َّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ آيا ندانستهاي تمام موجوداتي كه در آسمانها و زمين هستند خداوند را به پاكي ياد ميكنند؟! و پرندگان نيز كه [در حال پرواز] بال ميگشايند [او را تسبيح ميگويند؟!] همگي به نماز و تسبيح خود آشنايند و خداوند به آنچه ميكنند آگاه است.
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ و فرمانروايي آسمانها و زمين از آن خدا است و بازگشت [همة شما] به سوي او است.
خداوند بندگانش را از عظمت خويش و كمال قدرت و فرمانروايياش و نيازمندي همة آفريدهها به او و بندگي كردن همة مخلوقات براي وي آگاه مينمايد. پس ميفرمايد: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ آيا نميداني كه همة انسانها و همة موجوداتي كه در آسمانها و زمين به سر ميبرند از قبيل جاندار و بيجان، خداوند را به پاكي ياد ميكنند و او را تسبيح ميگويند؟! وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ و همة پرندگاني كه در حال پرواز در آسمان بال گستردهاند سرگرم تسبيح او هستند؟! كُلٌّ هر يك از اين مخلوقات و آفريدههاي الهي قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ نيايش و تسبيح خود را ميداند. يعني هر يك بر حسب حالتي كه مناسب او است نيايش و عبادتي دارد و اين نيايش و عبادت را خداوند به وي الهام كرده، يا به وسيلة پيامبران به آنها آموخته شده است، مانند انسانها و جنها و ملائكه كه روش عبادت را به وسيلة پيامآوران خويش آموختهاند. و يا روش عبادت به آنها الهام شده است مانند ساير مخلوقات الهي كه خداوند به آنها الهام نموده چگونه به نيايش و پرستش او بپردازند. و اين احتمال قويتر و راجحتر است، به دليل اينكه فرموده است: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ و خداوند به آنچه ميكنند دانا است. يعني همة كارهايشان را ميداند و هيچ چيزي از كارهايشان بر او پوشيده نيست و آنها را طبق كارهايي كه انجام ميدهند سزا و جزا خواهد داد. بنابراين خداوند اعمالشان را ميداند، چون آن اعمال را او به آنها آموخته است. و نيز به اهداف و مقاصدشان كه پاداش و سزا را در بر دارد آگاه است.
و احتمال دارد كه ضمير در قد علم صلانه و تسبيحه به خداوند برگردد، و معني اينطور شود: خداوند نيايش و تسبيح هر يك از آنان را ميداند، گرچه شما بندگان از آن چيزي نميدانيد، مگر آنچه كه خداوند شما را به آن آگاه نموده است. و اين آيه مانند فرمودة الهي است كه ميفرمايد: تسبح لهالسماوات السبع و الارض و من فيهن و ان من شيء الا يسبح بحمده و لكن لا تفقهون تسبيحهم انه كان حليماً غفورا آسمانهاي هفتگانه و زمين و كساني كه در آن هستند او را تسبيح ميگويند و هيچ چيزي نيست مگر اينكه او را ستايش ميگويد، اما شما ستايش آنها را نميدانيد. بيگمان او بردبار آمرزنده است.
وقتي بندگي و نيازمند بودن مخلوقات را براي خداوند بيان كرد، و اينكه آنها در پرستش خداوند و يگانه دانستن وي محتاج پروردگار هستند، نيز بيان نمود كه آفريدهها در راستاي پرورش يافتن و سامان گرفتن اموراتشان نيازمند خداوند ميباشند، فرمود: ولله مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ و فرمانروايي آسمانها و زمين از آن خدا است؛ خداوند آفريننده و روزي دهنده آنها است و با فرمان شرعي و تقديري خويش در آسمان و زمين تصرف مينمايد.
و در جهان آخرت نيز با فرمان جزايي خويش در آسمانها و زمين تصرف مينمايد. چون ميفرمايد: و اليالله المصير و بازگشت به سوي خدا است. يعني بازگشت همة مخلوقات و سرانجام آنها به سوي خداوند است و آنان را بر حسب كارهايشان مجازات مينمايد.أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاء مِن جِبَالٍ فِيهَا مِن بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَن يَشَاء وَيَصْرِفُهُ عَن مَّن يَشَاء يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ آيا نديدهاي كه خداوند ابري را روان ميسازد، آنگاه اجزاي آن را به هم ميآورد، سپس آنرا در هم ميفشرد، آگاه ميبيني كه باران از لابلاي آن بيرون ميريزد و از [ابرهاي مانند] كوه تگرگ فرود ميآورد، آنگاه آن را به هر كس بخواهد ميرساند و آن را از هر كس كه بخواهد باز ميدارد. نزديك است درخشش برقش ديدگان را از بين ببرد.
يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِّأُوْلِي الْأَبْصَارِ خداوند شب و روز را ميگرداند، بيگمان در اين [كار] عبرت بزرگي است براي كساني كه چشم داشته باشند.
آيا با چشمان خود عظمت و قدرت الهي را مشاهدت نكردهاي كه چگونه يُزْجِي سَحَابًا قطعههاي پراكندة ابرها را به سوي هم روان ميسازد؟ ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ سپس اين قطعهها را گرد ميآورد و آن را همچون كوه تبديل به ابرهايي متراكم ميسازد، فَتَرَى الْوَدْقَ آنگاه ميبيني كه از لابلاي آن رگبار تند و باران آرام فرود ميريزد، تا به سبب آن نفع و فايده حاصل شود، بدون اينكه زياني به بار آورد. و آبراهها و گودالها پر ميشوند، و رودها جاري ميگردند و از زمين هر نوع گياهي ميرويد. و گاهي خداوند از آن ابر تگرگي فرود ميآورد كه به هر چيزي برخورد نمايد آن را تلف ميكند و از بين ميبرد، فَيُصِيبُ بِهِ مَن يَشَاء وَيَصْرِفُهُ عَن مَّن يَشَاء و هر كس را بخواهد با آن زيان ميرساند، و هر كس را كه بخواهد از زيان آن بدور ميدارد. يعني بر حسب حكم و تقدير الهي و حكمت قابل ستايش او چنين ميشود.
يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِنزديك است درخشش اين ابر چشمها را از بين ببرد. آيا كسي كه اين ابر را پديد آورده و به سوي بندگان نيازمندش فرستاده، و آن را به صورتي بر زمين فرو ميفرستد كه فايده و سود [فراواني] عايدشان شود، و به وسيلة آن زيان زيادي از آن دور گردد، داراي قدرت كامل نيست؟! و آيا خواست او نافذ نمِابشد؟! و آيا او داراي حجتي گسترده نميباشد.
يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خداوند شب و روز را دگرگون مينمايد؛ آن را از گرما به سرما و از سرما به گرما و از شب به روز و از روز به شب تغيير ميدهد، و روزگار را در بين مردم دست به دست ميگرداند. إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِّأُوْلِي الْأَبْصَارِ واقعاً در اين كار و تغيير احوال عبرت بزرگي است براي كساني كه چشم داشته باشند، و بنگرند، و بيانديشند. و براي كساني كه عقلهاي تيزبين داشته باشند. همانطور كه چشمها امور محسوس را مشاهده مينمايد پس فردي كه داراي بصيرت باشد با نگاهي عبرتآموز و با تفكر به اين مخلوقات مينگرد، و در آن تدبر مينمايد كه براي چه منظوري آفريده شدهاند؟ و فردي كه رويگردان و جاهل است همچون حيوان از روي غفلت و بيخبري به مخلوقات مينگرد.وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِن مَّاء فَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُ