َا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ و هنگامي كه سخن بيهوده بشنوند، از آن روي ميگردانند و ميگويند: «اعمال ما از آن ما، و اعمال شما از آن شماست. سلام بر شما ما خواهان [همنشيني با] نادانان نيستيم».
خداوند متعال عظمت قرآن و راستي و حقانيت آن را بيان داشته و ميفرمايد عالمان حقيقي آن را ميشناسند و به آن ايمان ميآورند، و اقرار ميكنند كه آن حق است. الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِن قَبْلِهِ كساني كه پيش از نزول قرآن به آنها كتاب داديم. و آنها اهل تورات و انجيل هستند و اين كتابها را تعيير نداده و تحريف نكردهاند. هُم بِهِ يُؤْمِنُونَ آنها به اين قرآن و كسي كه آن را آورده است ايمان ميآورند.
وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ و چون قرآن بر آنها خوانده شود، آن را ميشنوند و به آن يقين ميكنند قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّنَا و ميگويند: به آن ايمان آوردهايم، بيگمان آن حق و از جانب پروردگار ماست، چون با آنچه پيامبران آوردهاند موافق، و با آنچه در كتابها ذكر دشه مطابق است، و اخبار صادق و راستيني را در بر دارد، و مشتمل بر اوامر و نواهيي است كه در نهايت حكمت ميباشند.
گفته و شهادت اين گروه مفيد است، چون آنها آنچه را كه ميگويند از روي دانش و بينش است، زيرا آنها آگاه و اهل كتاب هستند، و ديگران كه آن را رد مينمايند، مخالفتشان هيچ شبههاي را ايجاد نميكند، و مخالفت آنها بيدليل است، چون برخي از آنها نادان هستند و برخي خود را به ناداني ميزنند و با حق مخالف ميباشند.
خداوند متعال فرموده است قل امنوا اولا تومنوا ان الذين اوتوا العلم من قبله اذا يتلي عليهم يخزون للاذقان سجدا بگو: به آن ايمان بياوريد يا ايمان نياوريد [سود يا ضرري به خدا نميرسد] همانا كساني كه قبل از نزول قرآن به آنها دانش داده شده است، هنگامي كه قرآن بر آنها خوانده شود به سجده ميافتند.
إِنَّا كُنَّا مِن قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ همانا ما پيش از آن فرمانبردار بوديم. بنابراين ما بر ايمان و اسلامي كه خداوند به ما ارزاني نمود ثابت و پابرجا مانده، و اين قرآن را تصديق نموده و به كتاب اول و آخر ايمان آورده ايم.
و ديگران كه اين كتاب را تكذيب ميكنند اين كارشان ايمان آنها را به كتاب اول [=تورات] نقضها ميكند.
أُوْلَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَّرَّتَيْنِ كساني كه به دو كتاب قرآن و تورات ايمان آوردهاند دو بار اجر و پاداششان داده ميشود؛ يك بار به خاطر ايمان به كتابهاي پيشين و يك بار به خاطر ايمان به قرآن مزد و پاداش داده ميشوند. بِمَا صَبَرُوا به سبب اينكه بر ايمان شكيبايي ورزيدند و بر عمل پابرجا ماندند و هيچ شبههاي آنها را از ايمان و عمل متزلزل نكرد، و هيچ رياست و شهرتي آنها را از ايمان دور نداشت. وَيَدْرَؤُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ و يكي از ويژگيهاي خوب آنان- كه از اثار ايمان درست آنهاست- اين است كه با هر كس نيكي ميكنند، حتي با كسي كه به آنها بدي كرده است. پس با سخن و عمل زيبا با او نيكي ميكنند، و در مقابل بدي او سخن پسنديده و كار زيبا انجام ميدهند، چون آنها به مقام رفيع صاحب اين فضيلت و اخلاق بزرگ واقفند. و كسي جز فرد خوشبخت و سعادتمند به اين مهم دست نمييابد.
وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ و چون و چون سخت بيهوده از فرد جاهلي بشنوند از او روي بر ميتابند، وَقَالُوا و سخن بندههاي خردمند خداوند بخشنده را بر زبان ميآورند و ميگويند: لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ هر كس از ما طبق عمل خودش مجازات خواهد شد، و گناه كسي بر دوش ديگري گذاشته نميشود. و از اين لازم ميآيد كه آنها از سخن لغو و باطل و بيفايدهاي كه جاهلان بر زبان ميرانند بيزاري ميجويند سَلَامٌ عَلَيْكُمْ جز خير و خوبي از ما نميشنويد، و ما به اقتضاي جهالتتان شما را مورد خطاب قرار نميدهيم شما گر چه براي خودتان اين چراگاه زشت را پسنديدهايد ولي ما خود را از آن پاك و بدور ميداريم، و خويشتن را از فرو رفتن در آن حفظ ميكنيم لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ و ما همنشيني با جاهلان را نمي پسنديم.إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاء وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ [اي پيامبر!] تو نميداني كسي را كه دوست داري هدايت كني، بلكه خداوند هر كس را كه بخواهد هدايت ميكند، و او به هدايت شدگان داناتر است.
خداوند متعال ميفرمايد: تو اي محمد! – و ديگران به طريق- اولي- نميتواني كسي را هدايت كني، گر چه آن فرد را بيش از همةمردم دوست داشته باشي، چون اين كاري است كه مردم نميتوانند آن را انجام دهند، و براي آنها مقدور نيست كه به كسي توفيق هدايت بدهند و ايمان را در قلب وي بيافرينند، بلكه اين كار در دست خداست، و هر كس را كه بخواهد هدايت ميكند، و او بهتر ميداند كه چه كسي صلاحيت هدايت را دارد،، پس او هدايت مينمايد. و او ميداند كه چه كسي شايستة هدايت نيست، پس او را بر گمراهياش باقي ميگذارد.
و اما اين كه خداوند به پيامبرش فرموده است: إِنَّكَ لَتَهْدِي الي صراط مستقيم و بيگمان تو به راه راست هدايت ميكني، منظور از هدايت در اينجا تبيين و راهنمايي است. پس پيامبر (ص) راه راست را بيان ميدارد و مردم را به در پيش گرفتن آن تشويق ميكند، و آنچه را در توان دارد صرف مينمايد تا مردم راه راست را در پيش بگيرند. اما اينكه پيامبر هدايت را در دلهاي مردم بيافريند و آنها را توفيق دهد تا هدايت شوند، هرگز چنين در دست وي نيست.
بنابراين اگر پيامبر توانايي اين كار را داشت عمويش ابوطالب را كه به او نيكي كرد و او را ياري داد و از قومش حفاظت كرد و از پيامبر دفاع نمود، هدايت ميكرد. اما پيامبر اين احسان را به او كرد كه وي را به دين دعوت داد و كاملاً دلسوز و خيرخواه او بود و در اي راه بسيار كوشيد. اما هدايت به دست خداست.وَقَالُوا إِن نَّتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّن لَّهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِن لَّدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ و گفتند: «اگر همراه تو از هدايت پيروي كنيم از سرزمين خود ربوده ميشويم». آيا آنان را در «حرم امن» جاي ندادهايم، كه فرآوردههاي هر چيزي براي روزي [آنان] از نزد ما به سوي آن سرازير ميشود؟ بلكه بيشترشان نميدانند.
وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَن مِّن بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ و چه بسيار شهرها را نابود ساختيم كه [اهالي آنها] در زندگي خود مست و مغرور شده و سركشي كرده بودند. اين خانههاي ايشان است كه بعد از آنان جز مدت اندكي مورد سكونت قرار نگرفته است و ما خودمان مالك و صاحب [ديار آنان] شديم.
وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا و