نازل کرد و فرمود:

﴿وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَن يَنقَلِبْ عَلَىَ عَقِبَيْهِ فَلَن يَضُرَّ اللّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللّهُ الشَّاكِرِين﴾ [آل عمران: ١٤٤]

١٤٤ و محمد‌‌ج‌‌ جز رسولی از جنس رسولان الله که پیش از او بودند و مردند یا کشته شدند نیست، آیا اگر بمیرد یا کشته شود، از دین‌‌تان بازمی‌‌گردید، و جهاد را رها می‌‌کنید؟! و هر یک از شما که از دینش برگردد، ذره‌‌ای به الله زیان نمی‌‌رساند؛ زیرا او تعالی توانا و شکست‌‌ناپذیر است، بلکه فقط به خودش زیان می‌‌رساند چون با این کار خودش را در زیان دنیا و آخرت انداخته است، و الله به کسانی‌‌که از او شکرگزاری کنند، بهترین پاداش را در برابر پایداری بر دینش و جهاد در راه حق می‌‌دهد.

﴿وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ الله كِتَابًا مُّؤَجَّلاً وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ الآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِين﴾ [آل عمران: ١٤٥]

١٤٥ هیچ نفسی نمی‌‌میرد مگر به حکم الله، پس از اینکه مدتی را که الله برای او نوشته و آن مدت را طول عمر او قرار داده است، بدون هیچ زیاده و کاستی‌‌ای سپری کند. و هرکس در قبال عمل خویش ثواب دنیا را بخواهد، به همان اندازه که از دنیا برایش مقدر شده است می‌‌دهیم، و سهمی برای او در آخرت نیست، و هر کس در قبال عمل خویش، ثواب الله در آخرت را بخواهد، ثواب آخرت را به او می‌‌بخشیم، و به کسانی‌‌که از پروردگارشان شکرگزاری کنند پاداش بزرگی خواهیم داد.

﴿وَكَأَيِّن مِّن نَّبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُواْ لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَمَا ضَعُفُواْ وَمَا اسْتَكَانُواْ وَاللّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِين﴾ [آل عمران: ١٤٦]

١٤٦ و چه بسیار پیامبران الله که گروه‌‌هایی از پیروان زیاد او در کنارش پیکار کردند، و هنگامی‌‌که قتل یا جراحت در راه الله بر آنها وارد شد، نترسیدند، و از جنگ با دشمن سست نشدند، و در برابر دشمن زانوی تسلیم به زمین نزدند، بلکه شکیبایی و پایداری ورزیدند، و الله کسانی را که در برابر دشواری‌‌ها و فریب‌‌دهنده‌‌های آن در راه او تعالی شکیبایی می‌‌کنند دوست دارد.

﴿وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَن قَالُواْ ربَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِين﴾ [آل عمران: ١٤٧]

١٤٧ و وقتی این بلا بر آنها نازل شد پاسخ این شکیبایان جز این نبود که گفتند: پروردگارا! گناهان‌‌مان و تجاوز ما از حدود را بیامرز، و گام‌‌های‌‌مان را هنگام رویارویی با دشمن‌‌مان استوار ساز و ما را بر گروهی‌‌که به تو کفر می‌‌ورزند پیروز گردان.

﴿فَآتَاهُمُ اللّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الآخِرَةِ وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِين﴾ [آل عمران: ١٤٨]

١٤٨ پس الله ثواب دنیا را با پیروزی و تسلّط بر دیگران به آنها داد، و ثواب نیکوی آخرت را با رضایت از آنها، و نعمت‌‌های همیشگی در بهشت‌‌های پرنعمت به آنها بخشید، و الله کسانی را که عبادات و رفتارهای‌‌شان را به نیکی انجام می‌‌دهند دوست دارد.

برخی فواید آیات:

• ابتلای سنت الهی، مجاهدان راستین و شکیبا را از دیگران متمایز می‌‌گرداند.

• واجب است که جهاد در راه الله و دعوت به‌‌سوی آن به هیچ بشری هر چند که دارای ارزش و مقام والایی باشد وابسته نباشد.

• عمر و اجل مردم نزد الله متعال ثابت است، حرص بر دنیا بر آن نمی‌‌افزاید و دلیری و شجاعت از آن نمی‌‌کاهد.

• اهداف و نیت‌‌های مردم با هم مختلف است، برخی از آنها ثواب الله را می‌‌جویند و برخی از آنها دنیا را می‌‌طلبند، و هرکس بر اساس نیت و عمل خویش جزا داده می‌‌شود.|

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوَاْ إِن تُطِيعُواْ الَّذِينَ كَفَرُواْ يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ فَتَنقَلِبُواْ خَاسِرِين﴾ [آل عمران: ١٤٩]

١٤٩ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، اگر از یهودیان و مسیحیانی که کفر ورزیدند و مشرکان، در آنچه که شما را به گمراهی امر می‌‌کنند پیروی کنید، شما را پس از ایمان‌‌تان بر کفری که بر آن بودید باز می‌‌گردانند، آن‌‌گاه زیان‌‌ دیده در دنیا و آخرت می‌‌شوید.

﴿بَلِ اللّهُ مَوْلاَكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِين﴾ [آل عمران: ١٥٠]

١٥٠ این کافران اگر از آنها اطاعت کنید، هرگز شما را یاری نخواهند کرد، بلکه الله است که یاور شما در برابر دشمنان‌‌تان است، پس از او فرمان‌‌برداری کنید، و او سبحانه بهترینِ یاور است، زیرا بعد از او به هیچ‌‌کس نیازی ندارید.

﴿سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُواْ الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُواْ بِاللّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِين﴾ [آل عمران: ١٥١]

١٥١ به‌‌زودی در دل‌‌های کسانی‌‌که به الله کفر ورزیدند ترس شدیدی می‌‌افکنیم، تا نتوانند در پیکار با شما پایداری کنند، زیرا معبودانی را با الله شریک قرار دادند و به پیروی از هوای نفس‌‌شان آنها را عبادت نمودند، که الله هیچ دلیلی در این مورد بر آنها نازل نکرده است، و جایگاه آنها که در آخرت به آن بازمی‌‌گردند همان آتش است، و آتش جایگاه بسیار بدی برای ستمکاران است.

﴿وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُم بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الأَمْرِ وَعَصَيْتُم مِّن بَعْدِ مَا أَرَاكُم مَّا تُحِبُّونَ مِنكُم مَّن يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ الآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنكُمْ وَاللّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِين﴾ [آل عمران: ١٥٢]

١٥٢ و در حقیقت، الله پیروزی شما بر دشمنان‌‌تان در روز احد را که به شما وعده داده بود محقق گرداند، آن‌‌گاه که به اذن او تعالی، آنها را به‌‌شدت می‌‌کشتید، تا اینکه ترسیدید و در پایداری بر آنچه که رسول‌‌ج‌‌ شما را به آن امر کرده بود سستی ورزیدید، و در میانِ ماندن در مواضع خویش یا ترک آن و جمع کردن غنیمت‌‌ها اختلاف کردید، و از رسول‌‌ج‌‌ که به شما دستور داده بود در هر حالتی در مواضع خویش بمانید نافرمانی کردید، این امر بعد از آن از شما سر زد که الله پیروزی بر دشمنان‌‌تان را که دوست دارید به شما نشان داد، برخی از شما غنایم دنیا را می‌‌خواهند، و آنها کسانی هستند که مواضع خویش را رها کردند، و برخی از شما ثواب آخرت را می‌‌خواهند، و آنها کسانی هستند که با فرمان‌‌برداری از امر رسول‌‌ج‌‌ در مواضع خویش ماندند، سپس الله آنها را به‌‌سوی شما متوجه ساخت و آنها را بر شما مسلط کرد؛ تا شما را بیازماید و مؤمن شکیبا در برابر مصیبت از کسی‌‌که گامش می‌‌لغزد و نفس ضعیفی دارد متمایز گردد، و الله مخالفت شما با امر رسول‌‌ج‌‌ را بخشیده است و او تعالی نسبت به مؤمنان بسیار بخشنده است، زیرا آنها را به ایمان هدایت کرد، و از بدی‌‌های‌‌شان درگذشت و آنها را در برابر مصیبت‌‌ها پاداش داد.

﴿* إِذْ تُصْعِدُونَ وَلاَ تَلْوُونَ عَلَى أحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غُمَّاً بِغَمٍّ لِّكَيْلاَ تَحْزَنُواْ عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلاَ مَا أَصَابَكُمْ وَاللّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُون﴾ [آل عمران: ١٥٣]

١٥٣- ای مؤمنان- به یاد آورید که در روز احد در زمین دور می‌‌شدید و می‌‌گریختید، آن‌‌گاه که به‌‌سبب مخالفت با امر رسول‌‌ج‌‌ شکست خوردید، و هیچ‌‌یک از شما به دیگری نمی‌‌نگریست، و رسول‌‌ج‌‌ از پشت سر شما درحالی‌‌که میان شما و مشرکان قرار داشت شما را این‌‌گونه فرامی‌‌خواند: بندگان الله به‌‌سوی من بشتابید، بندگان الله به‌‌سوی من بشتابید، پس الله به سزای این کار، با درد و دل‌‌تنگی از اینکه پیروزی و غنیمت را از دست داده بودید مجازات کرد، درد و دل‌‌تنگی دیگری به دنبال آن آورد، به‌‌سبب شایعۀ قتل پیامبر‌‌ج‌‌ که میان شما منتشر گشت، و این مصیبت را بر شما فرو فرستاد تا بر پیروزی و غنیمتی که از دست دادید و قتل و جراحتی که برداشتید اندوه مدارید. پس از اینکه دانستید پیامبر‌‌ج‌‌ کشته نشده است، هر مصیبت و دردی بر شما آسان گشت، و الله به آنچه انجام می‌‌دهید داناست، ذره‌‌ای از احوال قلب‌‌ها و اعمال اعضای شما بر او پوشیده نمی‌‌ماند.

برخی فواید آیات:

• برحذرداشتن از طاعت کفار و حرکت بر اساس خواسته های آنها؛ زیرا سرانجام این کار، زیان در دنیا و آخرت است.

• افکندن ترس در دل‌‌های دشمنان الله، یکی از انواع یاری‌‌رساندن الله بر دوستان مؤمن او تعالی است.

• از بزرگترین اسباب شکست در نبرد، دلبستگی به دنیا و طمع در غنیمت‌‌های آن، و مخالفت با دستورات فرمانده است.

• یکی از دلایل فضیلت صحابه، این است که الله پس از بیان خطای صحابه، آنها را آمرزیده است.|

﴿ثُمَّ أَنزَلَ عَلَيْكُم مِّن بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُّعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِّنكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَل لَّنَا مِنَ الأَمْرِ مِن شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنفُسِهِم مَّا لاَ يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الأَمْرِ شَيْءٌ مَّا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُل لَّوْ كُنتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحَّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُور﴾ [آل عمران: ١٥٤]

١٥٤ بعد از این درد و دلتنگی، آرامش و اطمینانی بر شما نازل فرمود، به این صورت که گروهی از شما را – که وعدۀ الله را باور داشتند- را به‌‌سبب اطمینان و آرامشی که در دل‌‌های‌‌شان بود خواب سبکی در برگرفت، و گروهی دیگر که نه اطمینانی به آنها رسید و نه خوابی سبک، همان منافقان هستند که هیچ اندوهی جز سلامتی خودشان ندارند، پس آنها در اضطراب و ترس به سر می‌‌برند، و به الله گمان بد دارند، این گمان که الله به رسولش یاری نمی‌‌رساند و بندگانش را تقویت نمی‌‌کند، همانند ظن اهل جاهلیت که الله را آن‌‌گونه که شایسته است نشناختند، این منافقان به‌‌خاطر جهل به الله می‌‌گویند: خروج برای پیکار، هیچ حق انتخابی نداریم، و اگر اختیار داشتیم خارج نمی‌‌شدیم، - ای پیامبر- در پاسخ به آنها بگو: اختیار تمام امور به دست الله است، اوست که هرچه بخواهد مقدر می‌‌کند، و هرچه اراده کند حکم می‌‌گرداند، و او تعالی خروج شما را مقدر کرد. و این منافقان، از شک و بدگمانی‌‌ای که بر تو آشکار نمی‌‌کنند بر خویشتن می‌‌ترسند، چنان‌‌که می‌‌گویند: اگر حق انتخابی در خروج داشتیم، در این مکان نمی‌‌جنگیدیم، - ای پیامبر- در پاسخ به آنها بگو: اگر دور از مواضع قتل و مرگ، در خانه‌‌های‌‌تان بودید، به‌‌طور قطع کسانی از شما که الله بر قتل آنها حکم کرده است به‌‌سوی قتل‌‌گاه خویش خارج می‌‌شدند. و الله این حکم راصادر نکرده است مگر به این هدف که نیّات و اهداف قلبی شما را بیازماید، و ایمان و نفاق آن را متمایز سازد، و الله از آنچه در سینه‌‌های بندگانش وجود دارد آگاه است و ذره‌‌ای از آن بر او پوشیده نمی‌‌ماند.

﴿إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْاْ مِنكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُواْ وَلَقَدْ عَفَا اللّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ حَلِيم﴾ [آل عمران: ١٥٥]

١٥٥ - ای اصحاب محمد- همانا کسانی از شما که در روز رویارویی با گروه مشرکان و گروه مسلمانان در احد گریختند، شیطان آنها را به‌‌سبب بعضی از گناهانی که کسب کرده بودند لغزاند، و الله از آنها درگذشت و به‌‌سبب فضل و رحمتی از جانب خویش، آنها را مؤاخذه نکرد، زیرا الله نسبت به توبه‌‌کاران آمرزنده است، و ذات بردباری است که در نزول عذاب تعجیل نمی‌‌کند.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَكُونُواْ كَالَّذِينَ كَفَرُواْ وَقَالُواْ لإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُواْ فِي الأَرْضِ أَوْ كَانُواْ غُزًّى لَّوْ كَانُواْ عِندَنَا مَا مَاتُواْ وَمَا قُتِلُواْ لِيَجْعَلَ اللّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللّهُ يُحْيِـي وَيُمِيتُ وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير﴾ [آل عمران: ١٥٦]

١٥٦ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، مثل منافقان کافر نباشید، که به خویشاوندان خویش آن‌‌گاه که برای طلب روزی یا جهاد سفر می‌‌کنند و می‌‌میرند یا کشته می‌‌شوند می‌‌گویند: اگر در کنار ما بودید و خارج نمی‌‌شدید، و پیکار نمی‌‌کردید، نمی‌‌مردید و کشته نمی‌‌شدید، الله این اعتقاد را در دل‌‌های‌‌شان قرار داد تا بر پشیمانی و اندوه دل‌‌های‌‌شان بیفزاید. فقط الله است که به ارادۀ خویش زنده می‌‌گرداند و می‌‌میراند، هیچ نشستنی جلوی تقدیر او را نمی‌‌گیرد و هیچ خروجی آن را به تعجیل نمی‌‌اندازد، و الله اعمال شما را می‌‌بیند. اعمال شما بر او پوشیده نمی‌‌ماند و جزای آن را به شما خواهد داد.

﴿وَلَئِن قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِّنَ اللّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُون﴾ [آل عمران: ١٥٧]

١٥٧- ای مؤمنان- اگر در راه الله کشته شدید یا مردید، به‌‌طور قطع، الله با آمرزشی بزرگ شما را می‌‌آمرزد، و با رحمتی از جانب خویش بر شما رحم می‌‌نماید، این پاداش، از این دنیا و نعمت‌‌های نابودشدنی آن که پیروان دنیا جمع می‌‌کنند بهتر است.

برخی فواید آیات:

• جهل به الله متعال و صفات او، اعتقاد باطل و اعمال فاسد را به جای می‌‌گذارد.

• اجل‌‌های بندگان، مشخص‌‌ و معین است، دلیری و شجاعت آن را به تعجیل نمی‌‌اندازد و ترس و حرص تأخیری در آن ایجاد نمی‌‌کند.

• یکی از سنت‌‌های الله متعال این است که بندگانش را می‌‌آزماید؛ تا ناپاک را از پاک متمایز سازد.

• از بزرگترین و گرامی‌‌ترین منازل نزد الله متعال، منازل کسانی است که در راه او تعالی شهید می‌‌شوند.|

﴿وَلَئِن مُّتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لإِلَى الله تُحْشَرُون﴾ [آل عمران: ١٥٨]

١٥٨ و اگر در هر حالتی مردید، یا کشته شدید، همگی شما فقط به‌‌سوی الله بازمی‌‌گردید؛ تا جزای اعمال‌‌تان را به شما بدهد.

﴿فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِين﴾ [آل عمران: ١٥٩]

١٥٩ - ای پیامبر- به‌‌سبب رحمت بزرگی از جانب الله، با اصحابت نرم‌‌خو شدی و اگر سخن و عمل خشن داشتی و سنگدل بودی، به‌‌طور قطع از اطرافت پراکنده می‌‌شدند، پس از کوتاهی آنها در حق خویش درگذر، و برای‌‌شان طلب آمرزش کن، و در اموری که نیاز به مشورت دارد نظر آنها را جویا شو، پس اگر بعد از مشورت، تصمیم بر انجام کاری گرفتی، آن را انجام بده، و بر الله توکل کن، زیرا الله کسانی را که بر او توکل کنند دوست دارد، پس آنها را توفیق می‌‌دهد و تقویت می‌‌کند.

﴿إِن يَنصُرْكُمُ اللّهُ فَلاَ غَالِبَ لَكُمْ وَإِن يَخْذُلْكُمْ فَمَن ذَا الَّذِي يَنصُرُكُم مِّن بَعْدِهِ وَعَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكِّلِ الْمُؤْمِنُون﴾ [آل عمران: ١٦٠]

١٦٠ اگر الله با یاری و پیروزی از جانب خویش شما را تقویت کند، هیچ‌‌کس نمی‌‌تواند بر شما چیره شود، هر چند تمام مردم زمین علیه شما متحد شوند، و اگر الله شما را یاری نکند و شما را به خودتان واگذارد، بعد از او هیچ‌‌کس نمی‌‌تواند شما را پیروز گرداند، زیرا پیروزی فقط به دست اوست، و مؤمنان باید فقط به الله، نه هیچ‌‌کس دیگری غیر از او تکیه کنند.

﴿وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَن يَغُلَّ وَمَن يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُون﴾ [آل عمران: ١٦١]

١٦١ برای هیچ‌‌یک از پیامبران‌‌ﻹ‌‌ نسزد که با گرفتن چیزی از غنیمت، غیر از آنچه الله به او اختصاص داده است، خیانت ورزد، و هر یک از شما با گرفتن چیزی از غنیمت خیانت کند، این‌‌گونه مجازات می‌‌شود که در روز قیامت رسوا می‌‌گردد، یعنی آنچه را گرفته است در روز قیامت در برابر مردم به دوش می‌‌کشد، سپس به هرکس، جزای آنچه که کسب کرده است به‌‌صورت کامل و بدون کاستی داده می‌‌شود، و با افزودن بر بدی‌‌های‌‌شان و کاستن از نیکی‌‌های‌‌شان به آنها ستم نمی‌‌شود.

﴿أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللّهِ كَمَن بَاء بِسَخْطٍ مِّنَ اللّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِير﴾ [آل عمران: ١٦٢]

١٦٢ نزد الله، کسی‌‌که ایمان و عمل صالح را که رضایت الله با آن به دست می‌‌آید دنبال می‌‌کند، یکسان نیست با کسی‌‌که به الله کفر ورزیده و کارهای بد انجام داده، آنگاه به خشم شدیدی از الله بازگشته، و جایگاهش جهنم است، و جهنم بازگشتگاه و جایگاه بسیار بدی است.

﴿هُمْ دَرَجَاتٌ عِندَ اللّهِ واللّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُون﴾ [آل عمران: ١٦٣]

١٦٣ آنها در دنیا و آخرت منازل متفاوتی دارند، و الله اعمال آنها را می‌‌بیند، ذره‌‌ای بر او پوشیده نمی‌‌ماند، و هرکس را به‌‌سبب عملش جزا خواهد داد.

﴿لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَى الْمُؤمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِّنْ أَنفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِن كَانُواْ مِن قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُّبِين﴾ [آل عمران: ١٦٤]

١٦٤ الله به مؤمنان نعمت بخشیده و به آنها نیکی کرده است، آن‌‌گاه که رسولی از جنس خودشان به میان آنها فرستاد، که قرآن را بر آنها می‌‌خواند، و آنها را از شرک و اخلاق‌‌های پست پاک می‌‌گرداند، و قرآن و سنت به آنها می‌‌آموزاند، درحالی‌‌که قبل از بعثت این رسول، در گمراهی آشکاری از هدایت و راه راست قرار داشتند.

﴿أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُم مُّصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُم مِّثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَـذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِندِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِير﴾ [آل عمران: ١٦٥]

١٦٥ - ای مؤمنان- آیا آن‌‌گاه که در احد مصیبتی بر شما رسید و درهم شکستید، و برخی از شما کشته شدند، درحالی‌‌که دو برابر آن از کشته‌‌شده‌‌ها و اسیران را در روز بدر بر دشمن‌‌تان وارد کردید، گفتید: این مصیبت از کجا بر ما وارد شد درحالی‌‌که مؤمن هستیم، و پیامبر الله در میان ما قرار دارد؟! – ای پیامبر- بگو: این مصیبت به‌‌سبب اعمال خودتان به شما رسید آن‌‌گاه که با یکدیگر به نزاع پرداختید، و از رسول‌‌ج‌‌ نافرمانی کردید، همانا الله بر انجام هر کاری تواناست؛ پس هرکس را بخواهد پیروز می‌‌گرداند و هرکس را بخواهد خوار می‌‌کند.

برخی فواید آیات:

• پیروزی حقیقی از جانب الله متعال است؛ زیرا او ذات قدرتمندی است که کسی را یارای جنگیدن با او نیست و ذات شکست‌‌ناپذیری است که هرگز مغلوب نمی‌‌شود.

• حال کسی‌‌که از هدایت الله پیروی و به آن عمل کند با حال کسی‌‌که روی گرداند و آن را تکذیب کند در دنیا یکسان نیست، چنان‌‌که در آخرت نیز جایگاه متفاوتی دارند.

• هر مصیبت و بلایی که بر بنده وارد می‌‌شود به‌‌سبب گناهانش، و گاهی برای آزمایش و بالابردن درجات اوست. این امر درحالی است که الله بسیاری از گناهان را می‌‌بخشد.|

﴿وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِين﴾ [آل عمران: ١٦٦]

١٦٦ و قتل و جراحت و شکستی که در روز احد هنگام رویارویی گروه شما و گروه مشرکان، بر شما وارد شد، بر اساس حکمتی فراگیر و به اذن و تقدیر الله متعال بود؛ تا مؤمنان راستین را آشکار گرداند.

﴿وَلْيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُواْ وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْاْ قَاتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَوِ ادْفَعُواْ قَالُواْ لَوْ نَعْلَمُ قِتَالاً لاَّتَّبَعْنَاكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلإِيمَانِ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِم مَّا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُون﴾ [آل عمران: ١٦٧]

١٦٧ و منافقانی را آشکار کند که وقتی به آنها گفته شد: در راه الله پیکار کنید، یا [حداقل] با افزودن بر تعداد مسلمانان دفاع کنید، گفتند: اگر می‌‌دانستیم که پیکاری وجود دارد از شما پیروی می‌‌کردیم، اما به نظر ما میان شما و میان آن گروه پیکاری واقع نمی‌‌شود. حال‌‌شان در آن هنگام، به آنچه که بر کفرشان دلالت می‌‌کند نزدیک‌‌تر بود تا آنچه که بر ایمان‌‌شان دلالت دارد. آنچه را که در دل‌‌های‌‌شان نیست بر زبان می‌‌رانند، درحالی‌‌که الله از آنچه در سینه‌‌های‌‌شان پنهان می‌‌کنند آگاه است و آنها را به‌‌خاطر آن مجازات خواهد کرد.

﴿الَّذِينَ قَالُواْ لإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُواْ لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُوا عَنْ أَنفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِن كُنتُمْ صَادِقِين﴾ [آل عمران: ١٦٨]

١٦٨ آنها کسانی هستند که از پیکار تخلف کردند، و به خویشاوندان‌‌شان که در روز احد آسیب دیدند گفتند: اگر آنها از ما اطاعت می‌‌کردند و برای پیکار خارج نمی‌‌شدند، کشته نمی‌‌شدند. - ای پیامبر- در پاسخ به آنها بگو: اگر در این ادعا که می‌‌گویید اگر آنها از ما اطاعت می‌‌کردند کشته نمی‌‌شدند و اینکه سبب نجات شما از مرگ، نرفتن به جهاد در راه الله متعال است راستگو هستید، هرگاه مرگ شما را فراگرفت آن را از خودتان دور کنید.

﴿وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاء عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُون﴾ [آل عمران: ١٦٩]

١٦٩ و – ای پیامبر- گمان مبر کسانی‌‌که در جهاد در راه الله کشته شده‌‌اند مرده هستند، بلکه آنها زندگی ویژه‌‌ای نزد پروردگارشان در سرای گرامی او دارند، و از انواع نعمت‌‌هایی که جز الله کسی از آنها آگاهی ندارد روزی داده می‌‌شوند.

﴿فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُواْ بِهِم مِّنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُون﴾ [آل عمران: ١٧٠]

١٧٠ سعادت، آنها را پوشانیده و شادی، آنها را به‌‌صورت کامل فرا گرفته است، به‌‌سبب آنچه که الله از فضل خویش بر آنها نعمت بخشیده است. آرزو می‌‌کنند و انتظار می‌‌کشند که برادران‌‌شان که در دنیا مانده‌‌اند به آنها بپیوندند، که اگر آنها در جهاد کشته شوند، به فضلی که به آنها داده شد دست می‌‌یابند، و در امر آخرت که در پیش‌‌رو دارند ترسی بر آنها نیست، و بر آنچه که از بهرۀ دنیا از دست داده‌‌اند اندوهگین نیستند.

﴿* يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِّنَ اللّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللّهَ لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِين﴾ [آل عمران: ١٧١]

١٧١ و علاوه بر این، به پاداش بزرگی که از جانب الله انتظار می‌‌برند، و افزودۀ بزرگی بر این ثواب و اینکه او تعالی مزد مؤمنان به خویش را تباه نمی‌‌سازد، بلکه مزدهای‌‌شان را به‌‌صورت کامل به آنها می‌‌دهد و افزون بر آن نیز به آنها می‌‌بخشد، شادی می‌‌کنند.

﴿الَّذِينَ اسْتَجَابُواْ لِلّهِ وَالرَّسُولِ مِن بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُواْ مِنْهُمْ وَاتَّقَواْ أَجْرٌ عَظِيم﴾ [آل عمران: ١٧٢]

١٧٢ کسانی‌‌که امر الله و رسولش را اجابت کردند آن‌‌گاه که به خروج برای پیکار در راه الله و رویارویی با مشرکان در غزوۀ «حمراء الأسد» که بعد از غزوۀ اُحد و پس از اینکه جراحت‌‌هایی در روز احد به آنها وارد شد، فراخوانده شدند، امّا جراحت‌‌های‌‌شان آنها را از لبیک‌‌گفتن به ندای الله و رسولش بازنداشت. کسانی از آنها که اعمال صالح انجام دادند و تقوای الله را با اجرای اوامر و پرهیز از نواهی‌‌اش پیشه کردند، مزد بزرگی نزد الله دارند که همان بهشت است.

﴿الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَاناً وَقَالُواْ حَسْبُنَا اللّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيل﴾ [آل عمران: ١٧٣]

١٧٣ همان کسانی‌‌که برخی از مشرکان به آنها گفتند: همانا قریش با رهبری ابوسفیان گروه‌‌های زیادی برای جنگ با شما و نابودی تان گرد آورده‌‌اند، پس بترسید و از رویارویی با آنها بپرهیزید، اما این سخن و ترساندن، بر باور و ایمان آنها به الله و اعتماد به وعده‌‌اش افزود، آن‌‌گاه برای رویارویی با قریش خارج شدند درحالی‌‌که می‌‌گفتند: الله متعال برای ما کافی است، و او بهترین کسی است که کارمان را به او واگذار می‌‌کنیم.

برخی فواید آیات:

• یکی از سنت‌‌های الله متعال این است که بندگانش را می‌‌آزماید؛ تا مؤمن حقیقی را از منافق متمایز سازد و راستگو را از دروغگو مشخص گرداند.

• بزرگی جایگاه جهاد و شهادت در راه الله و ثواب اهل آن نزد الله متعال که آنها را در بالاترین منازل جای می‌‌دهد.

• فضیلت صحابه و بیان جایگاه والای آنها در دنیا و آخرت؛ به این سبب که جان و اموال‌‌شان را در راه الله متعال بخشیدند.|

﴿فَانقَلَبُواْ بِنِعْمَةٍ مِّنَ اللّهِ وَفَضْلٍ لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُواْ رِضْوَانَ اللّهِ وَاللّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيم﴾ [آل عمران: ١٧٤]

١٧٤ پس از خروج به‌‌سوی «حمراء الأسد» با پاداش بزرگی از جانب الله، و افزودن در درجات‌‌شان، و نجات از دشمن‌‌شان ‌‌که قتل و جراحتی بر آنها وارد نشده بود بازگشتند، و پایبندی به طاعت الله و پرهیز از نافرمانی او که الله را از آنها راضی می‌‌گرداند پیروی کردند، و الله دارای فضل بزرگی بر بندگان مؤمن خویش است.

﴿إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءهُ فَلاَ تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِين﴾ [آل عمران: ١٧٥]

١٧٥ همانا شیطان ترسانندۀ شماست و شما را از یاران و دستیارانش می‌‌ترساند، پس از آنها نترسید؛ زیرا آنها هیچ قدرت و توانی بر شما ندارند، و با طاعتِ الله فقط از او بترسید، اگر واقعا به او ایمان دارید.

﴿وَلاَ يَحْزُنكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَن يَضُرُّواْ اللّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللّهُ أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيم﴾ [آل عمران: ١٧٦]

١٧٦- ای رسول- منافقانی که با بازگشت به پشت سرشان، در کفر می‌‌کوشند تو را اندوهگین نسازند؛ زیرا آنها هیچ زیانی به الله نخواهند رساند، بلکه با دوری خویش از ایمان به الله و طاعت او، فقط به خودشان زیان می‌‌رسانند، الله می‌‌خواهد که با یاری‌‌نرساندن و عدم توفیق آنها، سهمی از نعمت‌‌های آخرت برای‌‌شان نباشد، و در آخرت برای آنها عذاب بزرگی در آتش است.

﴿إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُاْ الْكُفْرَ بِالإِيمَانِ لَن يَضُرُّواْ اللّهَ شَيْئًا وَلهُمْ عَذَابٌ أَلِيم﴾ [آل عمران: ١٧٧]

١٧٧ قطعاً کسانی‌‌که کفر را با ایمان عوض کردند، ذره‌‌ای به الله آسیب نمی‌‌رسانند، بلکه به خودشان آسیب می‌‌رسانند، و عذاب دردآوری در آخرت برای‌‌شان است.

﴿وَلاَ يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِّأَنفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُواْ إِثْمًا وَلَهْمُ عَذَابٌ مُّهِين﴾ [آل عمران: ١٧٨]

١٧٨ و کسانی‌‌که به پروردگارشان کفر ورزیدند، و با حکم او دشمنی کردند، نباید گمان کنند که مهلت‌‌دادن به آنها و طولانی‌‌شدن عمرشان بر کفری که بر آن هستند، برای‌‌شان خوب است. این امر آن‌‌گونه که آنها گمان می‌‌کنند نیست، بلکه به آنها مهلت می‌‌دهیم فقط برای اینکه با ارتکاب گناهان زیاد، بر گناهان خویش بیفزایند و عذاب خوارکننده‌‌ای برای‌‌شان است.

﴿مَّا كَانَ اللّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ حَتَّىَ يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللّهَ يَجْتَبِي مِن رُّسُلِهِ مَن يَشَاء فَآمِنُواْ بِاللّهِ وَرُسُلِهِ وَإِن تُؤْمِنُواْ وَتَتَّقُواْ فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيم﴾ [آل عمران: ١٧٩]

١٧٩ - ای مؤمنان- از حکمت الله نیست که شما را بر آنچه که بر آن هستید از اختلاط با منافقان و عدم تمایز شما و مشخص‌‌نکردن مؤمنان حقیقی رها کند، تا شما را با انواع تکالیف و آزمایش‌‌ها متمایز گرداند، تا مؤمن پاک از منافق ناپاک مشخص گردد. و از حکمت الله نیست که شما را از غیب آگاه گرداند تا مؤمن و منافق را از یکدیگر تشخیص دهید، بلکه الله هر یک از رسولانش را که بخواهد برمی‌‌گزیند، آن‌‌گاه او را بر بخشی از غیب آگاه می‌‌گرداند؛ چنان‌‌که پیامبرش محمد‌‌ج‌‌ را بر حال منافقان آگاه گرداند، پس ایمان‌‌تان به الله و رسولش را عملی کنید، و اگر ایمان حقیقی بیاورید و از الله با اجرای اوامرش و ترک نواهی‌‌اش بترسید، پاداش بزرگی نزد الله دارید.

﴿وَلاَ يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَّهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَّهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِير﴾ [آل عمران: ١٨٠]

١٨٠ و کسانی‌‌که در نعمت‌‌هایی که الله از فضل خویش بر آنها ارزانی داشته بخل می‌‌ورزند و حق الله در آن را بازمی‌‌دارند، نباید گمان کنند که این امر برای‌‌شان خوب است، بلکه این کار برای‌‌شان بد است؛ زیرا آنچه که در آن بخل ورزیدند، طوقی خواهد شد که در روز قیامت در گردن‌‌های‌‌شان افکنده می‌‌شود و با آن عذاب می‌‌گردند، و آنچه در آسمان‌‌ها و زمین است فقط به‌‌سوی الله بازمی‌‌گردد، و او تعالی پس از نابودی تمام مخلوقاتش زنده است، و الله از جزئیات اعمال شما آگاه است، و در قبال آن به شما جزا خواهد داد.

برخی فواید آیات:

• سزاوار است که مؤمن به تهدید شیطان که او را از دستیاران و یاران کافرش می‌‌ترساند توجهی نکند؛ زیرا تمام امور در اختیار الله متعال است.

• سزاوار نیست بنده از اینکه الله به او مهلت می‌‌دهد فریب بخورد، بلکه باید تا زمانی‌‌که مهلت دارد و هنوز مهلتش سپری نشده است، به سرعت توبه کند.

• بخیلی که دیگران را از نعمت‌‌های که الله به او بخشیده است محروم می‌‌کند، در حقیقت به خودش ضرر رسانیده است چون خویشتن را از تجارت با اللهِ بسیار گرامی و بخشنده محروم کرده و در برابر عذاب روز قیامت قرار داده است.|

﴿لَّقَدْ سَمِعَ اللّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاء سَنَكْتُبُ مَا قَالُواْ وَقَتْلَهُمُ الأَنبِيَاء بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُواْ عَذَابَ الْحَرِيق﴾ [آل عمران: ١٨١]

١٨١ به‌‌راستی که الله سخن یهود را شنید آن‌‌گاه که گفتند: «الله فقیر است که از ما قرض می‌‌خواهد، و ما به‌‌سبب اموالی که داریم، ثروتمند هستیم»، این بهتان بزرگ و افترا بر پروردگارشان و کشتن پیامبران‌‌شان به ناحق توسط آنها، را خواهیم نوشت، و به آنها خواهیم گفت: عذاب سوزان در آتش را بچشید.

﴿ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِّلْعَبِيد﴾ [آل عمران: ١٨٢]

١٨٢- ای یهود- این عذاب به‌‌سبب گناهان و رسوایی‌‌هایی است که از پیش فرستادید و به اینکه الله به هیچ‌‌یک از بندگانش ستم نمی‌‌کند.

﴿الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّىَ يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جَاءكُمْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِين﴾ [آل عمران: ١٨٣]

١٨٣ آنها کسانی هستند که از روی دروغ و افترا گفتند: همانا الله در کتاب‌‌هایش و بر زبان پیامبرانش به ما سفارش کرده است که به هیچ رسولی ایمان نیاوریم تا اینکه چیزی که سخنش را تصدیق می‌‌کند بیاورد، و آن چیز این است که با صدقه‌‌ای به‌‌سوی الله تقرب جوید و آتشی که از آسمان فرود می‌‌آید آن را می‌‌سوزاند، پس در نسبت‌‌دادن این سفارش به الله، و در منحصر کردن دلایل راستگویی رسولان به آنچه بیان کردند، بر او تعالی دروغ بستند، و به همین دلیل، الله به پیامبرش محمد‌‌ج‌‌ امر کرد که به آنها بگوید: قبل از من، رسولانی با دلایل آشکار بر راستگویی‌‌شان، و با قربانی‌‌ای که بیان کردید که آتشی از آسمان آن را می‌‌سوزاند، آمده‌‌اند، پس چرا آنها را تکذیب کردید و به قتل رساندید، اگر در گفتارتان راستگو هستید؟!

﴿فَإِن كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ جَاؤُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِير﴾ [آل عمران: ١٨٤]

١٨٤- ای پیامبر- اگر تو را تکذیب کردند، اندوه مدار؛ زیرا این کار عادت کافران است؛ رسولان زیادی قبل از تو که دلایل آشکار، و کتاب‌‌هایی شامل اندرزها و اسرار و رموز، و کتاب هدایتگر به احکام و شرایع بود در آن، آورده بودند نیز تکذیب شدند.

﴿كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَما الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلاَّ مَتَاعُ الْغُرُور﴾ [آل عمران: ١٨٥]

١٨٥ هر نفسی هر اندازه که زندگی‌‌اش طولانی شود، به ناچار مرگ را می‌‌چشد، پس هیچ مخلوقی نباید فریب این دنیا را بخورد، و در روز قیامت مزدهای اعمال‌‌تان به‌‌صورت کامل و بدون کاستی به شما داده می‌‌شود، هرکس که الله او را از آتش دور گرداند و به بهشت درآورد، به تحقیق به خیری که امید دارد رسیده است و از شری که می‌‌ترسد نجات یافته است، و زندگانی دنیا جز کالایی نابودشدنی نیست، و جز شخص فریب‌‌خورده، کسی به آن دل نمی‌‌بندد.

﴿* لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُواْ أَذًى كَثِيرًا وَإِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الأُمُور﴾ [آل عمران: ١٨٦]

١٨٦- ای مؤمنان- به‌‌طور قطع با ادای حقوق واجب در مال و با آسیبی که بر آن وارد می‌‌شود، آزموده خواهید شد، و در خودتان با انجام تکالیف شریعت و مصیبت‌‌های گوناگونی که بر شما فرو فرستاده می‌‌شود آزمایش خواهید شد، و به‌‌طور قطع از کسانی‌‌که قبل از شما به آنها کتاب‌‌ها داده شده است و از کسانی‌‌که شرک ورزیدند، سخنان زیادی خواهید شنید که با عیبجویی از شما و دین‌‌تان شما را آزار می‌‌رساند، و اگر در برابر مصیبت‌‌ها و آزمایش‌‌های مختلفی که به شما می‌‌رسد شکیبایی کنید، و با انجام اوامر و ترک نواهی الله، تقوای او تعالی را پیشه کنید، این کار از اموری است که به اتخاذ تصمیم جدی نیاز دارد و مسابقه‌‌دهندگان در آن کار مسابقه می‌‌دهند.

برخی فواید آیات:

• یکی از اعمال بد و اخلاق ناپسند یهودیان، دشمنی با پیامبران با تکذیب و قتل است.

• هر رستگاری‌‌ای در دنیا، ناقص است و رستگاری کامل فقط با نجات از آتش و ورود به بهشت در آخرت حاصل می‌‌گردد.

• یکی از انواع آزمایش‌‌ها، آسیبی است که در دین و جان مؤمنان از جانب اهل کتاب و مشرکان وارد می‌‌شود. و در چنین حالتی، شکیبایی و تقوای الله متعال واجب است.|

﴿وَإِذَ أَخَذَ اللّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلاَ تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاء ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْاْ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُون﴾ [آل عمران: ١٨٧]

١٨٧ و – ای پیامبر- به یاد آور آن‌‌گاه که الله پیمان محکم از علمای اهل کتاب یهود و نصاری گرفت، که حتماً باید کتاب الله را برای مردم توضیح دهند و هدایت موجود در آن و آنچه را که در آن بر نبوت محمد‌‌ج‌‌ دلالت می‌‌کند کتمان نکنند، اما آنها کاری نکردند جز اینکه این پیمان را به دور انداختند، و به آن توجهی نکردند، پس حق را کتمان و باطل را آشکار کردند، و پیمان الله را به بهای ناچیزی مانند مقام و مالی که گاهی به آن می‌‌رسند عوض کردند، این بهایی که آن را با پیمان الله عوض کردند بسیار بد است.

﴿لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَواْ وَّيُحِبُّونَ أَن يُحْمَدُواْ بِمَا لَمْ يَفْعَلُواْ فَلاَ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِّنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيم﴾ [آل عمران: ١٨٨]

١٨٨ - ای پیامبر- کسانی‌‌که به اعمال ناپسند شان شادمانند، و دوست دارند مردم آنها را به‌‌سبب خیری که انجام نمی‌‌دهند ستایش کنند، هرگز گمان مبر که آنها از عذاب نجات می‌‌یابند و سالم می‌‌مانند، بلکه مکان آنها جهنم است و در آنجا عذابی دردناک برای‌‌شان است.

﴿وَلِلّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاللّهُ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِير﴾ [آل عمران: ١٨٩]

١٨٩ و فرمانروایی آسمان‌‌ها و زمین و مخلوقات و تدبیری که در آن دو است، فقط از آنِ الله است، و الله بر هر چیزی تواناست.

﴿إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لِّأُوْلِي الألْبَاب﴾ [آل عمران: ١٩٠]

١٩٠ همانا در ایجاد آسمان‌‌ها و زمین از عدم و بدون مثال قبلی، و در از پی یکدیگر آمدن شب و روز، و تفاوت آن دو از نظر طولانی و کوتاهی مدت؛ دلایل آشکاری برای صاحبان عقل سلیم است، که آنها را به آفریدگار هستی که سزاوار است به یگانگی عبادت شود راهنمایی می‌‌کند.

﴿الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّار﴾ [آل عمران: ١٩١]

١٩١ آنها کسانی هستند که در هر حالتی، ایستاده، نشسته و به پهلو آرمیده، الله را یاد می‌‌کنند، و فکرشان را در آفرینش آسمان‌‌ها و زمین به کار می‌‌گیرند؛ درحالی‌‌که می‌‌گویند: پروردگارا! این آفرینش بزرگ را بیهوده نیافریدی، از بیهودگی پاک هستی، پس ما را با توفیق بر انجام اعمال صالح و محافظت از بدی‌‌ها، از آتش دور گردان.

﴿رَبَّنَا إِنَّكَ مَن تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَار﴾ [آل عمران: ١٩٢]

١٩٢ - پروردگارا- زیرا تو اگر هرکس از مخلوقات خویش را بر آتش درآوری، به راستی که او را خوار و رسوا ساخته‌‌ای، و ستمکاران در روز قیامت یاورانی ندارند که عذاب و مجازات الله را از آنها دفع کند.

﴿رَّبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلإِيمَانِ أَنْ آمِنُواْ بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الأبْرَار﴾ [آل عمران: ١٩٣]

١٩٣ پروردگار ما! همانا ما ندای دعوتگری به‌‌سوی ایمان – یعنی پیامبرت محمد‌‌ج‌‌ - را شنیدیم که این‌‌گونه دعوت می‌‌داد: به الله پروردگارتان به عنوان معبودی یگانه ایمان آورید، پس به آنچه به‌‌سوی آن دعوت می‌‌داد ایمان آوردیم، و از شریعت او پیروی کردیم، پس گناهان‌‌مان را بپوشان و ما را رسوا مگردان، و از بدی‌‌های‌‌مان درگذر و ما را به آن مؤاخذه نکن، و ما را همراه صالحان با توفیق بر انجام کارهای نیک و ترک بدی‌‌ها، بمیران.

﴿رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلاَ تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لاَ تُخْلِفُ الْمِيعَاد﴾ [آل عمران: ١٩٤]

١٩٤ پروردگارا، هدایت و پیروزی در دنیا را که بر زبان رسولانت به ما وعده داده بودی، به ما عطا کن، و در روز قیامت ما را با ورود در آتش رسوا مگردان، زیرا تو – پروردگارا- بخشنده‌‌ای هستی که در وعده‌‌ات خلاف نمی‌‌کنی.

برخی فواید آیات:

• از صفات علمای سوء اهل کتاب: کتمان علم، پیروی از هوای نفس، شادمانی به‌‌سبب ستایش مردم درحالی‌‌که نهان‌‌ها و افعال بدی دارند.

• اندیشیدن در مخلوقات الله متعال، در آسمان‌‌ها و زمین و از پی هم آمدن زمان‌‌ها، یقین به عظمت الله و خشوع کامل در برابر او را به جای می‌‌گذارد.

• دعا به درگاه الله متعال و فروتنی قلب در برابر او تعالی، از کامل‌‌ترین مظاهر بندگی است.|

﴿فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لاَ أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِّنكُم مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى بَعْضُكُم مِّن بَعْضٍ فَالَّذِينَ هَاجَرُواْ وَأُخْرِجُواْ مِن دِيَارِهِمْ وَأُوذُواْ فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُواْ وَقُتِلُواْ لأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ ثَوَابًا مِّن عِندِ اللّهِ وَاللّهُ عِندَهُ حُسْنُ الثَّوَاب﴾ [آل عمران: ١٩٥]

١٩٥ پس پروردگارشان این‌‌گونه به دعای‌‌شان پاسخ داد که: من پاداش اعمال‌‌تان را، کم باشد یا زیاد تباه نمی‌‌سازم، فرقی نمی‌‌کند که عامل مرد باشد یا زن؛ زیرا حکم شما در آیین یکی است، برای هیچ مردی افزوده نمی‌‌شود، و از هیچ زنی کاسته نمی‌‌شود، پس کسانی‌‌که در راه الله مهاجرت کردند، و کفار آنها را از خانه‌‌های‌‌شان بیرون راندند، و در راه طاعت پروردگارشان آسیب دیدند، و در راه الله جنگیدند و کشته شدند - تا سخن الله برتر باشد- به‌‌طور قطع در روز قیامت بدی‌‌های‌‌شان را می‌‌آمرزم، و از آنها درمی‌‌گذرم، و آنها را به بهشت‌‌هایی که از زیر کاخ‌‌های‌‌شان رودها جاری است درمی‌‌آورم، این پاداشی از جانب الله است، و الله جزای نیکو و بی‌‌همتایی دارد.

﴿لاَ يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُواْ فِي الْبِلاَد﴾ [آل عمران: ١٩٦]

١٩٦- ای پیامبر- جابجایی و توانایی کافران در شهرها و تجارت‌‌ها و ثروت زیادشان، تو را نفریبد تا از حال آنها غمگین و اندوه‌‌زده شوی.

﴿مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَاد﴾ [آل عمران: ١٩٧]

١٩٧ زیرا این دنیا، کالایی اندک است و دوام ندارد، سپس سرانجام آنها که در روز قیامت به آن بازمی‌‌گردند: جهنم است و آتش، بستر بسیار بدی برای‌‌شان است.

﴿لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْاْ رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلاً مِّنْ عِندِ اللّهِ وَمَا عِندَ اللّهِ خَيْرٌ لِّلأَبْرَار﴾ [آل عمران: ١٩٨]

١٩٨ اما کسانی‌‌که با اجرای اوامر و ترک نواهی پروردگارشان تقوای او را پیشه کردند، بهشت‌‌هایی برای‌‌شان است که از زیر کاخ‌‌های آنها رودها جاری است، برای همیشه در آن می‌‌مانند، جزای آماده‌‌ای نزد الله متعال دارند، و آنچه که الله برای بندگان نیکوکارش آماده کرده است، بهتر و برتر از لذت‌‌های دنیاست که کافران در آن به سر می‌‌برند.

﴿وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَن يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلّهِ لاَ يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللّهِ ثَمَنًا قَلِيلاً أُوْلَـئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللّهَ سَرِيعُ الْحِسَاب﴾ [آل عمران: ١٩٩]

١٩٩ اهل کتاب یکسان نیستند؛ زیرا گروهی از آنها به الله و حق و هدایتی که بر شما فرو فرستاده شده است، و به آنچه در کتاب‌‌های‌‌شان بر آنها نازل شده است ایمان دارند، میان رسولان الله تفاوت نمی‌‌گذارند، درحالی‌‌که در برابر الله فروتن و متواضع هستند، با امید به آنچه نزد الله است، آیات الله را با بهای اندکی از کالای دنیا عوض نمی‌‌کنند، اینان ثواب بزرگی نزد پروردگارشان دارند؛ همانا الله اعمال را سریع مورد محاسبه قرار می‌‌دهد و زود جزای آنها را می‌‌دهد.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اصْبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ وَاتَّقُواْ اللّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُون﴾ [آل عمران: ٢٠٠]

٢٠٠ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، بر تکالیف شریعت، و مصیبت‌‌های دنیا که به شما می‌‌رسد شکیبایی کنید، و در شکیبایی، بر کفار غلبه کنید تا از شما شکیباتر نباشند، و برای جهاد در راه الله به پا خیزید، و با انجام اوامر و اجتناب از نواهی الله، تقوای او تعالی را پیشه کنید، باشد که به مطلوب خویش که رهایی از آتش و ورود به بهشت است دست یابید.

برخی فواید آیات:

• آسیبی که در راه الله بر مؤمن می‌‌رسد که او را به هجرت و خروج و جهاد وامی‌‌دارد، از بزرگترین اسباب پوشاندن گناهان و افزایش پاداش‌‌هاست.

• مال و کالایی که گاهی کافر در دنیا از آن بهره‌‌مند می‌‌شود معیار نیست، اگرچه که زیاد باشد؛ زیرا دنیا نابودشدنی است، بلکه معیار حقیقی، سرانجام او در سرای جاویدان آخرت است.

• برخی اهل کتاب، به حقیقتی که در کتاب‌‌های‌‌شان موجود است گواهی می‌‌دهند، آن‌‌گاه به آنچه بر آنها نازل شده و آنچه بر مؤمنان نازل شده است ایمان می‌‌آورند؛ اینان دوبار مزد می‌‌گیرند.

• شکیبایی بر حق، و جنگیدن با تکذیب‌‌ کنندگان حق، و جهاد در راه آن، راه رستگاری در آخرت است.|

سوره النساء

(مدنی)

برخی مقاصد سوره:

ساماندهی جامعۀ اسلامی از داخل، از طریق حفظ حقوق اجتماعی و مالی، برای برچیدن پس‌‌مانده‌‌های جاهلیت و تمرکز بر حقوق زنان و ضعیفان.

تفسیر:

وجه تسمیۀ سوره این است که واژۀ نساء (زنان) و بیان مفصل بسیاری از احکام آنها در آن آمده است.

﴿يَاأَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيرًا وَنِسَاء وَاتَّقُواْ اللّهَ الَّذِي تَسَاءلُونَ بِهِ وَالأَرْحَامَ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا﴾ [النساء: ١]

١ ای مردم، از پروردگارتان بترسید، زیرا او ذاتی است که شما را از یک نفس که پدرتان آدم است آفرید، و از آدم، جفت او حوا مادر شما را آفرید، و از آن دو، در جهات چهارگانۀ زمین، مرد و زن‌‌های زیادی پراکنده ساخت، و از همان الله بترسید که به نام او از یکدیگر درخواست می‌‌کنید به این نحو که می‌‌گویید: به نام الله از تو می‌‌خواهم که فلان کار را انجام دهی، و از قطع رابطه‌‌های خویشاوندی بترسید که پیوندهای میان شما را برقرار می‌‌کند، همانا الله بر شما نگهبان است، چنان‌‌که ذره‌‌ای از اعمال شما از دست او بیرون نمی‌‌رود، بلکه اعمال‌‌تان را برمی‌‌شمارد و جزای آنها را به شما می‌‌دهد.

﴿وَآتُواْ الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلاَ تَتَبَدَّلُواْ الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا﴾ [النساء: ٢]

٢- ای مجریان وصیت- وقتی که یتیمان (کسانی‌‌که قبل از سن بلوغ پدران‌‌شان را از دست داده‌‌اند) بالغ و رشید شدند، اموال‌‌شان را به‌‌صورت کامل به آنها بدهید، و حرام را با حلال عوض نکنید؛ به اینکه از اموال خوب و گرانبهای یتیمان بگیرید، و به جای آن از اموال پست و کم‌‌ارزش خویش بپردازید، و اموال یتیمان را همراه با اموال خودتان مگیرید که این کار، گناه بزرگی نزد الله است.

﴿وَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تُقْسِطُواْ فِي الْيَتَامَى فَانكِحُواْ مَا طَابَ لَكُم مِّنَ النِّسَاء مَثْنَى وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُواْ فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلاَّ تَعُولُوا﴾ [النساء: ٣]

٣ و اگر ترسیدید که پس از ازدواج با دختران یتیمی که تحت سرپرستی شما هستند، به دلیل ترس از کاستن از مهریه‌‌های واجب آنها، یا بدرفتاری با آنها، عدالت را برقرار نکنید، پس آنها را رها کنید و با زنان پاک دیگر ازدواج کنید، اگر خواستید که با دو یا سه یا چهار زن ازدواج کنید؛ اما اگر ترسیدید که میان آنها عدالت برقرار نکنید به یک زن بسنده کنید، یا از کنیزانی که در ملکیت شما هستند بهره بگیرید؛ زیرا آنها حقوقی مانند حقوق همسران ندارند، این امر که در مورد یتیمان و اکتفا بر ازدواج با یک زن یا بهره‌‌گیری از کنیزان آمده، نزدیک‌‌تر است به اینکه ستم نکنید و منحرف نشوید.

﴿وَآتُواْ النَّسَاء صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِن طِبْنَ لَكُمْ عَن شَيْءٍ مِّنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَّرِيئًا﴾ [النساء: ٤]

٤ و مهریه‌‌های زنان را به عنوان هدیه‌‌ای واجب به آنها بدهید، پس اگر خودشان با رضایت قلبی و بدون اجبار، مقداری از مهریه را بر شما بخشیدند، آن را گوارا و مباح بخورید.

﴿وَلاَ تُؤْتُواْ السُّفَهَاء أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللّهُ لَكُمْ قِيَاماً وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ وَقُولُواْ لَهُمْ قَوْلاً مَّعْرُوفًا﴾ [النساء: ٥]

٥ و – ای اولیا- اموال را به کسانی‌‌که نمی‌‌توانند در آن به خوبی تصرف کنند ندهید، زیرا الله این اموال را سبب اقامۀ مصالح و امور معاش بندگان قرار داده است، چنین افرادی صلاحیت تصرف در اموال و حفظ آن را ندارند، و از این اموال بر آنها انفاق کنید و آنها را بپوشانید، و سخنی پاکیزه به آنها بگویید، و به آنها وعدۀ نیکو دهید که وقتی به رشد و تصرف نیکو دست یافتند اموال‌‌شان را به آنها تقدیم می‌‌کنید.

﴿وَابْتَلُواْ الْيَتَامَى حَتَّىَ إِذَا بَلَغُواْ النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُم مِّنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُواْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلاَ تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَن يَكْبَرُواْ وَمَن كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَن كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُواْ عَلَيْهِمْ وَكَفَى بِاللّهِ حَسِيبًا﴾ [النساء: ٦]

٦ - ای اولیا- یتیمان را وقتی به سن بلوغ رسیدند با دادن بخشی از اموال‌‌شان که در آن تصرف کنند، بیازمایید، اگر در آن به خوبی تصرف کردند و رشد آنها بر شما آشکار شد، پس اموال‌‌شان را به‌‌صورت کامل و بدون کاستی به آنها تحویل بدهید، و بیش از حدی که الله از اموال آنها هنگام نیاز برای شما اجازه داده است از اموال‌‌شان نخورید، و از ترس اینکه وقتی بالغ شدند اموال‌‌شان را از شما می‌‌گیرند در خوردن آن شتاب مکنید، هر یک از شما ثروتی دارد که او را بی‌‌نیاز می‌‌گرداند، باید از گرفتن از مال یتیم خودداری کند، و هر یک از شما که فقیر و بدون ثروت است، به مقدار نیازش باید از آن بخورد، و هرگاه پس از بلوغ و تشخیص رشد آنها، اموال‌‌شان را به آنها تحویل دادید، برای حفظ حقوق و جلوگیری از اسباب اختلاف، برای این تحویل گواه بگیرید، و الله به عنوان گواه بر این کار، و حسابگر بندگانش در قبال اعمال‌‌شان، کافی است.

برخی فواید آیات:

• اساسی که تمام انسان‌‌ها به آن بازمی‌‌گردند یکی است، پس باید از پروردگارشان که آنها را آفرید بترسند، و به یکدیگر مهربانی کنند.

• الله به نیکوکاری با زنان و یتیمان ضعیف سفارش کرده است، یعنی باید با عدالت و بخشش با آنان رفتار کرد.

• جواز تعدد همسران تا چهار زن، به شرط برقراری عدالت میان آنها و توانایی بر انجام حقوق واجب آنها است.

• مشروعیت حَجر بر سَفیه (کم خِرَد) که نمی‌‌تواند به خوبی در اموالش تصرف کند، به‌‌خاطر مصلحت خود او و محافظت مال از نابودی است؛ زیرا مصالح دنیا به مال استوار است.|

﴿لِّلرِّجَالِ نَصيِبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاء نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَّفْرُوضًا﴾ [النساء: ٧]

٧ برای مردان از آنچه که پدر و مادر و خویشاوندان مانند برادران و عموها پس از مرگ‌‌شان به جای می‌‌گذارند، کم باشد یا زیاد، سهمی است، و برای زنان نیز از آنچه که این افراد به جای می‌‌گذارند سهمی است؛ برخلاف آنچه در زمان جاهلیت وجود داشت که زنان و کودکان از میراث محروم بودند، این سهم، حقی واجب از جانب الله متعال است که مقدار آن مشخص شده است.

﴿وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُوْلُواْ الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُم مِّنْهُ وَقُولُواْ لَهُمْ قَوْلاً مَّعْرُوفًا﴾ [النساء: ٨]

٨ و اگر هنگام تقسیم ترکه، کسانی از خویشاوندان و یتیمان و فقرا که وارث نیستند حاضر بودند؛ - بنا بر استحباب- از این مال قبل از تقسیم، مقداری را که دل‌‌های‌‌تان به آن رضایت دارد به آنها بدهید؛ زیرا به میراث که بدون رنج به شما رسیده است چشم دارند، و با آنها به نیکویی و پسندیده سخن بگویید.

﴿وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُواْ مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُواْ عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللّهَ وَلْيَقُولُواْ قَوْلاً سَدِيدًا﴾ [النساء: ٩]

٩ کسانی‌‌که اگر بمیرند فرزندانی خردسال و ضعیف از خود برجای می‌‌گذارند، بترسند از اینکه فرزندان‌‌شان تباه شوند، باید در مورد یتیمانی که تحت سرپرستی آنها هستند نیز از الله بترسند و به آنها ستم نکنند، تا الله پس از مرگ آنها کسی را برای‌‌شان قرار دهد تا به فرزندان‌‌شان نیکی کند همان‌‌گونه که آنها نیکی کردند، و باید در حق فرزندان کسی‌‌که در وصیت او حاضر هستند نیکی کنند؛ یعنی سخنی درست به آنها بگویند به این‌‌ ترتیب که در وصیت خود به حق ورثه‌‌اش پس از مرگ خویش ستم نکند، و خودش را با ترک وصیت از خیر محروم نگرداند.

﴿إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا﴾ [النساء: ١٠]

١٠ همانا کسانی‌‌که اموال یتیمان را می‌‌گیرند، و از روی ستم و تجاوز در آن تصرف می‌‌کنند، آتشی شعله‌‌ور در شکم‌‌های‌‌شان وارد می‌‌کنند، و در روز قیامت آنها را خواهد سوزاند.

﴿يُوصِيكُمُ اللّهُ فِي أَوْلاَدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنثَيَيْنِ فَإِن كُنَّ نِسَاء فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِن كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِن لَّمْ يَكُن لَّهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِن كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلأُمِّهِ السُّدُسُ مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبناؤُكُمْ لاَ تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِّنَ اللّهِ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلِيما حَكِيمًا﴾ [النساء: ١١]

١١ الله در مورد میراث فرزندان‌‌تان از شما پیمان می‌‌گیرد و به شما امر می‌‌کند؛ میراث چنین میان آنها تقسیم می‌‌شود که برای پسر مثل سهم دو دختر است، پس اگر میت دخترانی را بدون داشتن فرزند پسر به جای گذاشت، برای دو دختر یا بیشتر، دو سوم ماتَرَکاست، و اگر یک دختر باشد، نصف ماتَرَک برای اوست، و در صورتی‌‌که میت فرزند پسر یا دختر داشته باشد، برای هر یک از پدر و مادر میت یک ششم ماترک است، و اگر میت فرزندی نداشته باشد و وارثان او فقط پدر و مادر باشند، برای مادر یک سوم و باقی‌‌ماندۀ میراث برای پدرش است، اگر میت دو یا بیشتر از دو خواهر یا برادر شقیق (پدری و مادری) یا غیر شقیق داشته باشد، برای مادر او یک ششم از طریق فرض، و باقی میراث از طریق تعصیب برای پدر است (خویشاوندان پدر را عصبه گویند)، و خواهران و برادران سهمی ندارند؛ این نحوۀ تقسیم میراث، پس از اجرای وصیتی است که میت بدان وصیت کرده است به شرط آن‌‌که وصیت او از یک سوم مالش تجاوز نکند، و به شرط ادای دِینی است که بر عهدۀ میت بوده است، الله متعال تقسیم میراث را به این نحو قرار داده است، زیرا شما نمی‌‌دانید کدام‌‌یک از پدران و فرزندان در دنیا و آخرت برای‌‌تان سودمندتر است، زیرا امکان دارد میت یکی از وارثانش را خوب بپندارد، آن‌‌گاه تمام مال را به او بدهد، یا او را بد بداند آن‌‌گاه او را از میراث محروم کند، درحالی‌‌که احتمال خلاف این امر نیز می‌‌رود، کسی‌‌که از تمام این امور آگاهی دارد، همان الله است که هیچ‌‌چیز بر او پوشیده نمی‌‌ماند، و به همین دلیل، میراث را بنا بر نحوۀ مذکور تقسیم کرد، و آن را فریضه‌‌ای از جانب خودش بر بندگانش واجب گرداند، همانا الله ذات دانایی است که ذره‌‌ای از مصالح بندگانش بر او پوشیده نمی‌‌ماند و در شرع و تدبیرش حکیم است.

برخی فواید آیات:

• احکام میراث بر این امر دلالت دارند که شریعت، حقوق مردان و زنان را با درنظرگرفتن عدالت و اجرای مصلحت میان‌‌شان مقرر کرده است.

• سخت‌‌گیری شدید در حرمت اموال یتیمان، و نهی از تجاوز بر آن و نابودی اش به هر نحوی که باشد.

• از آنجا که مال بزرگترین سبب نزاع میان مردم است، الله متعال تقسیم آن را در احکام میراث بر عهده گرفته است.|

﴿* وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم مِّن بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلاَلَةً أَو امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ فَإِن كَانُوَاْ أَكْثَرَ مِن ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاء فِي الثُّلُثِ مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِّنَ اللّهِ وَاللّهُ عَلِيمٌ حَلِيم﴾ [النساء: ١٢]

١٢ و – ای شوهران- نصف ماترک همسران‌‌تان برای شماست، اگر فرزندی- پسر یا دختر- از شما یا دیگران نداشته باشند، اما اگر فرزندی- پسر یا دختر- داشتند، یک چهارم مالی که بر جای می‌‌گذارند برای شماست، که پس از اجرای وصیت آنها و پرداخت دَینی که بر عهدۀ آنها است، برای شما تقسیم می‌‌شود. و – ای شوهران- برای همسران‌‌تان، اگر فرزندی – پسر یا دختر- از آنها یا غیر آنها ندارید، یک چهارم ماترک شماست، اما اگر فرزندی- پسر یا دختر- داشتید، یک هشتم ماترک شما برای آنها است که این مقدار پس از اجرای وصیت شما، و پرداخت دَینی که بر عهدۀ شماست به آنها تقسیم می‌‌شود. و اگر مردی بدون پدر و مادر و بدون فرزند، یا زنی بدون پدر و مادر و بدون فرزند بمیرد، و یک برادر مادری یا خواهر مادری داشته باشد، برای هر یک از برادر مادری یا خواهر مادری میت، یک ششم از طریق فرض است، اما اگر برادران مادری یا خواهران مادری بیش از یک نفر باشند، برای تمام آنها یک سوم از طریق فرض است که در آن با هم شریک می‌‌شوند، و مردان و زنان آنها به‌‌طور یکسان از آن سهم می‌‌برند، البته این سهم‌‌شان را پس از اجرای وصیت میت و پرداخت دیون او می‌‌گیرند، به شرط اینکه وصیت او به وارثان زیان نرساند؛ مثل اینکه میت به بیشتر از یک سوم مالش وصیت کرده باشد، این حکم که در آیه آمده است، پیمانی از جانب الله بر شماست که آن را بر شما واجب گردانیده است، و الله از آنچه که بندگانش را در دنیا و آخرت اصلاح می‌‌کند آگاه است، و ذات بردباری است که مجازات گناهکار را به تعجیل نمی‌‌اندازد.

﴿تِلْكَ حُدُودُ اللّهِ وَمَن يُطِعِ اللّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيم﴾ [النساء: ١٣]

١٣ احکام مذکور در مورد یتیمان و غیر آنها، احکام الله متعال است که برای بندگانش تشریع فرموده است تا به آنها عمل کنند، و کسانی‌‌که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی و رسولش فرمان‌‌برداری کنند، الله آنها را به بهشت‌‌هایی که رودها از زیر کاخ‌‌های‌‌شان جاری است درمی‌‌آورد، که همیشه در آن می‌‌مانند و زوالی آنها را در برنمی‌‌گیرد، و این پاداش الهی، بزرگترین رستگاری است که همانندی ندارد.

﴿وَمَن يَعْصِ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُّهِين﴾ [النساء: ١٤]

١٤ و هرکس با تعطیلی احکام الله و عمل‌‌نکردن به آنها، یا تردید در آنها، از الله و رسولش نافرمانی کند و از حدودی که تشریع کرده است بگذرد، الله او را در آتشی که جاودان در آن می‌‌ماند درمی‌‌آورد، و عذاب خوارکننده‌‌ای در آنجا دارد.

برخی فواید آیات:

• اموال میان وارثان تقسیم نمی‌‌شود مگر زمانی‌‌که بدهی‌‌های میت از آن پرداخت و وصیت میت که نباید از یک سوم مالش تجاوز کند از آن جدا گردد.

• برحذرداشتن از کوتاهی در تقسیم میراث، زیرا میراث پیمان و سفارش الله به بندگان مؤمن او تعالی است؛ پس رهاکردن یا سهل‌‌انگاری در آن جایز نیست.

• اجرای اوامر الله، بزرگ‌‌شمردن نواهی او و بازایستادن در برابر حدود او، از نشانه‌‌های ایمان است.

• از عدالت و حکمت الله متعال است که به هرکس از او فرمان‌‌برداری کند بزرگترین پاداش را وعده داده است و هرکس را که از او نافرمانی کند و از حدودش بگذرد به بزرگ‌‌ترین مجازات تهدید کرده است.|

﴿وَاللاَّتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِن نِّسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُواْ عَلَيْهِنَّ أَرْبَعةً مِّنكُمْ فَإِن شَهِدُواْ فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّىَ يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبِيلا﴾ [النساء: ١٥]

١٥ و از زنان محصن (زنان دارای همسر) و غیر محصن شما که مرتکب گناه زشت زنا می‌‌شوند، چهار مرد عادل را بر آنها گواه بگیرید، پس اگر علیه آنها گواهی دادند، آنها را به عنوان مجازات در خانه‌‌ها زندانی کنید، تا زندگی‌‌شان با مرگ پایان یابد، یا الله راهی غیر از حبس برای‌‌شان قرار دهد. سپس الله این راه را بیان فرمود، یعنی صد ضربه شلاق و یک سال تبعید را برای مجازات زن زناکارِ باکره و سنگسار را برای مجازات زن محصنه صادر فرمود.

﴿وَاللَّذَانَ يَأْتِيَانِهَا مِنكُمْ فَآذُوهُمَا فَإِن تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُواْ عَنْهُمَا إِنَّ اللّهَ كَانَ تَوَّابًا رَّحِيمًا﴾ [النساء: ١٦]

١٦ و آن دو تن از مردان- محصن یا غیر محصن- را که مرتکب عمل زشت زنا می‌‌شوند با زبان و دست به گونه‌‌ای که باعث تحقیر و بازداشتن می‌‌شود مجازات کنید، پس اگر از گناه‌‌شان دست کشیدند، و اعمال‌‌شان اصلاح شد، از آزار رساندن آنها خودداری کنید؛ زیرا کسی‌‌که از گناه توبه می‌‌کند، همانند کسی است که گناهی مرتکب نشده است؛ قطعاً الله نسبت به بندگان توبه‌‌کارش بسیار توبه‌‌پذیر و مهربان است. این نوع مجازات، در ابتدای امر بود، سپس با شلاق‌‌زدن و تبعید مرد مجرد و سنگسار مرد محصن نسخ شد.

﴿إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوَءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِن قَرِيبٍ فَأُوْلَـئِكَ يَتُوبُ اللّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللّهُ عَلِيماً حَكِيما﴾ [النساء: ١٧]

١٧ قطعاً الله توبۀ کسانی را می‌‌پذیرد که از روی جهل به سرانجام و آثار بد گناهان و معاصی، آنها را مرتکب می‌‌شوند- این امر در مورد هر کسی است که از روی عمد یا غیرعمد مرتکب گناه می‌‌شود- سپس قبل از مشاهدۀ مرگ به‌‌سوی پروردگارش بازمی‌‌گردد، آنها هستند که الله توبه‌‌شان را می‌‌پذیرد و از بدی‌‌های‌‌شان درمی‌‌گذرد، و الله از احوال مخلوقاتش آگاه است، و در تقدیر و تشریع خویش بسیار داناست.

﴿وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ وَلاَ الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُوْلَـئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا﴾ [النساء: ١٨]

١٨ الله توبه کسانی را نمی‌‌پذیرد که بر انجام گناهان اصرار می‌‌ورزند، و از آن توبه نمی‌‌کنند تا اینکه سختی‌‌های مردن را می‌‌بینند، آن‌‌گاه هر یک از آنها می‌‌گوید: اکنون از گناهانی که انجام داده‌‌ام توبه می‌‌کنم. و الله - همچنین- توبه کسانی را که با اصرار در کفر می‌‌میرند نمی‌‌‌‌پذیرد، آنها نافرمانانی هستند که بر انجام گناهان اصرار می‌‌ورزند، و کسانی‌‌که در حال کفرشان می‌‌میرند، عذابی دردآور برای‌‌شان آماده کرده‌‌ایم.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَرِثُواْ النِّسَاء كَرْهًا وَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُواْ بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَيِّنَةٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِن كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا﴾ [النساء: ١٩]

١٩ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، برای شما جایز نیست که زنان پدرهای‌‌تان را همانند مال به ارث ببرید، و با آنها ازدواج کنید، یا آنها را به ازدواج کسانی‌‌که دوست دارید درآورید، یا از ازدواج آنها جلوگیری کنید. و همچنان برای شما جایز نیست که همسران‌‌تان را که آنها را دوست ندارید نگه دارید تا به آنها آسیب برسانید، به این هدف که به نفع شما از بخشی از مهریه و غیر آن، که به آنها داده‌‌اید چشم‌‌پوشی کنند، مگر اینکه مرتکب گناه زشتی مانند زنا شده باشند، که اگر این چنین کردند، برای شما جایز است که آنها را نگه دارید و بر آنها سخت بگیرید تا آنچه را که به آنها داده‌‌اید به شما بدهند، و به روشی پاکیزه و خودداری از اذیت و آزار و تلاش در نیکوکاری با آنها رفتار کنید، پس اگر به خاطر یک امر دنیوی آنها را نمی‌‌پسندید در برابر آنها شکیبایی کنید؛ چه بسا الله در آنچه که آن را نمی‌‌پسندید، خیر فراوانی در زندگانی دنیا و آخرت قرار می‌‌دهد.

برخی فواید آیات:

• ارتکاب عمل فاحشۀ زنا، از بزرگترین گناهانی است که فرد و جامعه را تهدید می‌‌کند؛ به همین دلیل، مجازات‌‌های سنگینی برایش مقرّر شده است.

• لطف و رحمت الله بر بندگانش که درِ توبه را بر روی هر گناهکاری گشود، و اسباب توبه را برایش فراهم کرد و او را بر حرکت در راه توبه یاری رساند.

• هرکس از روی عمد یا غیر عمد از الله متعال نافرمانی کند، نسبت به جایگاه کسی‌‌که از او نافرمانی کرده و نسبت به آثار و بدشومی گناهان بر خودش، جاهل است.

• از اسباب دوام زندگی زناشویی این است که شوهر دید متعادلی داشته باشد، یعنی دید خود را در آنچه که نمی‌‌پسندد محدود نکند، بلکه به خیری که در آن قرار دارد نیز بنگرد، چه بسا که الله در آن خیر فراوانی قرار داده است.|

﴿وَإِنْ أَرَدتُّمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَّكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنطَارًا فَلاَ تَأْخُذُواْ مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَاناً وَإِثْماً مُّبِينا﴾ [النساء: ٢٠]

٢٠ - ای شوهران- اگر خواستید زنی را طلاق دهید و دیگری را جایگزین او کنید، در این کار گناهی بر شما نیست؛ و اگر به زنی که قصد دارید از او جدا شوید، مال زیادی به عنوان مهریه داده بودید، برای شما جایز نیست که چیزی از آن بگیرید؛ زیرا گرفتن آنچه که به زنان‌‌تان داده‌‌اید، تهمتی آشکار و گناهی واضح به شمار می‌‌رود!

﴿وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنكُم مِّيثَاقًا غَلِيظًا﴾ [النساء: ٢١]

٢١ و چگونه مهریه‌‌ای را که به آنها داده‌‌اید بازمی‌‌ستانید با آن‌‌که میان‌‌تان علاقه و مودت و بهره‌‌جویی و اطلاع بر اسرار حاصل شده است، زیرا پس از این، طمع در مالی که در دست آنها است، بسیار بد و ناپسند است، درحالی‌‌که آنها پیمانی محکم و سخت از شما گرفته‌‌اند، که همان حلال ‌‌کردن آنها با سخن و حکم الله متعال است.

﴿وَلاَ تَنكِحُواْ مَا نَكَحَ آبَاؤُكُم مِّنَ النِّسَاء إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاء سَبِيلا﴾ [النساء: ٢٢]

٢٢ و با زنانی که پدران‌‌تان آنها را به ازدواج خود درآورده‌‌اند ازدواج نکنید؛ زیرا این کار حرام است، مگر آنچه که قبل از اسلام گذشته است که مؤاخذه‌‌ای بر آن نیست، این امر بدان سبب است که ازدواج پسران با همسران پدرهایشان، کاری بسیار ناپسند، و سبب خشم الله بر انجام‌‌دهندۀ آن، و راه بسیار بدی برای رونده در آن است.

﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالاَتُكُمْ وَبَنَاتُ الأَخِ وَبَنَاتُ الأُخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللاَّتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُم مِّنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللاَّتِي فِي حُجُورِكُم مِّن نِّسَأئِكُمُ اللاَّتِي دَخَلْتُم بِهِنَّ فَإِن لَّمْ تَكُونُواْ دَخَلْتُم بِهِنَّ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلاَئِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلاَبِكُمْ وَأَن تَجْمَعُواْ بَيْنَ الأُخْتَيْنِ إَلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللّهَ كَانَ غَفُورًا رَّحِيمًا﴾ [النساء: ٢٣]

٢٣ الله نکاح این زنان را بر شما حرام گردانیده است: مادران‌‌تان و هرچه بالاتر روند؛ یعنی مادر مادر و مادربزرگ پدری یا مادری او، و دختران‌‌تان و هرچه پایین‌‌تر روند؛ یعنی دخترِ دختر و دخترِ دخترِ دختر، همچنین دختران پسر و دختران دختر و هر چه پایین‌‌تر روند، خواهران شما از پدر و مادر یا از یکی از آن دو، و عمه‌‌هایتان، همچنین عمه‌‌های پدران‌‌تان و مادران‌‌تان و هرچه بالاتر روند، و خاله‌‌هایتان، و همچنین خاله‌‌های مادران و پدران‌‌تان و هرچه بالاتر روند، و دختران برادر و دختران خواهر، و فرزندان‌‌شان و هرچه پایین‌‌تر روند، و مادرهای‌‌تان که به شما شیر داده‌‌اند و خواهران رضاعی شما، و مادران همسران‌‌تان چه با همسران‌‌تان آمیزش کرده باشید یا با آنها آمیزش نکرده باشید، و دختران همسران‌‌تان از شوهران دیگر که غالباً در خانه‌‌های شما رشد می‌‌کنند و پرورش می‌‌یابند، و همچنین اگر در خانه‌‌های شما پرورش نیافته‌‌اند، اگر با مادران‌‌شان آمیزش کرده‌‌اید، و اما اگر با آنها آمیزش نکرده‌‌اید، گناهی بر شما نیست که با دختران‌‌شان ازدواج کنید، و حرام گردانیده است بر شما، نکاح همسران پسران‌‌تان را که از پشت خودتان هستند، هر چند با آنها آمیزش نکرده باشند، و همسران پسران رضاعی شما نیز در این حکم داخل هستند، و جمع میان دو خواهر نسبی یا رضاعی را بر شما حرام گردانیده است مگر آنچه که در جاهلیت از این کار گذشته است که الله آن را بخشیده است، قطعاً الله نسبت به آن دسته از بندگانش که به‌‌سوی او توبه می‌‌کنند آمرزنده و مهربان است. تحریم جمع میان زن و عمه یا خالۀ او نیز از طریق سنت ثابت است.

برخی فواید آیات:

• هرگاه مردی با همسرش آمیزش کند، مهریۀ زن ثابت شده است، و برای مرد جایز نیست که در این مورد ستم کند یا در آن طمع ورزد، اگر جدایی و طلاق زن را بخواهد.

• الله نکاح با همسران پدران را حرام قرار داده است؛ زیرا عمل بسیار زشتی است که عقل صحیح و فطرت سالم از آن نفرت دارد.

• الله متعال به‌‌صورت مفصل بیان فرمود که ازدواج با چه زنانی حلال و با چه زنانی حرام است، چه به‌‌سبب نسب یا ازدواج یا شیرخوارگی، تا مقام زن را بزرگ دارد و او را از ستم محافظت کند.|

﴿* وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاء إِلاَّ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ اللّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُم مَّا وَرَاء ذَلِكُمْ أَن تَبْتَغُواْ بِأَمْوَالِكُم مُّحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُم بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُم بِهِ مِن بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا﴾ [النساء: ٢٤]

٢٤ و ازدواج با زنان شوهردار بر شما حرام شده است، مگر آن زنانی که با اسارت‌‌گرفتن در جهاد در راه الله مالک آنها می‌‌شوید، که پس از استبراء رحم آنها به یک حیض، آمیزش با آنها برای‌‌تان حلال است، الله این حکم را بر شما فرض گردانید، و الله غیر از این موارد، سایر زنان را بر شما حلال گردانید، که با اموال خود، احصان و پاکدامنی نفس‌‌های‌‌تان را از طریق حلال و بدون قصد زنا بجویید، پس به زنانی که از طریق نکاح از آنها بهره گرفته‌‌اید، مهریه‌‌های‌‌شان را که الله به عنوان فریضه‌‌ای بر شما واجب گردانیده است بدهید، و بر شما گناهی نیست که پس از تعیین مهریۀ واجب، با افزودن بر آن یا چشم‌‌پوشی از بخشی از آن توافق کنید، همانا الله از مخلوقاتش آگاه است و چیزی از آنها بر او پوشیده نمی‌‌ماند، و در تدبیر و تشریع خویش بسیار داناست.

﴿وَمَن لَّمْ يَسْتَطِعْ مِنكُمْ طَوْلاً أَن يَنكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِن مِّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُم مِّن فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُم مِّن بَعْضٍ فَانكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلاَ مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَن تَصْبِرُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ وَاللّهُ غَفُورٌ رَّحِيم﴾ [النساء: ٢٥]

٢٥- ای مردان- هر یک از شما که به دلیل ثروت اندک نمی‌‌تواند با زنان آزاد ازدواج کند، برای او جایز است که با کنیزکان مملوک دیگران ازدواج کند، اگر در آنچه که بر شما آشکار است مؤمن باشند، و الله به حقیقت ایمان و باطن احوال شما داناتر است، و شما و آنها در دین و انسانیت یکسان هستید، پس، از ازدواج با آنها خودداری نکنید، آنها را با اذن مالکان‌‌شان به ازدواج خویش درآورید، و مهریه‌‌های‌‌شان را بدون کاستی یا بدون تأخیر به آنها بدهید. این جواز در صورتی است که آنها پاکدامن باشند، نه اینکه آشکارا زناکار باشند، و نه اینکه دوستانی پنهانی برای زنا داشته باشند، اما اگر پس از ازدواج، مرتکب فاحشۀ زنا شدند، حد آنها نصف مجازات زنان آزاد است: پنجاه ضربه شلاق، و سنگسار نمی‌‌شوند، برخلاف زنان شوهردار آزاد در صورتی‌‌که زنا کنند. این جواز ازدواج با کنیزکان مؤمن و پاکدامن، تخفیفی است برای کسی‌‌که از وقوع خویش در زنا می‌‌ترسد، و قادر بر ازدواج با زنان آزاد نیست، زیرا شکیبایی از ازدواج با کنیزکان بهتر است؛ تا فرزندان از اینکه به بردگی درآیند محافظت شوند، و الله نسبت به بندگان توبه‌‌کارش آمرزنده و مهربان است، و به‌‌سبب رحمتش است که ازدواج با کنیزکان را در صورت ناتوانی از ازدواج با زنان آزاد، به شرط ترس از ارتکاب زنا تشریع کرده است.

﴿يُرِيدُ اللّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللّهُ عَلِيمٌ حَكِيم﴾ [النساء: ٢٦]

٢٦ الله سبحانه می‌‌خواهد با تشریع این احکام برای شما، نشانه‌‌های شریعت و دینش و آنچه که مصالح شما در دنیا و آخرت در آن قرار دارد را برای‌‌تان بیان کند، و شما را به راه‌‌های پیامبران قبل از شما در تحلیل و تحریم، و اخلاق‌‌های گرامی آنها، و سنت‌‌های پسندیده‌‌شان راهنمایی کند تا از آنها پیروی کنید، و شما را از نافرمانی خویش به طاعتش بازگرداند، و الله می‌‌داند مصلحت بندگانش در چه چیزی است پس همان را برای‌‌شان تشریع می‌‌کند. و الله در تشریع و تدبیر خویش در امور بندگان بسیار داناست.

برخی فواید آیات:

• حرمت ازدواج با زنان شوهردار: آزاد باشند یا کنیز تا اینکه عدۀ آنها به هر سببی که باشد سپری شود.

• مهریۀ زن، پس از آمیزش با او لازم می‌‌شود، و جواز اینکه از بخشی از مهریه‌‌اش بگذرد به شرط آن است که با رضایت قلبی او باشد.

• جواز ازدواج با کنیزان مؤمن در صورت عدم قدرت بر ازدواج با زنان آزاد؛ به شرط آن است که شخص از وقوع خویش در زنا بترسد.

• یکی از مقاصد شریعت، بیان هدایت و گمراهی، و راهنمایی مردم به‌‌سوی سنت‌‌های هدایت است که آنها را به‌‌سوی الله متعال بازمی‌‌گرداند.|

﴿وَاللّهُ يُرِيدُ أَن يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَن تَمِيلُواْ مَيْلاً عَظِيمًا﴾ [النساء: ٢٧]

٢٧ و الله می‌‌خواهد که شما را ببخشد، و از بدی‌‌های‌‌تان درگذرد، و کسانی‌‌که در پی شهوات‌‌شان هستند می‌‌خواهند که شما از راه استقامت، بسیار دور شوید.

﴿يُرِيدُ اللّهُ أَن يُخَفِّفَ عَنكُمْ وَخُلِقَ الإِنسَانُ ضَعِيفًا﴾ [النساء: ٢٨]

٢٨ الله می‌‌خواهد در آنچه تشریع می‌‌کند بر شما آسان بگیرد، پس شما را به آنچه خارج از توان‌‌تان است مکلف نمی‌‌گرداند؛ زیرا به ضعف خلقتی و اخلاقی انسان آگاه است.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَارَةً عَن تَرَاضٍ مِّنكُمْ وَلاَ تَقْتُلُواْ أَنفُسَكُمْ إِنَّ اللّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا﴾ [النساء: ٢٩]

٢٩ ای کسانی‌‌که ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، مال یکدیگر را به باطل، مانند غصب و دزدی و رشوه و غیر آن نخورید، مگر اینکه این اموال، اموالی تجارتی باشد که با توافق طرفین معامله صادر می‌‌شود، که در این صورت خوردن و تصرف در آن برای‌‌تان حلال است، و یکدیگر را نکشید، و هیچ‌‌یک از شما خودش را نکشد، و خودش را در نابودی نیفکند، همانا الله نسبت به شما مهربان است و به‌‌سبب مهربانی خویش، خون‌‌ها و اموال و آبروی شما را حرام گردانیده است.

﴿وَمَن يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللّهِ يَسِيرًا﴾ [النساء: ٣٠]

٣٠ و هرکس موارد مذکور را که شما را از آن نهی می‌‌کنیم انجام دهد، یعنی مال دیگری را بخورد یا از روی علم و عمد، نه از روی جهل و فراموشی، بر او با کشتن یا طریق دیگری تجاوز کند، الله به زودی در روز قیامت او را در آتش بزرگی که گرمایش رنج‌‌آور و عذابش شدید است می‌‌افکند، و این کار بر الله آسان است؛ زیرا او تعالی ذات توانایی است که هیچ‌‌چیز از تحت قدرت او خارج نیست.

﴿إِن تَجْتَنِبُواْ كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُم مُّدْخَلاً كَرِيمًا﴾ [النساء: ٣١]

٣١- ای مؤمنان- اگر از انجام گناهان بزرگ مانند شرک به الله، نافرمانی از پدر و مادر، قتل نفس و رباخواری دوری کنید؛ با پوشاندن و محو گناهان صغیره‌‌تان از آنها درمی‌‌گذریم، و شما را در مکان گرامی‌‌ای نزد الله که همان بهشت است درمی‌‌آوریم.

﴿وَلاَ تَتَمَنَّوْاْ مَا فَضَّلَ اللّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا اكْتَسَبُواْ وَلِلنِّسَاء نَصِيبٌ مِّمَّا اكْتَسَبْنَ وَاسْأَلُواْ اللّهَ مِن فَضْلِهِ إِنَّ اللّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا﴾ [النساء: ٣٢]

٣٢- ای مؤمنان- آنچه را که الله با آن برخی از شما را بر برخی دیگر برتری داده است آرزو نکنید؛ تا به خشم و حسد منجر نشود، پس برای زنان شایسته نیست آنچه را که الله برای مردان اختصاص داده است آرزو کنند؛ زیرا برای هر گروه، سهمی از عملی است که مناسب اوست، و از الله بخواهید که بر عطای خویش به شما بیفزاید؛ قطعاً الله از هر چیزی آگاه است؛ از این رو، به هر نوع، همان عملی را داده است که مناسب حال اوست.

﴿وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا﴾ [النساء: ٣٣]

٣٣ و برای هر یک از شما، عصبه‌‌ای قرار دادیم که از میراثی که پدر و مادر و خویشاوندان به جای می‌‌گذارند میراث می‌‌برند. و نصیب کسانی را که با آنها سوگندهایی محکم بر هم‌‌پیمانی و نصرت بسته‌‌اید بدهید، که الله بر هر چیزی گواه است، از جمله بر این سوگندها و پیمان‌‌های شما. ارث‌‌بری به سبب هم‌‌پیمانی در صدر اسلام بود، سپس نسخ شد.

برخی فواید آیات:

• گستردگی رحمت الله بر بندگانش؛ زیرا او سبحانه توبۀ بندگان و آسان‌‌گیری از آنها را دوست دارد، اما شهوت‌‌پرستان، فقط گمراهی از هدایت را برای خودشان می‌‌خواهند.

• شریعت حقوق مردم را حفظ کرده است؛ زیرا ستم بر جان‌‌ها و اموال و آبروی آنها را حرام گردانیده و بزرگترین مجازات‌‌ها را بر انجام این کار مقرر کرده است.

• دوری از گناهان کبیره، سبب ورود به بهشت و آمرزش گناهان صغیره است.

• رضایت به آنچه الله قسمت نموده، و چشم‌‌ندوختن به اموال مردم، انسان را از حسادت و ناخشنودی از تقدیر الله متعال دور می‌‌کند.|

﴿الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاء بِمَا فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنفَقُواْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِّلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللّهُ وَاللاَّتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلاَ تَبْغُواْ عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا﴾ [النساء: ٣٤]

٣٤ مردان به‌‌سبب فضیلتی که الله به آنها اختصاص داده است، و به‌‌سبب نفقه و مراقبت بر کارهای زنان که بر آنها واجب است، از زنان سرپرستی می‌‌کنند، و زنان صالح، فرمان‌‌بردار پروردگارشان، و فرمان‌‌بردار شوهران‌‌شان هستند، به‌‌سبب توفیقی که الله به آنها داده است، در غیبت شوهران‌‌شان، نگهبانان آنها هستند، و – ای شوهران- زنانی را که از خودداری آنها از اطاعت شوهران‌‌شان در قول یا عمل می‌‌ترسید، ابتدا آنها را اندرز دهید و از الله بترسانید، پس اگر اجابت نکردند در بستر از آنها دوری کنید، به این نحو که مرد با او آمیزش نکند، پس اگر اجابت نکردند، آنها را به گونه‌‌ای که آزاردهنده نباشد بزنید، پس اگر به فرمان‌‌برداری بازگشتند، با ستم یا سرزنش بر آنها ستم نکنید، همانا الله بر هر چیزی دارای برتری است، و در ذات و صفاتش بسیار بزرگ است، پس از او بترسید.

﴿وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُواْ حَكَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِّنْ أَهْلِهَا إِن يُرِيدَا إِصْلاَحًا يُوَفِّقِ اللّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا﴾ [النساء: ٣٥]

٣٥ و – ای اولیای زن و شوهر- اگر ترسیدید که اختلاف بین آن دو به دشمنی و جدایی منجر شود، پس یک مرد عادل از خانوادۀ شوهر، و یک مرد عادل از خانوادۀ زن بفرستید، تا به آنچه از جدایی یا سازش میان آن دو که در آن مصلحت است حکم کنند، و سازش، دوست‌‌داشتنی‌‌تر و بهتر است، که اگر دو داور آن را اراده کردند و روش بهتر را به‌‌سوی آن برداشتند، الله میان زوجین سازش ایجاد می‌‌کند، و اختلاف میان آن دو را برمی‌‌دارد، همانا چیزی از بندگان الله بر او پوشیده نمی‌‌ماند، و او به جزئیات آنچه در دل‌‌های‌‌شان پنهان است آگاهی دارد.

﴿* وَاعْبُدُواْ اللّهَ وَلاَ تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالجَنبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبُّ مَن كَانَ مُخْتَالاً فَخُورًا﴾ [النساء: ٣٦]

٣٦ و با تسلیم در برابر الله، فقط او را عبادت کنید، و دیگران را به همراه او عبادت نکنید، و با اکرام و نیکی به پدر و مادر به آن دو نیکی کنید، و به خویشاوندان و یتیمان و فقرا نیکی کنید، و به همسایۀ خویشاوند و همسایه‌‌ای که خویشاوند نیست نیکی کنید، و به دوست همنشین خود نیکی کنید، و به مسافر بیگانه که راه‌‌ها بر او قطع شده است نیکی کنید، و به بردگان خود نیکی کنید، همانا الله کسی را که خودبزرگ‌‌بین و متکبر بر بردگانش است و با فخرفروشی بر مردم خودش را می‌‌ستاید دوست ندارد.

﴿الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُّهِينًا﴾ [النساء: ٣٧]

٣٧ و الله دوست ندارد کسانی را که از روزی الله که به آنها ارزانی داشته است انفاق نمی‌‌کنند، و با سخن و عمل‌‌شان دیگران را به انفاق‌‌نکردن امر می‌‌کنند، و روزی و علم و غیر آن را که الله از روی فضل خویش به آنها داده است پنهان می‌‌دارند، چنان‌‌که حق را بر مردم آشکار نمی‌‌کنند، بلکه آن را می‌‌پوشانند، و باطل را آشکار می‌‌کنند، و این خصلت کافران است، و عذابی خوارکننده برای کافران آماده کرده‌‌ایم.

برخی فواید آیات:

• ثبوت سرپرستی مردان بر زنان، به‌‌سبب برتری‌‌ای است که الله با اختصاص صلاحیت‌‌ها به آنها داده است، و به‌‌سبب حقوقی که بر عهدۀ آنها واجب است، و بارزترین این حقوق، نفقه بر همسر است.

• برحذرداشتن از سرکشی و ستم بر زن در تأدیب، با یادآوری قدرت و برتری الله بر بنده.

• برحذرداشتن از خصلت‌‌های اخلاقی ناپسند، مانند تکبر و فخرفروشی و بخل و کتمان علم و آشکارنکردنش برای مردم.|

﴿وَالَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَـاء النَّاسِ وَلاَ يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَلاَ بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَن يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاء قِرِينًا﴾ [النساء: ٣٨]

٣٨ و همچنین این عذاب را برای کسانی مهیا کرده‌‌ایم که اموال‌‌شان را انفاق می‌‌کنند تا مردم آنها را ببینند و ستایش کنند، درحالی‌‌که به الله و روز قیامت ایمان ندارند؛ این عذاب خوارکننده را برای‌‌شان آماده ساخته‌‌ام، و چیزی آنها را گمراه نکرد مگر اینکه از شیطان پیروی کردند، و هرکس شیطان دوست و همنشینش باشد، (باید بداند که) شیطان همنشین بسیار بدی است.

﴿وَمَاذَا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُواْ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَنفَقُواْ مِمَّا رَزَقَهُمُ اللّهُ وَكَانَ اللّهُ بِهِم عَلِيمًا﴾ [النساء: ٣٩]

٣٩ و آنها اگر به الله و روز قیامت ایمان حقیقی می‌‌آوردند، و اموال‌‌شان را در راه الله و خالصانه برای او انفاق می‌‌کردند، چه زیانی به آنها می‌‌رسید؟! بلکه تمام خیر در این کار است، و الله از آنها آگاه است، به گونه‌‌ای که حال آنها بر او پوشیده نمی‌‌ماند، و هرکس را بر اساس عملش جزا می‌‌دهد.

﴿إِنَّ اللّهَ لاَ يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِن تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِن لَّدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا﴾ [النساء: ٤٠]

٤٠ همانا الله متعال، ذات عادلی است که ذره‌‌ای به بندگانش ستم نمی‌‌کند، چنان‌‌که به اندازۀ مورچۀ کوچکی از نیکی‌‌های آنها نمی‌‌کاهد، و ذره‌‌ای بر بدی‌‌های‌‌شان نمی‌‌افزاید، و اگر به وزن ذره‌‌ای نیکی باشد، به فضل خویش ثواب آن را دوچندان می‌‌کند، و علاوه بر آن از جانب خویش ثوابی بزرگ می‌‌بخشد.

﴿فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِن كُلِّ أمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَـؤُلاء شَهِيدًا﴾ [النساء: ٤١]

٤١ پس امر در روز قیامت چگونه است آن‌‌گاه که پیامبر هر امتی را می‌‌آوریم که بر آنچه عمل کرده‌‌اند گواهی ‌‌دهد، و – ای رسول- تو را به عنوان گواه بر امتت می‌‌آوریم؟!

﴿يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَعَصَوُاْ الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأَرْضُ وَلاَ يَكْتُمُونَ اللّهَ حَدِيثًا﴾ [النساء: ٤٢]

٤٢ در آن روز بزرگ، کسانی‌‌که به الله کفر ورزیده و از رسولش نافرمانی کرده‌‌اند، آرزو می‌‌کنند که ای کاش خاک بودند و با زمین یکسان می‌‌شدند، و ذره‌‌ای از اعمال‌‌شان را نمی‌‌توانند از الله پنهان کنند؛ زیرا الله بر زبان‌‌های‌‌شان مُهر می‌‌زند تا نتواند صحبت کند، و به اعضای‌‌شان اذن می‌‌دهد تا به اعمال آنها گواهی دهند.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَقْرَبُواْ الصَّلاَةَ وَأَنتُمْ سُكَارَى حَتَّىَ تَعْلَمُواْ مَا تَقُولُونَ وَلاَ جُنُبًا إِلاَّ عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّىَ تَغْتَسِلُواْ وَإِن كُنتُم مَّرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاء أَحَدٌ مِّنكُم مِّن الْغَائِطِ أَوْ لاَمَسْتُمُ النِّسَاء فَلَمْ تَجِدُواْ مَاء فَتَيَمَّمُواْ صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُواْ بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا﴾ [النساء: ٤٣]

٤٣ ای کسانی‌‌که ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، در حال مستی نماز نگزارید تا زمانی‌‌که از مستی درآیید و گفته‌‌های‌‌تان را تشخیص دهید- این حکم، قبل از تحریم خمر به صورت مطلق بود- و در حال جنابت نماز نگزارید، و در این حالت به مساجد وارد نشوید مگر اینکه بدون توقف از آن بگذرید، تا اینکه غسل کنید، و اگر بیماری‌‌ای به شما رسید که استعمال آب را غیرممکن می‌‌کرد، یا مسافر بودید، یا یکی از شما ادرار و یا مدفوع کرد، یا با زنان آمیزش کردید، آن‌‌گاه آب نیافتید- خاکی پاک بیابید، و صورت‌‌ها و دست‌‌های‌‌تان را با آن مسح کنید، همانا الله از تقصیر شما می‌‌گذرد و نسبت به شما آمرزنده است.

﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُواْ نَصِيبًا مِّنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلاَلَةَ وَيُرِيدُونَ أَن تَضِلُّواْ السَّبِيل﴾ [النساء: ٤٤]

٤٤ - ای رسول- آیا از حال یهودیان آگاه نشدی، کسانی‌‌که الله نصیبی از علم تورات به آنها داد اما آنها گمراهی را با هدایت عوض کردند، و – ای مؤمنان- آنها بر منحرف کردن شما از راه راستی که رسول‌‌ج‌‌ آورده است مشتاقند، تا راه کج‌‌شدۀ آنها را بپیمایید؟!

برخی فواید آیات:

• از عدالت کامل و رحمتِ تمامِ الله متعال این است که ذره‌‌ای هر چند اندک، بر بندگانش ستم روا نمی‌‌دارد، و با افزودن نیکی‌‌های‌‌شان به آنها لطف می‌‌کند.

• از شدت ترس روز قیامت و بزرگی آنچه که در انتظار کافر است، آرزو می‌‌کند که خاک باشد.

• جنابت، از نماز و ماندن در مسجد بازمی‌‌دارد، و گذشتن از مسجد بدون توقف در آن ایرادی ندارد.

• الله با مشروعیت تیمم هنگام نبود آب یا عدم قدرت بر استعمال آن، بر بندگانش آسان گرفته است.|

﴿وَاللّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ وَكَفَى بِاللّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللّهِ نَصِيرًا﴾ [النساء: ٤٥]

٤٥ و – ای مؤمنان- الله به حال دشمنان‌‌تان، از شما آگاه‌‌تر است، پس شما را از آنها باخبر کرد و دشمنی آنها را بر شما آشکار گرداند، و الله به عنوان پشتیبانی که شما را از آسیب آنها محافظت می‌‌کند کافی است، و الله به عنوان یاوری که نیرنگ و آزار آنها را از شما بازمی‌‌دارد و شما را بر آنها پیروز می‌‌گرداند کافی است.

﴿مِّنَ الَّذِينَ هَادُواْ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُواْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَّهُمْ وَأَقْوَمَ وَلَكِن لَّعَنَهُمُ اللّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلاَ يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلا﴾ [النساء: ٤٦]

٤٦ گروه بدی از یهودیان هستند که کلامی را که الله آن را فرو فرستاده است تغییر می‌‌دهند، چنان‌‌که آن را به غیر آنچه الله نازل فرموده است تأویل می‌‌کنند، و هنگامی‌‌که رسول‌‌ج‌‌ آنها را به امری فرمان می‌‌دهد به او می‌‌گویند: سخن تو را شنیدیم و با فرمانت مخالفت کردیم، و از روی تسمخر می‌‌گویند: بشنو ما چه می‌‌گوییم که کاش نشنوی؛ و با گفتن «راعنا» این تصور را ایجاد می‌‌کنند که منظورشان چنین است: گوشَت را به ما بسپار، اما در واقع رعونة «کودنی و نادانی» را اراده می‌‌کنند؛ زبان‌‌شان را به آن می‌‌پیچانند، با این کار قصد نفرین بر پیامبر و طعنه‌‌زدن در دین را دارند، و اگر به جای اینکه گفتند: سخنت را شنیدیم، و با فرمانت مخالفت کردیم، می‌‌گفتند: سخنت را شنیدیم، و از فرمانت اطاعت بردیم، و به جای اینکه گفتند: بشنو که ناشنوا گردی، می‌‌گفتند: بشنو، و به جای اینکه گفتند: راعنا، می‌‌گفتند: به ما مهلت بده تا سخنت را بفهمیم، به‌‌طور قطع برای‌‌شان بهتر و شایسته‌‌تر بود؛ زیرا دربردارندۀ حسن ادبی است که سزاوار جناب پیامبر‌‌ج‌‌ است، اما الله آنها را نفرین کرد، و به‌‌سبب کفرشان آنها را از رحمت خویش دور راند، پس ایمانی نمی‌‌آورند که برای‌‌شان سودمند باشد.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ آمِنُواْ بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِّمَا مَعَكُم مِّن قَبْلِ أَن نَّطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللّهِ مَفْعُولا﴾ [النساء: ٤٧]

٤٧ ای یهودیان و مسیحیانی که به شما کتاب داده شده است، به آنچه که بر محمد‌‌ج‌‌ فرو فرستادیم و تصدیق‌‌کنندۀ تورات و انجیل که همراه شماست می‌‌باشد ایمان بیاورید، پیش از آن‌‌که حواس چهره‌‌ها را محو کنیم، و آنها را به پشت‌‌شان بازگردانیم، یا آنها را از رحمت الله برانیم، چنان‌‌که اصحاب سبت (روز شنبه) را که با شکار در این روز بعد از نهی از آن تجاوز کردند از رحمت الله راندیم، پس الله آنها را به صورت بوزینه‌‌هایی مسخ کرد، و امر و تقدیر الله، ناگزیر تحقق می‌‌یابد.

﴿إِنَّ اللّهَ لاَ يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاء وَمَن يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا﴾ [النساء: ٤٨]

٤٨ قطعاً الله نمی‌‌بخشد که چیزی از مخلوقاتش با او شریک قرار داده شود، و به فضل خویش از گناهان پایین‌‌تر از شرک و کفر برای هرکس بخواهد درمی‌‌گذرد، یا به عدالت خویش هرکس را بخواهد به اندازۀ گناهانش عذاب می‌‌کند، و هرکس که غیر الله را با او تعالی شریک گرداند، به‌‌طور قطع گناه بسیار بزرگی از او سرزده است که هرکس بر آن بمیرد بخشیده نمی‌‌شود.

﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنفُسَهُمْ بَلِ اللّهُ يُزَكِّي مَن يَشَاء وَلاَ يُظْلَمُونَ فَتِيلا﴾ [النساء: ٤٩]

٤٩ - ای رسول- آیا آگاه نشدی از حال آن کسانی‌‌که برای پاک جلوه دادن خود و اعمال‌‌شان، خود را می‌‌ستایند؟ بلکه فقط الله است که هر یک از بندگانش را که بخواهد می‌‌ستاید و پاک می‌‌گرداند؛ زیرا او از نهان‌‌ دل‌‌ها آگاه است، و ذره‌‌ای از پاداش اعمال‌‌شان، هر چند به اندازۀ نخی که در روی هستۀ خرما است، کاسته نخواهد شد.

﴿انظُرْ كَيفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللّهِ الكَذِبَ وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُّبِينًا﴾ [النساء: ٥٠]

٥٠ ای رسول بنگر که چگونه با ستایش بر خویشتن، بر الله دروغ می‌‌بندند! و همین امر به عنوان گناهی بزرگ برای گمراهی آنها کافی است.

﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُواْ نَصِيبًا مِّنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ هَؤُلاء أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُواْ سَبِيلا﴾ [النساء: ٥١]

٥١- ای رسول- آیا آگاه نشدی و تعجب نکردی از حال یهودیان که الله سهمی از علم را به آنها بخشید، به معبودهایی که به جای الله گرفته‌‌اند ایمان می‌‌آورند، و – از روی دوستی و مدارا با مشرکان- می‌‌گویند: آنها از اصحاب محمد‌‌ج‌‌ هدایت‌‌یافته‌‌ترند؟!

برخی فواید آیات:

• کافی‌‌بودن الله برای مؤمنان و یاری‌‌رساندن او تعالی به آنها، مؤمنان را از غیر الله بی‌‌نیاز می‌‌گرداند.

• بیان جرایم یهود، مانند تحریف کلام الله، و بی‌‌ادبی آنها به رسولش‌‌ج‌‌، و دادخواهی کردن به غیر شریعت او سبحانه.

• بیان خطر شرک و کفر، و اینکه اگر شخص در این حالت بمیرد بخشیده نمی‌‌شود، و اما گناهان پایین‌‌تر از آن تحت ارادۀ الله متعال قرار دارد.|

﴿أُوْلَـئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللّهُ وَمَن يَلْعَنِ اللّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا﴾ [النساء: ٥٢]

٥٢ اینان که این اعتقاد فاسد را دارند، همان کسانی هستند که الله آنها را از رحمت خویش رانده است، و هرکس که الله او را براند، هرگز یاوری برای او نخواهی یافت تا حمایتش کند.

﴿أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِّنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لاَّ يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا﴾ [النساء: ٥٣]

٥٣ آنها سهمی از حکومت ندارند، و اگر چنین سهمی داشته باشند ذره‌‌ای از آن به هیچ‌‌کس نمی‌‌دهند، هر چند به اندازۀ نقطه‌‌ای که در پشت هستۀ خرما قرار دارد باشد.

﴿أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُم مُّلْكًا عَظِيمًا﴾ [النساء: ٥٤]

٥٤ بلکه به محمد‌‌ج‌‌ و اصحابش به‌‌خاطر نبوت و ایمان و قدرت و تسلط در زمین که الله به آنها بخشیده است حسادت می‌‌ورزند. پس چرا به آنها حسادت می‌‌ورزند درحالی‌‌که بیان شد که ما کتابی نازل‌‌شده به فرزندان ابراهیم بخشیدیم، و آنچه که افزون بر کتاب، بر ابراهیم÷ وحی کردیم، و به آنها حکومتی گسترده بر مردم بخشیدیم؟!

﴿فَمِنْهُم مَّنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُم مَّن صَدَّ عَنْهُ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا﴾ [النساء: ٥٥]

٥٥ برخی از اهل کتاب، به آنچه که الله بر ابراهیم÷ و پیامبرانش از نسل ابراهیم÷ نازل فرموده است ایمان آوردند و برخی از آنها از ایمان به آن روی گرداندند، و همین موضع را در برابر آنچه که بر پیامبر محمد‌‌ج‌‌ نازل شده است دارند، و برای کسانی از آنها که کفر ورزیدند عذاب آتش کافی است.

﴿إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُواْ الْعَذَابَ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا﴾ [النساء: ٥٦]

٥٦ همانا کسانی‌‌که به آیات ما کفر ورزیدند، در روز قیامت آنها را در آتشی که آنها را احاطه می‌‌کند خواهیم افکند، هرگاه پوست‌‌های‌‌شان بسوزد، پوستی دیگر جایگزین آن می‌‌گردانیم، تا عذاب بر آنها ادامه داشته باشد، همانا الله ذات شکست‌‌ناپذیری است که چیزی بر او چیره نمی‌‌گردد، و در تدبیر و حکم خویش بسیار داناست.

﴿وَالَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَّهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِـلاًّ ظَلِيلا﴾ [النساء: ٥٧]

٥٧ و کسانی را که به الله ایمان آوردند و از رسولانش پیروی کردند، و طاعات را به جا آوردند، در روز قیامت به بهشت‌‌هایی درخواهیم آورد که رودها از زیر کاخ‌‌های‌‌شان جاری است و برای همیشه در آن می‌‌مانند، در این بهشت‌‌ها همسرانی پاکیزه از هرگونه پلیدی برای‌‌شان است، و آنها را زیر سایه‌‌ای گسترده و انبوه که هیچ گرما و سرمایی ندارد درخواهیم آورد.

﴿* إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤدُّواْ الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ النَّاسِ أَن تَحْكُمُواْ بِالْعَدْلِ إِنَّ اللّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِ إِنَّ اللّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا﴾ [النساء: ٥٨]

٥٨ قطعاً الله به شما دستور می‌‌دهد که تمام آنچه را که به شما امانت داده شده است به صاحبانش بازگردانید، و به شما فرمان می‌‌دهد که هرگاه میان مردم داوری کردید، عدالت برقرار کنید و در حکم منحرف نشوید و ستم نکنید، الله شما را به امر نیکویی پند می‌‌دهد و در تمام احوال‌‌تان شما را به آن راهنمایی می‌‌کند، همانا الله سخنان شما را می‌‌شنود، و افعال شما را می‌‌بیند.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَطِيعُواْ اللّهَ وَأَطِيعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِي الأَمْرِ مِنكُمْ فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللّهِ وَالرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا﴾ [النساء: ٥٩]

٥٩ ای کسانی‌‌که ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، با اجرای آنچه بر آن امر شده و اجتناب از آنچه نهی شده است، از الله و از رسولش اطاعت کنید، و از والیان امورتان اطاعت کنید تا زمانی‌‌که به گناهی فرمان نداده‌‌اند، پس اگر در چیزی اختلاف کردید، در آن مورد به کتاب الله و سنت رسولش بازگردید، اگر به الله و روز آخرت ایمان دارید، این بازگشت به کتاب و سنت، از ماندن در اختلاف و سخن به رأی برای‌‌تان بهتر است و سرانجام بهتری برای‌‌تان دارد.

برخی فواید آیات:

• از بزرگترین اسباب کفر اهل کتاب، حسادت آنها بر مؤمنان بود به‌‌سبب نبوت و قدرت‌‌یافتن در زمین که الله بر مؤمنان ارزانی داشته است.

• امر به اخلاق پسندیدۀ حفظ امانات، و داوری عادلانه.

• وجوب فرمان‌‌برداری از والیان امر تا زمانی‌‌که به معصیت امر نکرده‌‌اند، و بازگشت هنگام تنازع به حکم الله و رسولش برای عملی‌‌کردن مفهوم ایمان.|

﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُواْ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَن يَتَحَاكَمُواْ إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُواْ أَن يَكْفُرُواْ بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَن يُضِلَّهُمْ ضَلاَلاً بَعِيدًا﴾ [النساء: ٦٠]

٦٠ - ای رسول- آیا تناقض منافقان یهود را ندیده‌‌ای که به دروغ ادعا می‌‌کنند به آنچه بر تو و آنچه بر رسولان قبل از تو نازل شده است ایمان آورده‌‌اند، اما می‌‌خواهند داوری در نزاع‌‌های خویش را به جای شریعت الله، به قوانین وضعی بشر ارجاع دهند، درحالی‌‌که فرمان یافته‌‌اند با این کار کافر می‌‌شوند. و شیطان می‌‌خواهد که آنها را چنان از حق دور گرداند که دیگر راه نیابند.

﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْاْ إِلَى مَا أَنزَلَ اللّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنكَ صُدُودًا﴾ [النساء: ٦١]

٦١ و هنگامی‌‌که به این منافقان گفته می‌‌شود: به‌‌سوی حکمی که الله در کتابش فرو فرستاده، و به‌‌سوی رسول‌‌ج‌‌ بیایید تا در خصومت‌‌های میان شما داوری کند، - ای رسول- آنها را می‌‌بینی که به صورت کامل از دادخواهی به‌‌سوی تو روی می‌‌گردانند و به دیگران روی می‌‌آورند.

﴿فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاؤُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلاَّ إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا﴾ [النساء: ٦٢]

٦٢ پس این منافقان چه حالی خواهند داشت آن‌‌گاه که به‌‌سبب گناهانی که مرتکب شدند، بلاها بر آنها وارد شود، آن‌‌گاه – ای رسول- برای معذرت‌‌خواهی از تو، نزدت می‌‌آیند و این‌‌گونه به الله سوگند یاد کنند: با دادخواهی به‌‌سوی غیر تو، هدفی جز نیکوکاری و ایجاد سازش میان طرفین نزاع نداشتیم؟! درحالی‌‌که دروغ می‌‌گویند؛ زیرا نیکوکاری فقط در حکم‌‌رانی شریعت الله بر بندگانش است.

﴿أُولَـئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُل لَّهُمْ فِي أَنفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغًا﴾ [النساء: ٦٣]

٦٣ آنها کسانی هستند که الله به نفاق و هدف پستی که در دل‌‌های‌‌شان پنهان می‌‌دارند آگاه است، پس – ای رسول- آنها را رها کن و از آنها روی گردان، و برای ترغیب و ترهیب، حکم الله را برای‌‌شان بیان کن، و سخنی چنان پخته و رسا به آنها بگو که در جان‌‌شان نفوذ کند.

﴿وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلاَّ لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَاؤُوكَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللّهَ تَوَّابًا رَّحِيمًا﴾ [النساء: ٦٤]

٦٤ و هیچ رسولی را نفرستادیم مگر به این هدف که به مشیت و تقدیر الله، در آنچه به آن فرمان می‌‌دهد، اطاعت شود، و – ای رسول- اگر آنها آن‌‌گاه که با ارتکاب گناهان بر خویشتن ستم کردند، در زمان زندگانی تو نزدت می‌‌آمدند و از روی پشیمانی و توبه به آنچه مرتکب شده‌‌اند اقرار نموده، و از الله طلب آمرزش می‌‌کردند، و تو نیز برای‌‌شان طلب آمرزش می‌‌کردی، به‌‌طور قطع الله را نسبت به خویش بسیار توبه‌‌پذیر و مهربان می‌‌یافتند.

﴿فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّىَ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاَ يَجِدُواْ فِي أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُواْ تَسْلِيمًا﴾ [النساء: ٦٥]

٦٥ اما امر چنان‌‌که این منافقان ادعا می‌‌کنند نیست. سپس الله به ذات خویش سوگند یاد می‌‌کند که آنها مؤمنان واقعی نیستند مگر اینکه در تمام اختلافاتی که میان آنها واقع می‌‌شود، نزد رسول‌‌ج‌‌ در زمان حیاتش و به شریعت او پس از وفاتش دادخواهی کنند، سپس به حکم رسول‌‌ج‌‌ خشنود باشند، و ناراحتی و تردیدی نسبت به حکم او در سینه‌‌های‌‌شان نباشد، و در ظاهر و باطن به‌‌طور کامل بر آن گردن نهند.

برخی فواید آیات:

• داوری به غیر شریعت الله و خشنودی به آن، از بین برنده ایمان به الله متعال است، و ایمان کامل محقق نمی‌‌شود مگر با حکم‌‌کردن به شریعت، همراه با رضایت قلبی و تسلیم ظاهری و باطنی به آنچه که شریعت به آن حکم می‌‌کند.

• از بارزترین صفات منافقان، ناخشنودی به شریعت الله، و مُقَدَّم نمودن حکم طاغوتیان بر حکم الله متعال است.

• فراخواندن به رویگردانی از جاهلان و گمراهان، در کنار نصیحت و ترساندن زیاد آنها از الله متعال.|

﴿وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُواْ أَنفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُواْ مِن دِيَارِكُم مَّا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِّنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُواْ مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَّهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا﴾ [النساء: ٦٦]

٦٦ و اگر بر آنها فرض می‌‌کردیم که یکدیگر را بکشند یا از خانه‌‌های‌‌شان درآیند، جز شمار اندکی امر ما را اجرا نمی‌‌کردند، پس باید الله را ستایش کنند که آنها را به کاری که برای‌‌شان دشوار است مکلف نکرده است، و اگر آنها طاعت الله را که به آن پند داده شدند به جای می‌‌آوردند، به‌‌طور قطع از مخالفت برای‌‌شان بهتر، و برای ایمان‌‌شان نافذتر بود،

﴿وَإِذاً لَّآتَيْنَاهُم مِّن لَّدُنَّـا أَجْراً عَظِيمًا﴾ [النساء: ٦٧]

٦٧ و پاداش بزرگی از نزد خود به آنها می‌‌دادیم،

﴿وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُّسْتَقِيمًا﴾ [النساء: ٦٨]

٦٨ و آنها را به راهی که به الله و بهشت او می‌‌رسد هدایت می‌‌کردیم.

﴿وَمَن يُطِعِ اللّهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلَـئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاء وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَـئِكَ رَفِيقًا﴾ [النساء: ٦٩]

٦٩ و هرکس از الله و رسول فرمان‌‌برداری کند، همراه کسانی است که الله با ورود به بهشت به آنها نعمت بخشیده است، یعنی همراه پیامبران، و راستگویانی که باورشان را به آنچه که رسولان آوردند کامل کرده و به آن عمل نمودند، و شهیدانی که در راه الله کشته شدند، و نیکوکارانی که به‌‌سبب اصلاح ظاهر و باطن آنها، اعمال‌‌شان نیز اصلاح شد، اینها در بهشت چه همنشینان نیکویی هستند!

﴿ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللّهِ وَكَفَى بِاللّهِ عَلِيمًا﴾ [النساء: ٧٠]

٧٠ ثواب مذکور، لطفی از جانب الله بر بندگانش است، و الله از احوال آنها بسیار آگاه است و هرکس را به‌‌سبب عملش جزا می‌‌دهد.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ خُذُواْ حِذْرَكُمْ فَانفِرُواْ ثُبَاتٍ أَوِ انفِرُواْ جَمِيعًا﴾ [النساء: ٧١]

٧١ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، با به‌‌کارگیری اسباب کمک‌‌رسان بر جنگ با دشمنان، احتیاط و آمادگی خویش را در برابر آنها به دست آورید، آن‌‌گاه به صورت گروه‌‌های پیاپی یا به‌‌صورت جمعی به‌‌سوی آنها خارج شوید، هر یک از این انواع، بر اساس آن چیزی است که مصلحت شما در آن قرار دارد و سبب غلبۀ شما بر دشمن می‌‌گردد.

﴿وَإِنَّ مِنكُمْ لَمَن لَّيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُم مُّصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُن مَّعَهُمْ شَهِيدًا﴾ [النساء: ٧٢]

٧٢ و – ای مسلمانان- گروه‌‌هایی از شما هستند که به دلیل بزدلی، در خروج برای قتال با دشمنان‌‌تان تأخیر می‌‌کنند و دیگران را به تأخیر می‌‌اندازند، آنها منافقان و افراد دارای ایمان ضعیف هستند، پس اگر قتل یا شکستی به شما برسد، هر یک از آنها از روی شادی به سلامتی خویش می‌‌گوید: الله بر من لطف کرد که در قتال، همراه آنها حاضر نشدم تا همانند آن‌‌ها به مصیبت گرفتار شوم.

﴿وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِّنَ الله لَيَقُولَنَّ كَأَن لَّمْ تَكُن بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَالَيتَنِي كُنتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا﴾ [النساء: ٧٣]

٧٣ و – ای مسلمانان- اگر بخششی از جانب الله بر اثر پیروزی یا غنیمت به شما برسد، این بازمانده از جهاد، گویی از شما نیست و میان شما و او محبت و دوستی‌‌ای وجود ندارد، خواهد گفت: ای کاش در قتال‌‌شان همراه آنها بودم تا به پاداش بزرگی از آنچه که آنها به آن دست یافتند می‌‌رسیدم.

﴿* فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ وَمَن يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَيُقْتَلْ أَو يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا﴾ [النساء: ٧٤]

٧٤ پس مؤمنان راستین که زندگانی دنیا را با رویگردانی از آن به زندگانی آخرت با رغبت در آن می‌‌فروشند، باید در راه الله پیکار کنند تا سخن الله برتر باشد، و هرکس در راه الله بجنگد تا سخن الله برتر باشد و شهید شود، یا بر دشمنش چیره گردد و بر او پیروز شود، الله به زودی پاداش بزرگی را که همان بهشت و خشنودی او تعالی است به او خواهد داد.

برخی فواید آیات:

• انجام طاعات، از مهم‌‌ترین اسباب پایداری بر دین است.

• هوشیاری و احتیاط با به‌‌کارگیری تمام اسباب یاری‌‌رسان در جنگ با دشمن، نه با نشستن و دست از یاری‌‌کشیدن.

• پرهیز از سستی در جهاد و بازداشتن مردم از سستی در جهاد؛ زیرا جهاد از بزرگترین اسباب عزت مسلمانان و منع تسلط دشمن بر آنها است.|

﴿وَمَا لَكُمْ لاَ تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاء وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَـذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ نَصِيرًا﴾ [النساء: ٧٥]

٧٥ و – ای مؤمنان- چه‌‌چیز شما را از جهاد در راه الله برای بالابردن سخن او تعالی، و نجات مردان و زنان و کودکان مستضعف بازمی‌‌دارد که این‌‌گونه به درگاه الله دعا می‌‌کنند: پروردگارا، ما را از مکه به‌‌سبب ستم ساکنان آن با شرک به الله و ستم بر بندگانش بیرون ببر، و از جانب خود حمایت‌‌گری برای ما قرار بده تا به ما توجه و از ما محافظت کند، و یاوری قرار بده تا آسیب را از ما دور سازد.

﴿الَّذِينَ آمَنُواْ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُواْ أَوْلِيَاء الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا﴾ [النساء: ٧٦]

٧٦ مؤمنان راستین برای بالابردن سخن الله، در راه او تعالی پیکار می‌‌کنند، و کافران در راه معبودهای‌‌شان پیکار می‌‌کنند، پس با دستیاران شیطان بجنگید، که اگر با آنها پیکار کنید بر آنها چیره می‌‌شوید؛ زیرا تدبیر شیطان چنان ضعیف است که به توکل‌‌کنندگان بر الله متعال آسیبی نمی‌‌رساند.

﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّواْ أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُواْ الصَّلاَةَ وَآتُواْ الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِّنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُواْ رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدَّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِّمَنِ اتَّقَى وَلاَ تُظْلَمُونَ فَتِيلا﴾ [النساء: ٧٧]

٧٧- ای رسول- آیا از حال برخی اصحابت آگاه نشدی، کسانی که خواستند جهاد بر آنها فرض شود، آن‌‌گاه به آنها گفته شد: دست از قتال بکشید، و نماز برپادارید، و زکات بدهید- این فرمان قبل از فرض‌‌بودن جهاد بود-، سپس وقتی به مدینه مهاجرت کردند، و اسلام قدرت یافت، و قتال فرض شد، این امر بر برخی از آنها دشوار گردید، پس همانند ترس از الله یا بیشتر از آن، از مردم ترسیدند، و گفتند: پروردگارا، چرا قتال را بر ما فرض کردی؟ کاش آن را تا زمان نزدیکی به تأخیر می‌‌انداختی تا از دنیا بهره می‌‌بردیم، - ای رسول- به آنها بگو: متاع دنیا هر اندازه هم که باشد، اندک و نابودشدنی است، و آخرت به دلیل جاودانگی نعمت‌‌هایش، برای کسی‌‌که تقوای الله متعال را پیشه کند بهتر است، و ذره‌‌ای از اعمال صالح شما کاسته نمی‌‌شود، هر چند به اندازۀ نخی باشد که در روی هستۀ خرما قرار دارد.

﴿أَيْنَمَا تَكُونُواْ يُدْرِككُّمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنتُمْ فِي بُرُوجٍ مُّشَيَّدَةٍ وَإِن تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُواْ هَـذِهِ مِنْ عِندِ اللّهِ وَإِن تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُواْ هَـذِهِ مِنْ عِندِكَ قُلْ كُلًّ مِّنْ عِندِ اللّهِ فَمَا لِهَـؤُلاء الْقَوْمِ لاَ يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا﴾ [النساء: ٧٨]

٧٨ هرجا باشید، وقتی اجل‌‌تان فرا رسد، مرگ شما را درمی‌‌یابد، هر چند در برج‌‌های مستحکم و دور از میدان کارزار باشید، و اگر فرزند و روزی زیاد به این منافقان برسد که آنها را شاد می‌‌کند، می‌‌گویند: این از جانب الله است، و اگر مصیبت در فرزند یا روزی به آنها برسد، به پیامبر‌‌ج‌‌ فال بد می‌‌زنند و می‌‌گویند: تو سبب این آسیب هستی، - ای رسول- در پاسخ به اینها بگو: تمام گشایش‌‌ها و سختی‌‌ها به قضا و قدر الله بستگی دارد، اینها را که سخن مذکور از آنها صادر می‌‌شود چه شده است که نمی‌‌خواهند سخن تو را بفهمند؟!

﴿مَّا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَكَفَى بِاللّهِ شَهِيدًا﴾ [النساء: ٧٩]

٧٩- ای فرزند آدم- روزی و فرزندی که به تو می‌‌رسد و تو را شادمان می‌‌کند، از جانب الله است که بر تو لطف می‌‌کند، و مصیبتی که در روزی و فرزند بر تو وارد می‌‌شود و تو را ناراحت می‌‌کند، به‌‌سبب گناهانی که مرتکب شده‌‌ای از جانب خود توست. و – ای پیامبر- ما تو را به عنوان رسول از جانب الله برای تمام مردم فرستاده‌‌ایم تا رسالت پروردگارت را به آنها برسانی، و گواهی الله با ادله و برهان‌‌هایی که به تو می‌‌دهد بر راستگویی تو در آنچه از جانب او ابلاغ می‌‌کنی کافی است.

برخی فواید آیات:

• وجوب قتال برای بالابردن سخن الله و یاری‌‌رساندن به مستضعفان، و سرزنش ترس، بزدلی و اعتراض بر احکام الله.

• سرای آخرت از سرای دنیا و متاع و شهوات آن بهتر است برای کسی‌‌که از الله متعال می‌‌ترسد و از او فرمان‌‌برداری می‌‌کند.

• تمام خیر و شر به تقدیر الله است، و الله گاهی بندگانش را به بعضی بلاها در دنیا به دلیل اسبابی مانند گناهان و نافرمانی‌‌های‌‌شان مبتلا می‌‌کند.|

﴿مَّنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللّهَ وَمَن تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا﴾ [النساء: ٨٠]

٨٠ هرکس از رسول‌‌ج‌‌ با اجرای آنچه بدان امر کرده و پرهیز از آنچه از آن نهی کرده، اطاعت کند؛ به تحقیق فرمان الله را اجابت کرده است، و – ای رسول- هرکس از اطاعت تو روی گرداند، بر او اندوهگین مباش، زیرا ما تو را نگهبان بر او نفرستاده‌‌ایم تا مواظب اعمالش باشی، بلکه فقط ما هستیم که عملش را برمی‌‌شمریم و او را مورد محاسبه قرار می‌‌دهیم.

﴿وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُواْ مِنْ عِندِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِّنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ وَكَفَى بِاللّهِ وَكِيلا﴾ [النساء: ٨١]

٨١ و منافقان با زبان‌‌های‌‌شان به تو می‌‌گویند: از فرمانت اطاعت کردیم و آن را اجرا نمودیم، اما چون از نزد تو بیرون می‌‌روند، گروهی از آنها به‌‌صورت پنهانی، طرحی خلاف آنچه بر تو آشکار کرده بودند می‌‌ریزند، و الله از طرح و تدبیر آنها آگاه است، و آنها را به خاطر این نیرنگ‌‌شان مجازات می‌‌کند، پس به آنها اهمیت نده؛ زیرا نخواهند توانست ذره‌‌ای به تو آسیب برسانند، و کارت را به الله واگذار کن و بر او اعتماد کن، و کافی است که به الله به عنوان کارساز اعتماد کنی.

﴿أَفَلاَ يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ اخْتِلاَفًا كَثِيرًا﴾ [النساء: ٨٢]

٨٢ چرا اینها در قرآن تأمل نمی‌‌کنند و آن را نمی‌‌خوانند تا برای‌‌شان ثابت شود که هیچ اختلاف و اضطرابی در آن یافت نمی‌‌شود؟! و تا راستیِ آنچه را که آورده است بدانند، و اگر از جانب غیر الله متعال بود، به‌‌طور قطع در احکامش آشفتگی و در معانی آن، اختلاف زیادی می‌‌یافتند.

﴿وَإِذَا جَاءهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُواْ بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُوْلِي الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلاَ فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاَتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلاَّ قَلِيلا﴾ [النساء: ٨٣]

٨٣ و هرگاه خبری مبنی بر امنیت و شادمانی مسلمانان، یا ترس و اندوه آنها به این منافقان برسد، آن را افشا و منتشر می‌‌کنند، و اگر تأمل و درنگ کنند و خبر را به رسول الله‌‌ج‌‌ و به صاحب‌‌نظران و علما و خیرخواهان بازگردانند؛ اهل رأی و استنباط، آنچه را شایسته است که در این خصوص از نشردادن یا کتمان آن، عمل شود تشخیص می‌‌دهند، و – ای مؤمنان- اگر فضل الله با اسلام و رحمت او تعالی با قرآن بر شما نبود که شما را از آنچه این منافقان به آن مبتلا شدند معاف کرد، جز شمار اندکی از شما، از وسوسه‌‌های شیطان پیروی می‌‌کردید.

﴿فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّهِ لاَ تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللّهُ أَن يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَاللّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنكِيلا﴾ [النساء: ٨٤]

٨٤- ای رسول- در راه الله پیکار کن تا سخن الله برتر باشد، در مورد دیگران از تو سؤال نمی‌‌شود و به آن ملزم نیستی؛ زیرا تو فقط به واداشتن خودت به قتال مکلف هستی، و مؤمنان را بر قتال ترغیب و تشویق کن، باشد که الله با قتال شما، نیروی کافران را دفع کند، و الله شدیدترین نیرو و سخت‌‌ترین مجازات را دارد.

﴿مَّن يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُن لَّهُ نَصِيبٌ مِّنْهَا وَمَن يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُن لَّهُ كِفْلٌ مِّنْهَا وَكَانَ اللّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُّقِيتًا﴾ [النساء: ٨٥]

٨٥ هرکس برای جلب خیر به دیگران بکوشد، سهمی از پاداش برای اوست، و هرکس برای جلب شر به دیگران بکوشد، سهمی از گناه برایش است، و الله تمام اعمال انسان را می‌‌بیند و او را در قبال آن جزا می‌‌دهد. پس هرکس از شما در رسیدن خیر نقشی داشته باشد، بهره و نصیبی از آن خیر برایش است، و هرکس در رسیدن شر نقشی داشته باشد، مقداری از آن شر به او می‌‌رسد.

﴿وَإِذَا حُيِّيْتُم بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّواْ بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا﴾ [النساء: ٨٦]

٨٦ و هرگاه کسی بر شما سلام کرد، سلام را بهتر از سلامی که به شما کرده است به او برگردانید، یا مثل آنچه گفته است به او بازگردانید، و پاسخ با سلامِ نیکوتر، بهتر است، قطعاً الله نگهبان اعمال شماست و هرکس را در قبال عملش جزا می‌‌دهد.

برخی فواید آیات:

• تدبر در قرآن کریم، این یقین را به جای می‌‌گذارد که از جانب الله فرو فرستاده شده است؛ چون از اضطراب و آشفتگی مصون است، و احکام بسیار زیادی که در آن وجود دارد آشکار می‌‌گردد.

• انتشار اخباری که سبب برهم‌‌زدن امنیت مؤمنان یا نفوذ ترس در میان صفوف‌‌شان می‌‌شود جایز نیست.

• سخن گفتن از مسایل مسلمانان و امور عمومی مربوط به آنها باید از جانب علما و والیان امورشان صورت گیرد.

• مشروعیت شفاعت نیکو که گناه و ستم بر حقوق مردم در آن نیست، و تحریم هر شفاعتی که در آن گناه یا ستمی وجود دارد.|

﴿اللّهُ لا إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لاَ رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّهِ حَدِيثًا﴾ [النساء: ٨٧]

٨٧ الله که معبود برحقی جز او نیست، اول و آخر (= همگی) شما را در روز قیامت که هیچ تردیدی در آن نیست جمع می‌‌کند، تا شما را در قبال اعمال‌‌تان مجازات کند، و هیچ‌‌کس راستگوتر از الله نیست.

﴿* فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللّهُ أَرْكَسَهُم بِمَا كَسَبُواْ أَتُرِيدُونَ أَن تَهْدُواْ مَنْ أَضَلَّ اللّهُ وَمَن يُضْلِلِ اللّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُ سَبِيلا﴾ [النساء: ٨٨]

٨٨- ای مؤمنان- شما را چه شده است که در نحوۀ رفتار با منافقان دو گروه مختلف شده‌‌اید: گروهی قائل به پیکار با آنها به‌‌سبب کفرشان است، و گروهی قائل به ترک پیکار با آنها به‌‌سبب ایمان‌‌شان است؟! سزاوار شما نیست که در مورد آنها اختلاف ورزید، درحالی‌‌که الله آنها را به‌‌سبب اعمال‌‌شان، به کفر و گمراهی بازگردانده است، آیا می‌‌خواهید کسی را ‌‌که الله به او توفیق نداده است به حق هدایت کنید؟! و هرکس را، الله گمراه سازد، راهی به‌‌سوی هدایت برایش نخواهی یافت.

﴿وَدُّواْ لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُواْ فَتَكُونُونَ سَوَاء فَلاَ تَتَّخِذُواْ مِنْهُمْ أَوْلِيَاء حَتَّىَ يُهَاجِرُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَإِن تَوَلَّوْاْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدتَّمُوهُمْ وَلاَ تَتَّخِذُواْ مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلاَ نَصِيرًا﴾ [النساء: ٨٩]

٨٩ منافقان آرزو می‌‌کنند که شما نیز به آنچه بر پیامبر نازل شده است کفر ورزید، همان‌‌گونه که خودشان کفر ورزیدند، تا در کفر با آنها مساوی باشید، پس به‌‌سبب دشمنی‌‌شان، از آنها دوستانی مگیرید تا اینکه در راه الله از سرزمین شرک به سرزمین اسلام که دلالت بر ایمان‌‌شان دارد مهاجرت کنند، پس اگر روی برگرداندند و بر حال‌‌شان ادامه دادند، هرجا آنها را یافتید بگیرید و بکشید، و از آنها دوستی نگیرید تا در امورتان همراه شما باشد، و یاوری از آنها مگیرید که شما را در برابر دشمنان‌‌تان یاری رساند.

﴿إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَىَ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُم مِّيثَاقٌ أَوْ جَاؤُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَن يُقَاتِلُونَكُمْ أَوْ يُقَاتِلُواْ قَوْمَهُمْ وَلَوْ شَاء اللّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْاْ إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلا﴾ [النساء: ٩٠]

٩٠ مگر کسانی از آنها که به گروهی که میان شما و آنها پیمان محکمی بر ترک قتال وجود دارد بپیوندند، یا نزد شما بیایند درحالی‌‌که سینه‌‌های‌‌شان به تنگ آمده باشد و قصد قتال با شما و قوم‌‌شان را نداشته باشند، و اگر الله می‌‌خواست به‌‌طور قطع آنها را بر شما چیره می‌‌کرد و با شما می‌‌جنگیدند، پس سلامتی را از الله بپذیرید، و با کشتن و اسیرگرفتن بر آنها تعرض نکنید، پس اگر از شما کناره گرفتند و با شما نجنگیدند، و با صلح و ترک قتال تسلیم شما شدند، آن‌‌گاه الله راهی برای قتل یا اسارت‌‌شان بر شما قرار نداده است.

﴿سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَن يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُواْ قَوْمَهُمْ كُلَّ مَا رُدُّوَاْ إِلَى الْفِتْنِةِ أُرْكِسُواْ فِيِهَا فَإِن لَّمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُواْ إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوَاْ أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثِقِفْتُمُوهُمْ وَأُوْلَـئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُّبِينًا﴾ [النساء: ٩١]

٩١- ای مؤمنان- به زودی گروهی دیگر از منافقان را خواهید یافت که ایمان را بر شما آشکار می‌‌کنند تا از امنیت خویش مطمئن باشند، و وقتی به‌‌سوی کافران قوم خویش بازگردند، کفر را برای‌‌شان آشکار می‌‌کنند تا از آنها در ایمن باشند، هرگاه به کفر و شرک به الله فراخوانده شوند، به شدیدترین حالت در آن می‌‌افتند، پس اینان اگر از پیکار با شما دست نکشیدند، و با صلح نزد شما تسلیم نشدند، و دست‌‌های‌‌شان را از شما بازنداشتند، هرجا آنها را یافتید، بگیرید و بکشید، و در مورد آنها به دلیل نیرنگ و مکرشان، دلیلی روشن برای گرفتن و کشتن آنها برای شما قرار داده‌‌ایم.

برخی فواید آیات:

• پنهان ‌‌ماندن حال برخی منافقان، باعث اختلاف در حکم رفتار با آنها میان مؤمنان می‌‌شود.

• بیان چگونگی تعامل با منافقان براساس احوال‌‌شان و برطبق مصلحت رفتار با آنها.

• عدالت اسلام در دست‌‌کشیدن از منافقانی که آزاری ستمگرانه از جانب آنها واقع نمی‌‌شود.

• جهاد در راه الله، منافقان را به‌‌سبب بازماندن‌‌شان از جهاد و پوزش‌‌خواستن‌‌های‌‌شان آشکار می‌‌کند.|

﴿وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَن يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلاَّ خَطَأً وَمَن قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلاَّ أَن يَصَّدَّقُواْ فَإِن كَانَ مِن قَوْمٍ عَدُوٍّ لَّكُمْ وَهُوَ مْؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ وَإِن كَانَ مِن قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِّيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِّنَ اللّهِ وَكَانَ اللّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا﴾ [النساء: ٩٢]

٩٢ و هیچ مؤمنی را نسزد که مؤمنی را بکشد مگر اینکه این کار از روی خطا از او سر زَنَد، و هرکس مؤمنی را از روی خطا بکشد، بر او واجب است که یک بردۀ مؤمن را برای کفارۀ کارش آزاد کند، و بر خویشاوندان قاتل که از او ارث می‌‌برند، دیه‌‌ای است که باید به وارثان مقتول بدهند، مگر اینکه دیه را ببخشند و ساقط شود، پس اگر مقتول از گروهی است که با شما در جنگ هستند و خود او مؤمن است، بر قاتل واجب است که یک بردۀ مؤمن را آزاد کند و دیه‌‌ای بر او نیست، و اگر مقتول مؤمن نیست اما از گروهی است که میان شما و آنها، پیمانی برقرار است مانند اهل ذمه، خویشاوندان قاتل که از او ارث می‌‌برند باید دیه را به وارثان مقتول بپردازند، و قاتل باید یک بردۀ مؤمن را به عنوان کفارۀ کارش آزاد کند، اما اگر برده‌‌ای نیافت که آن را آزاد کند یا توان پرداخت بهایش را نداشت، باید دو ماه متوالی و بدون فاصله روزه بگیرد، تا الله کار او را ببخشد، و الله از اعمال و نیات بندگانش آگاه، و در تشریع و تدبیرش بسیار داناست.

﴿وَمَن يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا﴾ [النساء: ٩٣]

٩٣ و هرکس مؤمنی را از روی قصد و بناحق بکشد، مجازاتش ورود به جهنم است که جاویدان در آن می‌‌ماند، و الله بر او خشم می‌‌گیرد و او را از رحمت خویش می‌‌راند، و چون مرتکب این گناه بزرگ شده است، عذابی بزرگ برایش آماده ساخته است.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَتَبَيَّنُواْ وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِندَ اللّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنتُم مِّن قَبْلُ فَمَنَّ اللّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُواْ إِنَّ اللّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا﴾ [النساء: ٩٤]

٩٤ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، هرگاه برای جهاد در راه الله خارج شدید، دربارۀ کسانی‌‌که با آنها می‌‌جنگید بررسی کنید، و برای کسی‌‌که آنچه را بر اسلام او دلالت می‌‌کند برای‌‌تان آشکار می‌‌کند نگویید: مؤمن نیستی، و ترسی از خون و مالت، تو را به اظهار اسلام واداشته است، آن‌‌گاه او را بکشید و با قتل او متاع ناچیز دنیا مانند غنیمت را از او بجویید، زیرا غنیمت‌‌های زیادی نزد الله است که بهتر و بزرگتر از این است، شما نیز قبلاً مانند همین کسی بودید که ایمان خویش را از قومش پنهان می‌‌دارد، آن‌‌گاه الله با اسلام بر شما منت نهاد، و خون‌‌های‌‌تان را محافظت کرد، پس بررسی کنید، زیرا ذره‌‌ای از اعمال شما هر چند کوچک باشد بر او پوشیده نمی‌‌ماند و جزای آن را به شما خواهد داد.

برخی فواید آیات:

• قرآن کریم، حرمت جان مؤمن را بزرگ شمرده، از تجاوز به آن نهی فرموده و شدیدترین مجازات را برایش مقرر کرده است.

• اعتقاد اهل سنت و جماعت این است که مؤمن قاتل برای همیشه در آتش نمی‌‌ماند، بلکه مدتی طولانی در آن عذاب می‌‌بیند، سپس به رحمت الله متعال از آن خارج می‌‌شود.

• وجوب بررسی و شناسایی در جهاد، و عجله‌‌نکردن در داوری در این مورد، تا انسان بی‌‌گناه مورد تجاوز قرار نگیرد.|

﴿لاَّ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُوْلِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فَضَّلَ اللّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُـلاًّ وَعَدَ اللّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا﴾ [النساء: ٩٥]

٩٥ مؤمنان خانه‌‌نشین از جهاد در راه الله غیر از معذوران مانند بیماران و افراد نابینا، با مجاهدان در راه الله با بذل اموال و جان‌‌های‌‌شان، مساوی نیستند؛ الله مجاهدان با بذل اموال و جان‌‌های‌‌شان را به درجه‌‌ای بر خانه‌‌نشینان از جهاد برتری داده است، و برای هر یک از مجاهدان و خانه‌‌نشینان معذور از جهاد، مزدی است که سزاوارش است، و الله مجاهدان را با اعطای ثوابی بزرگ از جانب خویش، بر خانه‌‌نشینان برتری بخشیده است.

﴿دَرَجَاتٍ مِّنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا﴾ [النساء: ٩٦]

٩٦ این ثواب، مقام‌‌هایی است که برخی بالاتر از برخی دیگر است، همراه آمرزش گناهان‌‌شان و رحمت الله به آنها است، و الله نسبت به بندگانش بسیار آمرزنده و مهربان است.

﴿إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُواْ فِيمَ كُنتُمْ قَالُواْ كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأَرْضِ قَالْوَاْ أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُواْ فِيهَا فَأُوْلَـئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءتْ مَصِيرًا﴾ [النساء: ٩٧]

٩٧ کسانی‌‌که فرشتگان درحالی جان‌‌های‌‌شان را می‌‌گیرند که با هجرت‌‌نکردن از سرزمین کفر به سرزمین اسلام بر خویش ستم کرده‌‌اند، فرشتگان از روی توبیخ، هنگام قبض روح‌‌شان به آنها می‌‌گویند: بر چه حالی بودید؟ و با چه چیزی از مشرکان شناخته می‌‌شدید؟ این‌‌گونه پاسخی پوزش‌‌آمیز می‌‌دهند: ما ضعیفانی بودیم که توان و قدرتی نداشتیم که ستم را از خود دفع کنیم، آن‌‌گاه فرشتگان از روی توبیخ به آنها می‌‌گویند: آیا سرزمین‌‌های الله وسیع نبود که به‌‌سوی آن خارج شوید تا بر دین و جان‌‌های‌‌تان از خوارشدن و مقهورشدن در امان بمانید؟! پس آنها که مهاجرت نکردند، جایگاه‌‌شان که در آن مستقر می‌‌شوند، همان آتش است، و آتش بازگشتگاه و محل رجوع بسیاری بدی برای آنها است.

﴿إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاء وَالْوِلْدَانِ لاَ يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلاَ يَهْتَدُونَ سَبِيلا﴾ [النساء: ٩٨]

٩٨ مردان یا زنان یا کودکان ضعیف و دارای عذر، که توانی ندارند با آن ستم و شکست را از خود دور کنند، و راهی برای رهایی از اجباری که در آن هستند نمی‌‌یابند، از این تهدید مستثنی هستند،

﴿فَأُوْلَـئِكَ عَسَى اللّهُ أَن يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللّهُ عَفُوًّا غَفُورًا﴾ [النساء: ٩٩]

٩٩ پس امید است که الله به رحمت و لطف خویش از آنها درگذرد، و الله نسبت به بندگان خویش بخشنده است و توبه‌‌کاران آنها را می‌‌آمرزد.

پس از بیان تهدید بر ترک هجرت با وجود قدرت بر آن، به هجرت تشویق نموده و می‌‌فرماید:

﴿* وَمَن يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللّهِ يَجِدْ فِي الأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً وَمَن يَخْرُجْ مِن بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلى اللّهِ وَكَانَ اللّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا﴾ [النساء: ١٠٠]

١٠٠ و هرکس در جستجوی خشنودی الله، از سرزمین کفر به‌‌سوی سرزمین اسلام مهاجرت کند، در سرزمینی که به‌‌سوی آن مهاجرت کرده است، دگرگونی و سرزمینی غیر از سرزمینش که آن را ترک کرده است خواهد یافت، در آنجا به عزت و روزی گسترده دست می‌‌یابد، و هرکس از خانه‌‌اش برای مهاجرت به‌‌سوی الله و رسولش خارج شود، و قبل از رسیدن به مقصد هجرت، مرگ او را فراگیرد، اجر او نزد الله ثبت شده است، و اینکه به مقصد هجرت خویش نرسیده باشد زیانی به او نمی‌‌رساند، و الله نسبت به بندگان توبه‌‌کارش بسیار آمرزنده و مهربان است.

﴿وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُواْ مِنَ الصَّلاَةِ إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُواْ إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُواْ لَكُمْ عَدُوًّا مُّبِينًا﴾ [النساء: ١٠١]

١٠١ و هرگاه در زمین سفر کردید، اگر ترسیدید که امر ناگواری از کافران به شما برسد، بر شما گناهی نیست که نمازهای چهاررکعتی را از چهار رکعت به دو رکعت قصر (شکسته خواندن نماز) کنید؛ همانا دشمنی کافران برای شما، آشکار و واضح است.

برخی فواید آیات:

• فضیلت جهاد در راه الله و اجر بزرگ آن، و اینکه الله مقام‌‌های والایی در بهشت که دیگران به آن دست نمی‌‌یابند به آنها وعده داده است.

• فریضۀ جهاد از افراد دارای عذر برداشته شده است، با وجود اینکه اگر نیت نیکویی داشته باشند، پاداش دارند.

• فضیلت هجرت به‌‌سوی سرزمین اسلام، و وجوب آن بر کسی‌‌که قادر بر این کار است به شرط آن‌‌که در سرزمین خویش، در مورد دینش بیمناک باشد.

• مشروعیت قصر نماز در مسافرت.|

﴿وَإِذَا كُنتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاَةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِّنْهُم مَّعَكَ وَلْيَأْخُذُواْ أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُواْ فَلْيَكُونُواْ مِن وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّواْ فَلْيُصَلُّواْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُواْ حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُم مَّيْلَةً وَاحِدَةً وَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن كَانَ بِكُمْ أَذًى مِّن مَّطَرٍ أَوْ كُنتُم مَّرْضَى أَن تَضَعُواْ أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُواْ حِذْرَكُمْ إِنَّ اللّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُّهِينًا﴾ [النساء: ١٠٢]

١٠٢ و – ای رسول- هرگاه هنگام پیکار با دشمن در میان لشکر بودی، و خواستی برای‌‌شان نماز برپاداری، لشکر را به دو گروه تقسیم کن: یک گروه از آنها بایستند که همراه تو نماز بگزارند، و باید جنگ‌‌افزارهای خویش را همراه خود در نماز برگیرند، و گروه دیگر باید از شما نگهبانی دهند، وقتی گروه اول، یک رکعت را با امام گزاردند، خودشان نماز را کامل کنند، و پس از گزاردن نماز، باید در پشت شما در مقابل دشمن قرار بگیرند، و گروهی‌‌که در نگهبانی بودند و نماز نگزارده‌‌اند، بیایند و یک رکعت را همراه امام بگزارند، و پس از اینکه امام سلام داد، ادامۀ نمازشان را کامل کنند، و باید احتیاط خویش را در برابر دشمن‌‌شان داشته باشند، و جنگ‌‌افزارهای‌‌شان را حمل کنند؛ زیرا کافران آرزو می‌‌کنند که از جنگ‌‌افزارها و ابزارتان هنگام نماز غافل شوید، آن‌‌گاه یکباره بر شما هجوم آورند، و شما را در حالت غفلت به چنگ آورند، و گناهی بر شما نیست اگر آسیبی به‌‌سبب باران به شما رسید یا بیمار بودید و مانند آن، که جنگ‌‌افزارهای‌‌تان را به زمین بگذارید و حمل نکنید، و هر اندازه که می‌‌توانید در برابر دشمن‌‌تان مراقب باشید، همانا الله عذابی خوارکننده برای کافران مهیا کرده است.

﴿فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلاَةَ فَاذْكُرُواْ اللّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنتُمْ فَأَقِيمُواْ الصَّلاَةَ إِنَّ الصَّلاَةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَّوْقُوتًا﴾ [النساء: ١٠٣]

١٠٣- ای مؤمنان- هرگاه از نماز فارغ شدید، در هر حالتی که هستید، ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده، با تسبیح و تحمید و تهلیل، الله را یاد کنید، پس چون ترس از شما برطرف شد و احساس امنیت کردید، نماز را به‌‌صورت کامل با ارکان و واجبات و مستحباتش به گونه‌‌ای که به آن امر شده‌‌اید برپا دارید؛ زیرا نماز در زمان‌‌های مشخص بر مؤمنان فرض شده است، و تأخیر از این زمان‌‌ها بدون عذر جایز نیست، این حکم در حالت اقامت است، اما در حالت سفر می‌‌توانید جمع و قصر کنید.

﴿وَلاَ تَهِنُواْ فِي ابْتِغَاء الْقَوْمِ إِن تَكُونُواْ تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللّهِ مَا لاَ يَرْجُونَ وَكَانَ اللّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا﴾ [النساء: ١٠٤]

١٠٤ و – ای مؤمنان- در تعقیب دشمنان کافرتان سستی و تنبلی نکنید؛ اگر شما به‌‌سبب قتل و جراحتی که به شما رسید رنج می‌‌بردید، آنها نیز همانند شما رنج می‌‌برند، و همانند شما آسیب می‌‌بینند، پس نباید صبر آنها از صبر شما بیشتر باشد؛ زیرا شما به پاداش و پیروزی و تقویتی از جانب الله امید دارید که آنها امید ندارند، و الله از احوال بندگانش آگاه است، و در تدبیر و تشریعش بسیار داناست.

﴿إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللّهُ وَلاَ تَكُن لِّلْخَائِنِينَ خَصِيمًا﴾ [النساء: ١٠٥]

١٠٥ - ای رسول- به‌‌راستی که ما قرآن را که مشتمل بر حق است بر تو فرو فرستادیم، تا به موجب آنچه که الله به تو آموخته و الهام کرده است و نه براساس هوای نفس و نظر خودت، در تمام امور مردم میان آنها داوری کنی، و مدافع کسانی‌‌که به خودشان و امانت‌‌شان خیانت کردند مباش تا هرکس را که به حق از آنها مطالبه می‌‌کند، از آنها بازگردانی.

برخی فواید آیات:

• مشروعیت نماز خوف و بیان احکام و چگونگی آن.

• امر بر به‌‌کارگیری اسباب در تمام حالت‌‌ها، و اینکه مؤمن در به‌‌کارنگرفتن اسباب معذور نیست حتی هنگام عبادت.

• مشروعیت دوام ذکر الله متعال در هر حالتی، زیرا دل‌‌ها را زنده و آرام می‌‌کند.

• نهی از سستی و تنبلی در هنگام جنگ با دشمن، و امر به صبر در پیکار با او.|

﴿وَاسْتَغْفِرِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ كَانَ غَفُورًا رَّحِيمًا﴾ [النساء: ١٠٦]

١٠٦ و از الله آمرزش و بخشایش بخواه؛ زیرا الله نسبت به بندگانش که به‌‌سوی او توبه کنند بسیار آمرزنده و مهربان است.

﴿وَلاَ تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنفُسَهُمْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبُّ مَن كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا﴾ [النساء: ١٠٧]

١٠٧ و از هر شخصی که خیانت می‌‌کند و در پنهان‌‌کردن خیانتش می‌‌کوشد دفاع نکن، و الله این خیانتکاران دروغگو را دوست ندارد.

﴿يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلاَ يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لاَ يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَكَانَ اللّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا﴾ [النساء: ١٠٨]

١٠٨ هنگام ارتکاب گناه، آن را از روی ترس و حیا از مردم پنهان می‌‌کنند، ولی نمی‌‌توانند آن را از الله که همیشه با آنها است، پنهان کنند. او تعالی به آنها احاطه دارد، و هیچ‌‌چیز از امور آنها بر او پوشیده نیست، وقتی پنهانی سخنانی را که الله از آن خشنود نیست طرح می‌‌ریزند. مانند دفاع از گناهکار و متهم‌‌کردن بی‌‌گناه؛ و الله به آنچه پنهانی و آشکارا انجام می‌‌دهند علم فراگیر دارد، ذره‌‌ای بر او پوشیده نمی‌‌ماند، و آنها را به خاطر اعمال‌‌شان مجازات خواهد کرد.

﴿هَاأَنتُمْ هَـؤُلاء جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَن يُجَادِلُ اللّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَم مَّن يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلا﴾ [النساء: ١٠٩]

١٠٩ هان شما – ای کسانی‌‌که کار این مجرمان شما را آشفته می‌‌کند- در زندگی دنیا از آنها دفاع کردید تا بی‌‌گناهی‌‌شان را ثابت نموده و مجازات را از آنها دفع کنید، چه کسی در روز قیامت در برابر الله از آنها دفاع می‌‌کند درحالی‌‌که از حقیقت حال آنها آگاهی یافته است؟! و چه کسی کارساز آنها در آن روز خواهد بود؟! بدون تردید هیچ‌‌کس را یارای این کار نیست.

﴿وَمَن يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللّهَ يَجِدِ اللّهَ غَفُورًا رَّحِيمًا﴾ [النساء: ١١٠]

١١٠ هرکس عمل بدی مرتکب شود یا با ارتکاب گناهان به خودش ستم کند، سپس با اقرار به گناه خویش و پشیمانی و بریدن از آن از الله آمرزش بخواهد، الله را همیشه برای گناهان خویش، بسیار آمرزنده و مهربان خواهد یافت.

﴿وَمَن يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَكَانَ اللّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا﴾ [النساء: ١١١]

١١١ و هرکس گناه صغیره و کبیره‌‌ای مرتکب شود، قطعاً مجازات آن فقط بر خودش خواهد بود، و به دیگران سرایت نمی‌‌کند، و الله از اعمال بندگان آگاه، و در تدبیر و تشریع خویش بسیار داناست.

﴿وَمَن يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِينًا﴾ [النساء: ١١٢]

١١٢ و هرکس اشتباهی غیر عمدی، یا گناهی عمدی مرتکب شود، سپس انسانی پاک از این گناه را متهم سازد، با این کار، دروغی بزرگ و گناهی آشکار به دوش کشیده است.

﴿وَلَوْلاَ فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّت طَّائِفَةٌ مُّنْهُمْ أَن يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلاُّ أَنفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِن شَيْءٍ وَأَنزَلَ اللّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا﴾ [النساء: ١١٣]

١١٣ و – ای رسول- اگر الله به فضل خویش تو را محافظت نکرده بود، گروهی از آنها که به خودشان ستم می‌‌کنند تصمیم گرفته بودند که تو را از حق گمراه کنند تا به بی‌‌عدالتی داوری کنی، اما در حقیقت فقط خودشان را گمراه می‌‌سازند؛ زیرا سرانجام، تلاشی را که برای گمراه‌‌ساختن به کار گرفتند، به خودشان بازمی‌‌گردد، و الله قرآن و سنت را بر تو نازل کرد، و هدایت و نوری را به تو آموخت که قبل از آن نمی‌‌دانستی، و الله با نبوت و عصمت، فضل زیادی به تو بخشید.

برخی فواید آیات:

• نهی از دفاع‌‌کردن از دروغ‌‌پردازان و گرفتن جانب آنها؛ زیرا این کار نوعی همکاری بر گناه و ستم است.

• سزاوار است که ترس و حیای مؤمن حقیقی از الله متعال و بزرگ‌‌داشتن او، بیش از دیگران باشد.

• رحمت و آمرزش گستردۀ الله برای کسی‌‌که به خودش ستم کرده است، هر اندازه که ستم کرده باشد؛ به شرط اینکه توبۀ راستین بکند، و از گناهش بازگردد.

• برحذرداشتن از ایراد اتهام بر انسان بی‌‌گناه و بستن افترای دروغ بر او، و اینکه هرکس چنین کاری انجام دهد، شدیدترین دروغ و گناه را مرتکب شده است.|

﴿* لاَّ خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاَحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَن يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتَغَاء مَرْضَاتِ اللّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا﴾ [النساء: ١١٤]

١١٤ در بسیاری از سخنانی که مردم آن را به‌‌صورت درِگوشی می‌‌گویند هیچ خیری نیست، و هیچ سودی از آن به دست نمی‌‌آید، مگر اینکه سخن‌‌شان، امر به صدقه، یا کار نیکی باشد که شریعت آن را آورده باشد و عقل به آن راهنمایی کند، یا دعوتی برای اصلاح میان طرفین نزاع باشد، و هرکس این کار را برای جستجوی خشنودی الله انجام دهد، به زودی پاداش بزرگی به او خواهیم داد.

﴿وَمَن يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءتْ مَصِيرًا﴾ [النساء: ١١٥]

١١٥ و هرکس پس از آن‌‌که حق برایش روشن شد، با رسول‌‌ج‌‌ دشمنی کند و در آنچه که آورده است با او مخالفت ورزد، و راهی غیر از راه مؤمنان دنبال کند، او را با آنچه که برای خویشتن برگزیده است رها می‌‌کنیم، و چون به عمد از حق روی گردانده است، او را به‌‌سوی حق توفیق نمی‌‌دهیم، و او را به آتش جهنم که گرمای رنج‌‌آوری دارد درمی‌‌آوریم، و جهنم بازگشتگاه بسیاری بدی برای ساکنانش است.

﴿إِنَّ اللّهَ لاَ يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاء وَمَن يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً بَعِيدًا﴾ [النساء: ١١٦]

١١٦ قطعاً الله نمی‌‌بخشاید که به او شرک آورده شود، بلکه مشرک برای همیشه در آتش می‌‌ماند، و گناهان پایین‌‌تر از شرک را برای هرکس بخواهد به رحمت و فضل خویش می‌‌بخشاید، و هرکس احدی را با الله شریک قرار دهد به‌‌راستی که از حقیقت گمراه و بسیار دور شده است؛ زیرا خالق و مخلوق را با هم یکسان قرار داده است.

﴿إِن يَدْعُونَ مِن دُونِهِ إِلاَّ إِنَاثًا وَإِن يَدْعُونَ إِلاَّ شَيْطَانًا مَّرِيدًا﴾ [النساء: ١١٧]

١١٧ این مشرکان فقط بت‌‌های مادینه‌‌ای را همراه الله عبادت می‌‌کنند و به فریاد می‌‌خوانند که به نام‌‌های زنان مانند لات و عزی نامیده شده‌‌اند، و هیچ نفع و زیانی ندارند، آنها در حقیقت فقط شیطان را که از طاعت الله خارج شد و هیچ خیری در آن نیست عبادت می‌‌کنند؛ زیرا اوست که آنها را به عبادت بت‌‌ها فرمان می‌‌دهد.

﴿لَّعَنَهُ اللّهُ وَقَالَ لأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَّفْرُوضًا﴾ [النساء: ١١٨]

١١٨ و به همین منظور، الله او را از رحمتش راند، و این شیطان با ایراد سوگند به پروردگارش گفت: بخشی معلوم از میان بندگانت برای خودم قرار خواهم داد و آنها را از حق گمراه می‌‌سازم.

﴿وَلأُضِلَّنَّهُمْ وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللّهِ وَمَن يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِّن دُونِ اللّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُّبِينًا﴾ [النساء: ١١٩]

١١٩ و آنها را از راه راست تو بازخواهم داشت، و آنها را به وعده‌‌های دروغینی که گمراهیِ آنها را برای‌‌شان زیبا جلوه می‌‌دهد گرفتار خواهم کرد، و به آنها فرمان خواهم داد تا برای تحریم دامهایی که الله برای‌‌شان حلال کرده است گوش‌‌های دام‌‌ها را ببرند، و به آنها فرمان خواهم داد تا در آفرینش و فطرت الله تغییر ایجاد کنند، و هرکس شیطان را به عنوان دوست بگیرد که با او دوستی و از او اطاعت کند، به‌‌سبب دوستی با شیطانِ رانده شده، زیان آشکاری دیده است.

﴿يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلاَّ غُرُورًا﴾ [النساء: ١٢٠]

١٢٠ شیطان وعده‌‌های دروغین و آرزوهای پوچ به آنها می‌‌دهد، و در حقیقت، آنها را جز به باطلی که هیچ حقیقتی ندارد وعده نمی‌‌دهد.

﴿أُوْلَـئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَلاَ يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا﴾ [النساء: ١٢١]

١٢١ جایگاه اینها که گام‌‌های شیطان و آرزوهایی را که به آنها می‌‌دهد پیروی می‌‌کنند، آتش جهنم است که هیچ گریزگاهی از آن نمی‌‌یابند تا به آن پناه ببرند.

برخی فواید آیات:

• در بسیاری از رازگویی‌‌های مردم خیری نیست، بلکه چه بسا در آن گناه وجود دارد، و اندکی از سخنان آنها که میان‌‌شان رد و بدل می‌‌شود خیر و نیکو است.

• سرانجامِ دشمنی با رسول‌‌ج‌‌ و مخالفت با راه مؤمنان، دوری از الله و ورود به آتش است.

• تمام گناهان، تحت مشیت الله قرار دارند، که شاید برای صاحبش بخشیده شود، جز شرک که الله هرگز آن را نمی‌‌بخشاید.

• هدف شیطان، بازگرداندن مردم از عبادت الله متعال است، و از بزرگترین روش‌‌های او، آراستن باطل با آرزوهای فریبنده و وعده‌‌های دروغین است.|

الله پس از بیان مجازات پیروان شیطان، پاداش پیروان رسولان را بیان کرده و می‌‌فرماید:

﴿وَالَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّهِ قِيلا﴾ [النساء: ١٢٢]

١٢٢ و کسانی را که به الله ایمان آوردند و اعمال صالح نزدیک‌‌کننده به او تعالی انجام دادند به بهشت‌‌هایی درخواهیم آورد که رودها از زیر کاخ‌‌هایش جاری است و برای همیشه در آنها می‌‌مانند، این وعده‌‌ای از جانب الله است، و وعدۀ او تعالی حقیقت است، زیرا او در وعده خلاف نمی‌‌کند، و هیچ‌‌کس راستگوتر از الله نیست.

﴿لَّيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَن يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلاَ يَجِدْ لَهُ مِن دُونِ اللّهِ وَلِيًّا وَلاَ نَصِيرًا﴾ [النساء: ١٢٣]

١٢٣- ای مسلمانان- نجات و رستگاری تابع آرزوهای شما یا آرزوهای اهل کتاب نیست، بلکه این امر تابع عمل است، یعنی هرکس از شما که عمل بدی انجام دهد در روز قیامت مجازات آن را خواهد دید، و جز الله برای خود دوستی نمی‌‌یابد که به او نفع برساند، و هیچ یاوری برای خود نمی‌‌یابد که ضرر را از او دور سازد.

﴿وَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتَ مِن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُوْلَـئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلاَ يُظْلَمُونَ نَقِيرًا﴾ [النساء: ١٢٤]

١٢٤ و هرکس اعمال صالح انجام دهد چه مرد باشد یا زن، درحالی‌‌که ایمان حقیقی به الله متعال دارد، آنها که هم ایمان و هم عمل را یکجا داشته‌‌اند وارد بهشت می‌‌شوند، و ذره‌‌ای از پاداش اعمال‌‌شان کاسته نمی‌‌شود، هر چند مقدار ناچیزی به اندازۀ فرورفتگی پشت هستۀ خرما باشد.

﴿وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِّمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لله وَهُوَ مُحْسِنٌ واتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلا﴾ [النساء: ١٢٥]

١٢٥ و هیچ‌‌کس دین بهتری ندارد از آن کس که در ظاهر و باطن خودش را تسلیم الله کرده و نیت خویش را برای او تعالی خالص گردانیده است، و به نیکویی از احکام الله فرمان‌‌برداری کرده، و از دین ابراهیم÷ که اساس دین محمد‌‌ج‌‌ است پیروی کرده است، درحالی‌‌که از شرک و کفر، به توحید و ایمان روی آورده است. و الله ابراهیم÷ را با محبت کامل از میان سایر مخلوقاتش برگزید.

﴿وَللّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَكَانَ اللّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُّحِيطًا﴾ [النساء: ١٢٦]

١٢٦ و فرمانروایی آنچه در آسمان‌‌ها و زمین است فقط از آنِ الله است، و الله به هر چیزی از مخلوقاتش، احاطۀ علمی و توانایی و تدبیری دارد.

﴿وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاء قُلِ اللّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاء الَّلاتِي لاَ تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَن تَنكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَن تَقُومُواْ لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا﴾ [النساء: ١٢٧]

١٢٧ و – ای رسول- از تو در مورد زنان و آنچه که برای آنها و بر عهدۀ آنها واجب است می‌‌پرسند، بگو: الله آنچه را که در مورد آن پرسیدید به شما بیان می‌‌فرماید و نیز آنچه را که در قرآن بر شما تلاوت می‌‌شود، در مورد زنان یتیمی که قَیِّم‌‌شان هستید و مهریه یا میراث‌‌شان را که الله برای‌‌شان مقرر فرموده است نمی‌‌دهید، و در ازدواج با آنها تمایل ندارید، و از روی طمع در اموال‌‌شان، آنها را از ازدواج منع می‌‌کنید. و برای‌‌تان بیان می‌‌فرماید آنچه را که در مورد کودکان مستضعف واجب است، از پرداخت حق میراث‌‌شان به آنها، و اینکه با تسلط بر اموال‌‌شان بر آنها ستم نکنید، و وجوب انجام عادلانۀ آنچه باعث اصلاح امور یتیمان در دنیا و آخرت می‌‌شود را برای‌‌تان بیان می‌‌فرماید، و الله از هر کار خیری که برای یتیمان و دیگران انجام دهید، آگاه است و پاداش آن را به شما خواهد داد.

برخی فواید آیات:

• پاداش نزد الله، به مجرد آرزو و ادعا به دست نمی‌‌آید، بلکه ایمان و عمل صالح ناگزیر باید وجود داشته باشد.

• جزا از جنس عمل است، یعنی هرکس عمل بدی مرتکب شود، در قبال آن مجازات می‌‌شود، و هرکس کار نیکی انجام دهد، پاداشی بهتر از آن به او داده می‌‌شود.

• اخلاص برای الله متعال و پیروی از پیامبر اکرم‌‌ج‌‌، مقیاس پذیرش عمل نزد الله متعال هستند.

• اسلام، حقوق زنان و کودکان ضعیف را بزرگ شمرده است، چنان‌‌که ستم بر آنها را حرام گردانیده و رعایت مصالح‌‌شان را در پرتو احکامش واجب گردانده است.|

﴿وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِن بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلاَ جُنَاْحَ عَلَيْهِمَا أَن يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الأَنفُسُ الشُّحَّ وَإِن تُحْسِنُواْ وَتَتَّقُواْ فَإِنَّ اللّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا﴾ [النساء: ١٢٨]

١٢٨ و اگر زنی از شوهرش ترسید که خودش را از او برتر بپندارد و به او تمایل نشان ندهد، بر آن دو گناه نیست که با هم مصالحه کنند، چنان‌‌که زن از برخی حقوق واجب خودش مانند حق نفقه و مبیت (شب‌‌گذرانی) کوتاه بیاید، و صلح در اینجا از طلاق برای آن دو بهتر است، درحالی‌‌که نفس‌‌ها بر حرص و بخل آفریده شده‌‌اند، یعنی در کوتاه‌‌آمدن از حقوق خویش کوتاه نمی‌‌آیند، پس شایسته است که زن و شوهر این اخلاق را با تربیت نفس بر گذشت و نیکوکاری درمان کنند. و اگر در تمام امورتان نیکی کنید، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله متعال تقوای او را پیشه کنید، قطعاً الله از اعمال شما آگاه است، ذره‌‌ای بر او پوشیده نمی‌‌ماند، و جزای آن را به شما خواهد داد.

﴿وَلَن تَسْتَطِيعُواْ أَن تَعْدِلُواْ بَيْنَ النِّسَاء وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلاَ تَمِيلُواْ كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِن تُصْلِحُواْ وَتَتَّقُواْ فَإِنَّ اللّهَ كَانَ غَفُورًا رَّحِيمًا﴾ [النساء: ١٢٩]

١٢٩ و – ای شوهران- به‌‌سبب اموری که چه بسا خارج از ارادۀ شما هستند، هرگز نخواهید توانست در تمایل قلبی میان همسران عدالت کامل برقرار کنید، هر چند بر این کار مشتاق باشید. پس به صورت کامل از همسری که او را دوست ندارید، متمایل نگردید به این ترتیب که او را رها کنید مانند زنی معلق که شوهری ندارد که حقش را برپا دارد و یا مانند زن بی‌‌شوهری که به ازدواج چشم دارد. و اگر میان خود را اصلاح کنید به این نحو که خودتان را به برپایی حق همسر که دوست ندارید آن را انجام دهید وادارید، و در مورد او از الله بترسید؛ به‌‌راستی که الله نسبت به شما بسیار آمرزنده و مهربان است.

﴿وَإِن يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللّهُ كُلاًّ مِّن سَعَتِهِ وَكَانَ اللّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا﴾ [النساء: ١٣٠]

١٣٠ و اگر زن و شوهر با طلاق یا خُلع از یکدیگر جدا شوند، الله به فضل گستردۀ خویش، هر یک از آن دو را بی‌‌نیاز می‌‌کند، چنان‌‌که مرد را با همسری بهتر از همسر سابق بی‌‌نیاز می‌‌سازد، و زن را با شوهری بهتر از شوهر قبلی بی‌‌نیاز می‌‌سازد، و الله دارای فضل و رحمت گسترده است، و در تدبیر و تقدیرش بسیار داناست.

﴿وَللّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُواْ اللّهَ وَإِن تَكْفُرُواْ فَإِنَّ لِلّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَكَانَ اللّهُ غَنِيًّا حَمِيدًا﴾ [النساء: ١٣١]

١٣١ و آنچه در آسمان‌‌ها و زمین و میان این دو وجود دارد فقط از آنِ الله است. و از اهل کتاب، چه یهود و چه نصاری پیمان گرفتیم، و از شما پیمان گرفتیم که اوامر الله را اجرا کنید و از نواهی او بپرهیزید، و اگر این پیمان را انکار کنید، فقط به خودتان آسیب می‌‌رسانید؛ زیرا الله از طاعت شما بی‌‌نیاز است، و آنچه در آسمان‌‌ها و آنچه در زمین است، از آنِ اوست، و او از تمام مخلوقاتش بی‌‌نیاز است و تمام صفات و افعالش ستوده‌‌شده است.

﴿وَلِلّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَكَفَى بِاللّهِ وَكِيلا﴾ [النساء: ١٣٢]

١٣٢ مالکیت آنچه در آسمان‌‌ها و آنچه در زمین وجود دارد فقط برای الله است، اوست که سزاوار است از او فرمان‌‌برداری شود، و الله برای اداره‌‌ و تدبیر تمام امور مخلوقاتش کافی است.

﴿إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا﴾ [النساء: ١٣٣]

١٣٣ - ای مردم- اگر الله بخواهد شما را نابود می‌‌سازد و دیگرانی غیر از شما می‌‌آورد که از او اطاعت کنند و نافرمانی نکنند، و الله بر این کار تواناست.

﴿مَّن كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ الدُّنْيَا فَعِندَ اللّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَكَانَ اللّهُ سَمِيعًا بَصِيرًا﴾ [النساء: ١٣٤]

١٣٤- ای مردم- هرکس از شما فقط پاداش دنیا را در قبال کارش بخواهد، باید بداند که پاداش دنیا و آخرت نزد الله است، پس ثواب هر دو را از او بطلبد، و الله سخنان شما را می‌‌شنود، افعال شما را می‌‌بیند، و شما را در قبال آن جزا می‌‌دهد.

برخی فواید آیات:

• مستحب‌‌ بودن مصالحه میان زوجین هنگام اختلاف، و ترجیح دادن مصلحت با کوتاه ‌‌آمدن از بعضی حقوق برای دوام پیمان زناشویی.

• الله متعال، عدالت میان همسران را به‌‌خصوص در امور مادی که در توان شوهران است واجب گرداند، و بر عدالت در امور معنوی، مانند دوست ‌‌داشتن و تمایل قلبی که دشوار است آسان‌‌گیری کرده است.

• اگر هم‌‌نشینی زوجین ممکن نباشد، گناهی بر زوجین نیست که از یکدیگر جدا شوند.

• سفارش جامع برای تمام مردم از اولین تا آخرین‌‌شان، همان امر به تقوای الله متعال با اجرای اوامر و ترک نواهی است.|

﴿* يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُونُواْ قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاء لِلّهِ وَلَوْ عَلَى أَنفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ إِن يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقَيرًا فَاللّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلاَ تَتَّبِعُواْ الْهَوَى أَن تَعْدِلُواْ وَإِن تَلْوُواْ أَوْ تُعْرِضُواْ فَإِنَّ اللّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا﴾ [النساء: ١٣٥]

١٣٥ ای کسانی‌‌که به الله ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، در تمام احوال‌‌تان عدالت را برپا دارید، با هرکسی به حقیقت گواهی دهید، هر چند این امر اقتضا کند که بر زیان خودتان یا پدر و مادرتان یا خویشاوندان‌‌تان به حقیقت اقرار کنید، و فقر یا ثروت هیچ‌‌کس شما را بر ادای شهادت یا ترک آن وا ندارد؛ زیرا الله به فقیر و ثروتمندتان از شما سزاوارتر است و مصالح آن دو را می‌‌داند، پس در گواهی از شهوات پیروی نکنید تا از حق در آن منحرف نشوید، و اگر گواهی را اشتباه ادا کردید یا از ادای آن خودداری کردید؛ (بدانید) که الله نسبت به آنچه انجام می‌‌دهید بسیار داناست.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ آمِنُواْ بِاللّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِيَ أَنزَلَ مِن قَبْلُ وَمَن يَكْفُرْ بِاللّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً بَعِيدًا﴾ [النساء: ١٣٦]

١٣٦ ای کسانی‌‌که ایمان آورده‌‌اید بر ایمان‌‌تان به الله و رسولش، و به قرآن که آن را بر رسولش فرو فرستاد، وبه کتاب‌‌هایی که قبل از او آنها را بر رسولانش نازل کرد استوار باشید، و هرکس به الله و فرشتگانش و کتاب‌‌هایش و رسولانش و روز قیامت کفر ورزد، در حقیقت به فاصلۀ زیادی از راه راست دور شده است.

﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ آمَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ازْدَادُواْ كُفْرًا لَّمْ يَكُنِ اللّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلاَ لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلا﴾ [النساء: ١٣٧]

١٣٧ قطعاً کسانی از شما که پس از ایمان، کفر را تکرار کردند، چنان‌‌که در ایمان وارد شدند سپس از آن بازگشتند، سپس در آن داخل شدند، سپس از آن بازگشتند، و بر کفر اصرار کردند و بر آن مردند، الله بر آن نیست که گناهان‌‌شان را ببخشاید، و بر آن نیست که آنها را به راه راستی که به او تعالی می‌‌رسد توفیق دهد.

﴿بَشِّرِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا﴾ [النساء: ١٣٨]

١٣٨- ای رسول- منافقان را که ایمان را آشکار، و کفر را پنهان می‌‌کنند، بشارت بده به اینکه برای‌‌شان نزد الله عذابی رنج‌‌آور در روز قیامت است.

﴿الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاء مِن دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِندَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ العِزَّةَ لِلّهِ جَمِيعًا﴾ [النساء: ١٣٩]

١٣٩ این عذاب برای آن است که به جای مؤمنان، کافران را به عنوان یاران و یاوران خویش گرفتند، و بسیار شگفت است آن چیزی که باعث شده آنها را به دوستی بگیرند، آیا عزت و نیرومندی را نزد آنها می‌‌جویند تا با آن سربلند شوند؟! همانا تمام عزت و نیرومندی از آنِ الله است.

﴿وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللّهِ يُكَفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلاَ تَقْعُدُواْ مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُواْ فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِّثْلُهُمْ إِنَّ اللّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا﴾ [النساء: ١٤٠]

١٤٠ و – ای مؤمنان- الله در قرآن کریم بر شما فرو فرستاده است که هرگاه در مجلسی نشستید و در آن شنیدید که کسی آیات الله را مورد انکار و استهزا قرار می‌‌دهد، بر شما واجب است که نشستن با آنها را رها کرده و از مجالس‌‌شان برگردید، تا سخنی غیر از انکار و ریشخند آیات الله بزنند، زیرا اگر در حال انکار و ریشخند به آیات الله با آنها بنشینید پس از آن‌‌که آن را شنیدید، در مخالفت با فرمان الله، همانند آنها هستید؛ زیرا با نشستن‌‌تان، از الله نافرمانی کردید همان‌‌گونه که آنها با کفرشان نافرمانی کردند؛ به‌‌راستی که الله منافقان را که اظهار اسلام می‌‌کنند و در پنهان کفر می‌‌ورزند در روز قیامت با کافران در آتش جهنم یک‌‌جا جمع خواهد کرد.

برخی فواید آیات:

• وجوب برقراری عدالت در داوری میان مردم و هنگام ادای شهادت، هر چند حقیقت به زیان خود شخص یا یکی از خویشاوندانش باشد.

• مؤمن باید در انجام اعمال قلبی و بدنی که بر ایمان می‌‌افزاید بکوشد، و آن را در قلبش استوار سازد.

• بزرگی خطر منافقان علیه اسلام و پیروانش؛ به همین منظور، الله آنها را به شدیدترین عذاب در آخرت تهدید کرده است.

• اگر مؤمن نتواند بر کسی‌‌که به آیات و شریعت الله بی‌‌احترامی می‌‌کند اعتراض کند، جایز نیست که در این حالت با او بنشیند.|

﴿الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِن كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِّنَ اللّهِ قَالُواْ أَلَمْ نَكُن مَّعَكُمْ وَإِن كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُواْ أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُم مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَن يَجْعَلَ اللّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا﴾ [النساء: ١٤١]

١٤١ همان کسانی‌‌که انتظار می‌‌کشند خیر یا شری به شما برسد، پس اگر پیروزی‌‌ای از جانب الله به دست آورید و غنیمت بگیرید، به شما می‌‌گویند: مگر ما با شما نبودیم، به آنچه گواهی می‌‌دهید گواهی می‌‌دهیم؟! تا به غنیمت دست یابند، و اگر کافران بهره‌‌ای ببرند به آنها می‌‌گویند: آیا ما امور شما را بر عهده نداشتیم و به‌‌طور کامل به شما توجه و یاری نرساندیم، و با کمک به شما و دست‌‌کشیدن از کمک مؤمنان، شما را در برابر مؤمنان پشتیبانی نکردیم؟! پس الله در روز قیامت میان همگی آنها داوری می‌‌کند، آن‌‌گاه مؤمنان را با ورود به بهشت و منافقان را با افکندن در پایین‌‌ترین طبقۀ جهنم جزا می‌‌دهد، و الله به فضل خویش هرگز برای کافران تسلطی بر مؤمنان قرار نداده است، بلکه سرانجام (نیکو) را برای مؤمنان قرار خواهد داد.

﴿إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُواْ إِلَى الصَّلاَةِ قَامُواْ كُسَالَى يُرَاؤُونَ النَّاسَ وَلاَ يَذْكُرُونَ اللّهَ إِلاَّ قَلِيلا﴾ [النساء: ١٤٢]

١٤٢ منافقان با اظهار اسلام و پنهان‌‌نمودن کفر، به الله نیرنگ می‌‌زنند، درحالی‌‌که الله بر آنها نیرنگ می‌‌زند؛ زیرا او تعالی خون‌‌های‌‌شان را محافظت می‌‌کند درحالی‌‌که به کفرشان آگاهی دارد، و شدیدترین مجازات را در آخرت برای‌‌شان آماده کرده است، و هنگامی‌‌که برای نماز می‌‌ایستند، با کسالت و اکراه برمی‌‌خیزند، و الله را جز اندکی یاد نمی‌‌کنند مگر وقتی مؤمنان آنها را می‌‌بینند.

﴿مُّذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لاَ إِلَى هَـؤُلاء وَلاَ إِلَى هَـؤُلاء وَمَن يُضْلِلِ اللّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُ سَبِيلا﴾ [النساء: ١٤٣]

١٤٣ این منافقان در دودلی سرگشته هستند، یعنی در ظاهر و باطن نه با مؤمنان و نه با کافران هستند بلکه در ظاهر با مؤمنان و در باطن با کافران هستند، و – ای رسول- هرکس که الله او را گمراه کند، راهی برای هدایتش از گمراهی برای او نخواهی یافت.

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاء مِن دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَن تَجْعَلُواْ لِلّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُّبِينًا﴾ [النساء: ١٤٤]

١٤٤ ای کسانی‌‌که ایمان آورده‌‌اید و از رسولش پیروی کرده‌‌اید، کافران به الله را به جای مؤمنان به عنوان دوستانی صمیمی که آنها را دوست دارید نگیرید، آیا با این کارتان می‌‌خواهید الله را حجتی آشکار بر استحقاقتان بر عذاب علیه خودتان قرار دهید؟!

﴿إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَن تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا﴾ [النساء: ١٤٥]

١٤٥ همانا الله منافقان را در پایین‌‌ترین طبقۀ جهنم در روز قیامت قرار خواهد داد، و یاوری برای‌‌شان نخواهی یافت که عذاب را از آنها دفع کند.

﴿إِلاَّ الَّذِينَ تَابُواْ وَأَصْلَحُواْ وَاعْتَصَمُواْ بِاللّهِ وَأَخْلَصُواْ دِينَهُمْ لِلّهِ فَأُوْلَـئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا﴾ [النساء: ١٤٦]

١٤٦ مگر کسانی‌‌که با توبه از نفاق‌‌شان به‌‌سوی الله بازگشتند، و باطن خویش را اصلاح کردند، و به پیمان الله چنگ زدند، و عمل‌‌شان را بدون ریا برای الله خالص گرداندند، کسانی که این صفات را دارند، در دنیا و آخرت همراه مؤمنان هستند، و الله به زودی پاداش بسیار زیادی به مؤمنان خواهد داد.

﴿مَّا يَفْعَلُ اللّهُ بِعَذَابِكُمْ إِن شَكَرْتُمْ وَآمَنتُمْ وَكَانَ اللّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا﴾ [النساء: ١٤٧]

١٤٧ اگر شکر الله را بگزارید و به او ایمان آورید، او تعالی نیازی به عذاب‌‌دادن شما ندارد، زیرا او تعالی نیکوکار و مهربان است، بلکه شما را فقط به‌‌سبب گناهان‌‌تان عذاب می‌‌کند؛ پس اگر عمل صالح انجام دهید و شکر او را به خاطر نعمت‌‌هایش بگذارید، و در ظاهر و باطن به او ایمان آورید شما را عذاب نخواهد کرد، و الله نسبت به کسی‌‌که به نعمت‌‌هایش اعتراف کند شاکر است پس ثواب این کار را برای‌‌شان زیاد می‌‌کند، از ایمان مخلوقاتش آگاه است و هر یک را به‌‌سبب عملش جزا خواهد داد.

برخی فواید آیات:

• بیان صفات منافقان؛ از جمله: اشتیاق آنها بر نصیب خودشان، چه همراه مؤمنان باشد یا همراه کافران.

• بزرگترین صفات منافقان دودلی و سرگشتگی و آشفتگی است، زیرا در حقیقت نه با مؤمنان هستند و نه با کافران.

• نهی شدید از انتخاب کافران به عنوان دوست به‌‌جای مؤمنان.

• بزرگترین سپری که انسان در برابر عذاب الله متعال در آخرت برای خودش می‌‌سازد، ایمان و عمل صالح است.|

﴿* لاَّ يُحِبُّ اللّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوَءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَن ظُلِمَ وَكَانَ اللّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا﴾ [النساء: ١٤٨]

١٤٨ الله بدزبانی با صدای بلند را دوست ندارد، بلکه از آن نفرت دارد و آن را مورد تهدید قرار داده است، اما کسی‌‌که بر او ستم رفته باشد می‌‌تواند برای شکایت از ستمکارش و نفرین و مجازات او با مقابله به مثل، با صدای بلند بدزبانی کند؛ اما صبر مظلوم از گفتن بدی با صدای بلند بهتر است، و الله سخنان شما را می‌‌شنود، از نیات شما آگاه است، پس از سخن یا قصد بد بپرهیزید.

﴿إِن تُبْدُواْ خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُواْ عَن سُوَءٍ فَإِنَّ اللّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا﴾ [النساء: ١٤٩]

١٤٩ اگر هر خیرِ گفتاری یا رفتاری را آشکار کنید، یا آن را بپوشانید، یا از کسانی‌‌که به شما بدی روا داشته‌‌اند درگذرید؛ همانا الله بخشنده و تواناست، پس باید، گذشت در اخلاقِ شما جای داشته باشد، باشد که الله از شما درگذرد.

﴿إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَن يُفَرِّقُواْ بَيْنَ اللّهِ وَرُسُلِهِ وَيقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَن يَتَّخِذُواْ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا﴾ [النساء: ١٥٠]

١٥٠ همانا کسانی‌‌که به الله و رسولانش کفر می‌‌ورزند، و می‌‌خواهند میان الله و رسولانش تفاوت بگذارند؛ این‌‌گونه که به الله ایمان می‌‌آورند، و رسولانش را تکذیب می‌‌کنند، و می‌‌گویند: به برخی از رسولان ایمان می‌‌آوریم، و به برخی دیگر کفر می‌‌ورزیم، و می‌‌خواهند که راهی میان کفر و ایمان برگزینند و تصور می‌‌کنند که این راه، نجات‌‌شان می‌‌دهد.

﴿أُوْلَـئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُّهِينًا﴾ [النساء: ١٥١]

١٥١ کسانی‌‌که این روش را در پیش گرفته‌‌اند، در حقیقت کافر هستند؛ زیرا کسی‌‌که به رسولان یا برخی از آنها کفر ورزد، در حقیقت به الله و رسولش کفر ورزیده است، و عذابی خوارکننده در روز قیامت برای کافران آماده کرده‌‌ایم، تا به‌‌سبب سرکشی‌‌شان از ایمان به الله و رسولانش عذابی بر آنها باشد.

الله پس از بیان مجازات کافران، پاداش مؤمنان را بیان کرده و می‌‌فرماید:

﴿وَالَّذِينَ آمَنُواْ بِاللّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُواْ بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ أُوْلَـئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكَانَ اللّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا﴾ [النساء: ١٥٢]

١٥٢ و کسانی‌‌که به الله ایمان آوردند و او را یگانه دانستند، و هیچ‌‌کس را با او شریک قرار ندادند، و تمام رسولانش را تصدیق کردند، و همانند کافران میان هیچ‌‌یک از رسولان تفاوت نگذاشتند، بلکه به همگی آنها ایمان آوردند، الله بزودی پاداش بزرگی در قبال ایمان و اعمال صالح آنها که از ایمان سرچشمه می‌‌گیرد به آنها خواهد داد، و الله نسبت به بندگان توبه‌‌کارش بسیار آمرزنده و مهربان است.

﴿يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَن تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِّنَ السَّمَاء فَقَدْ سَأَلُواْ مُوسَى أَكْبَرَ مِن ذَلِكَ فَقَالُواْ أَرِنَا اللّهِ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُواْ الْعِجْلَ مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَن ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُّبِينًا﴾ [النساء: ١٥٣]

١٥٣- ای رسول- یهودیان از تو می‌‌خواهند که کتابی به یکباره از آسمان برای‌‌شان فرود آوری، تا نشانه‌‌ای بر راستگویی‌‌ات باشد، چنان‌‌که این درخواست را از موسی کردند. این درخواست از آنها را بزرگ مشمار؛ زیرا پیشنیان آنها درخواستی فراتر از آنچه اینها از تو می‌‌خواهند از موسی خواستند، آنجا که از او خواستند الله را آشکارا به آنها بنمایاند، پس به مجازات گناهی که مرتکب شدند، صاعقه آنها را دربرگرفت، سپس الله آنها را زنده گردانید، آن‌‌گاه پس از اینکه آیات روشن و دلالت‌‌کننده بر یگانگی و وحدانیت الله در ربوبیت و الوهیت برای‌‌شان آمد، گوساله را عبادت کردند، سپس از آنها درگذشتیم، و برای موسی حجتی آشکار در برابر قومش عطا کردیم.

﴿وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُواْ الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لاَ تَعْدُواْ فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُم مِّيثَاقًا غَلِيظًا﴾ [النساء: ١٥٤]

١٥٤ و به‌‌سبب گرفتن پیمان محکم بر آنها، برای ترساندن، کوه را بالای سرشان برافراشتیم تا به مفاد آن عمل کنند، و پس از برافراشتن کوه به آنها گفتیم: سجده‌‌کنان با خم‌‌کردن سرهای‌‌تان از در بیت المقدس وارد شوید، پس درحالی‌‌که بر نشیمنگاه‌‌های‌‌شان می‌‌خزیدند وارد شدند، و به آنها گفتیم: با اقدام به شکار در روز شنبه از حد نگذرید، اما کاری جز بی‌‌حرمتی نکردند و به شکار پرداختند، درحالی‌‌که پیمانی محکم و استوار در این مورد از آنها گرفته بودیم، اما این پیمان را شکستند.

برخی فواید آیات:

• برای مظلوم جایز است که ظلم و ظالم خود را برای کسی‌‌که امید دارد حقش را از ظالم بگیرد بازگو کند، هر چند سخنی بگوید که ظالم را ناراحت می‌‌کند.

• تشویق مظلوم بر گذشت – حتی زمانی‌‌که قدرت دارد- چنان‌‌که پروردگار – سبحانه- با وجود قدرت خویش، مجازات بندگانش را می‌‌بخشد.

• تفاوت‌‌گذاشتن میان رسولان با ایمان به برخی از آنها بدون برخی دیگر جایز نیست، بلکه ایمان به همگی آنها واجب است.|

﴿فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِم بَآيَاتِ اللّهِ وَقَتْلِهِمُ الأَنْبِيَاء بِغَيْرِ حَقًّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلاَ يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلا﴾ [النساء: ١٥٥]

١٥٥ پس آنها را از رحمت خویش راندیم به‌‌سبب اینکه پیمان محکمی را که از آنها گرفته شده بود شکستند، و به‌‌سبب کفرشان به آیات الله، و جسارت‌‌شان بر کشتن پیامبران، و این سخن‌‌شان که به محمد‌‌ج‌‌ گفتند: دل‌‌های ما در پوشش است، پس سخنانت را درنمی‌‌یابد، درحالی‌‌که امر آن‌‌گونه که می‌‌گفتند نبود، بلکه الله بر دل‌‌های‌‌شان مُهر زده بود به این سبب خیری به آن نمی‌‌رسید، پس جز ایمان کمی که نفعی برای‌‌شان ندارد ایمان نمی‌‌آورند.

﴿وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا﴾ [النساء: ١٥٦]

١٥٦ و به‌‌سبب کفرشان و اتهام زنا که به ناحق و از روی بهتان به مریم زدند، آنها را از رحمت راندیم.

﴿وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَـكِن شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُواْ فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِّنْهُ مَا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا﴾ [النساء: ١٥٧]

١٥٧ و آنها را لعنت کردیم به‌‌سبب این سخن دروغ‌‌شان که با افتخار گفتند: ما عیسی مسیح پسر مریم، رسول الله را کشتیم. اما آن‌‌گونه که ادعا کردند او را نکشتند و به دار نیاویختند، بلکه مردی را کشتند و به دار کشیدند که الله او را شبیه عیسی درآورد، پس گمان کردند که مقتول همان عیسی است. و یهودیانی که مدعی قتل او بودند و مسیحیانی که عیسی را به آنها تسلیم کردند، هر دو گروه در مورد او در حیرت و تردید هستند، آنها هیچ علمی به آن ندارند، و فقط از گمان پیروی می‌‌کنند، درحالی‌‌که گمان ذره‌‌ای از حق بی‌‌نیاز نمی‌‌گرداند، و به‌‌طور قطع آنها عیسی را نکشتند و او را به دار نیاویختند.

﴿بَل رَّفَعَهُ اللّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا﴾ [النساء: ١٥٨]

١٥٨ بلکه الله او را از مکر آنها نجات داد، و جسم و روح او را به‌‌سوی خودش بالا برد، و الله در فرمانروایی خویش شکست‌‌ناپذیری است که هیچ‌‌کس بر او چیره نمی‌‌شود، و در تدبیر و حکم و شریعتش بسیار داناست.

﴿وَإِن مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا﴾ [النساء: ١٥٩]

١٥٩ و از اهل کتاب هیچ‌‌کس نیست مگر اینکه پس از نزول عیسی در آخرالزمان و قبل از مرگش به او ایمان خواهد آورد، و عیسی در روز قیامت بر اعمال آنها، چه اعمالی که موافق شریعت و چه اعمالی که مخالف شریعت هستند، گواه است.

﴿فَبِظُلْمٍ مِّنَ الَّذِينَ هَادُواْ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَن سَبِيلِ اللّهِ كَثِيرًا﴾ [النساء: ١٦٠]

١٦٠ پس به‌‌سبب ستم یهودیان، و به‌‌سبب بازداشتن خودشان و دیگران از راه الله، تا آنجا که بازداشتن از خیر، خصلت و عادت آنها شد، برخی از خوراکی‌‌های پاکیزه را که برای‌‌شان حلال بود بر آنها حرام کردیم، پس هر حیوان چنگال‌‌داری را، و از گاو و گوسفند، پیه آن دو را به استثنای پیه‌‌هایی که بر پشت آن دو قرار دارد، بر آنها حرام کردیم.

﴿وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُواْ عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا﴾ [النساء: ١٦١]

١٦١ و به‌‌سبب اینکه به ربا داد و ستد کردند پس از آن‌‌که الله آنها را از خوردن ربا نهی کرد، و به‌‌سبب گرفتن اموال مردم بدون حق شرعی، و لذا عذابی رنج‌‌آور برای کافرانِ آنها آماده ساخته‌‌ایم.

پس از بیان عیوب اهل کتاب، مؤمنانِ آنها را ذکر کرده و می‌‌فرماید:

﴿لَّـكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاَةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أُوْلَـئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا﴾ [النساء: ١٦٢]

١٦٢ اما یهودیان ثابت‌‌قدم و توانگر در علم و مؤمنان، به قرآن که الله بر تو- ای رسول- نازل کرده ایمان دارند، و به کتاب‌‌هایی مانند تورات و انجیل که برای رسولان پیش از تو فروفرستاده است ایمان دارند، و نماز برپا می‌‌دارند، و زکات اموال‌‌شان را می‌‌پردازند، و به الله به عنوان معبودی یگانه که هیچ شریکی ندارد و به روز قیامت ایمان دارند، به‌‌زودی پاداشی بزرگ به این افراد خواهیم داد.

برخی فواید آیات:

• زدن مُهر بر دل‌‌ها، سبب محرومیت از فهمیدن است.

• بیان دشمنی یهودیان با پیامبر الله عیسی÷، که تا مرحلۀ تلاش برای قتل او رسیدند.

• بیان جهل و سرگردانی مسیحیان در مسألۀ به دار آویختن عیسی÷، و برخورد آنها با این مسأله با گمان‌‌های فاسد.

• بیان فضیلت علم؛ زیرا برخی از اهل کتاب تا جایی در علم توانا هستند که سبب ایمان آنها به پیامبر محمد‌‌ج‌‌ می‌‌گردد.|

﴿* إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِن بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإْسْحَقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا﴾ [النساء: ١٦٣]

١٦٣- ای رسول- قطعاً ما به تو وحی کردیم همان‌‌گونه که به پیامبران پیش از تو وحی کردیم، پس تو مورد تازه‌‌ای از میان رسولان نیستی، زیرا ما به نوح و پیامبرانی که پس از او آمدند وحی کردیم، و به ابراهیم و دو پسرش: اسماعیل و اسحاق، و به یعقوب پسر اسحاق، و به اسباط (پیامبران دوازده‌‌گانه از پسران یعقوب÷ در میان قبائل بنی‌‌اسرائیل) وحی کردیم، و به داود کتابی که همان زبور است عطا کردیم.

﴿وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِن قَبْلُ وَرُسُلاً لَّمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا﴾ [النساء: ١٦٤]

١٦٤ و رسولانی فرستادیم که قصۀ آنها را در قرآن برایت بیان کردیم، و رسولانی فرستادیم که از روی حکمتی قصۀ آنها را در قرآن برایت بیان نکردیم، و الله برای گرامی‌‌داشتن موسی، با او به نبوت- بدون واسطه- به صورت حقیقی صحبت کرد.

﴿رُّسُلاً مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا﴾ [النساء: ١٦٥]