يدا  کنيد. وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَن نُّؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلَا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِندَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ ؛ و کافران  گفتند : ما نه  به  اين  قرآن  ايمان  مي  آوريم  و نه  به  کتابهاي   پيش  از آن  اگر ببيني  ، آن  روز که  ستمکاران  را به  پيشگاه  پروردگارشان  نگه  دارند ، رو به  يکديگر کنند و سخن  گويند  زبون  شدگان  به  قدرتمندان   گويند :اگر شما نبوديد ، ما ايمان  آورده  بوديم.
قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءكُم بَلْ كُنتُم مُّجْرِمِينَ؛ قدرتمندان  به  زبون  شدگان  گويند : آيا از آن  پس  که  شما را به  راه ، هدايت فرا خواندند ، ما شما را باز داشتيم  ? نه  ، شما خود گناهکار بوديد.
وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَن نَّكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَندَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ؛ زبون  شدگان  به  قدرتمندان  گويند : نه  ، شما شب  و روز حيلت  مي  کرديد ،، آنگاه  که  ما را فرمان  مي  داديد که  به  خداي  يکتا کافر شويم  و براي  او همتاياني  قرار دهيم   و چون  عذاب  را ببينند در دل  پشيماني  کنند  و ما  غلها را بر گردن  کافران  بگذاريم   آيا نه  چنين  است  که  در برابر  اعمالشان  مجازات  مي  شوند ?
خداوند خبر مي دهد ميعاد کساني که بر آمدن عذاب عجله و شتاب دارند حتما به هنگام فرا رسيدن زمانش خواهد آمد. سپس حالت آنها را در آن روز بيان کرد و  فرمود: اگر حالت آنها را ببيني آن گاه که نزد پروردگارشان نگاه داشته مي شوند و سران کفر و گمراهي و کساني که از آنها پيروي مي کردند جمع مي شوند، حالتي وحشتناک را مشاهده خواهي کرد، و مي بيني که چگونه با يکديگر گفتگو مي  کنند، « يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا» مستضعفان و زيردستان که پيروان هستند، « لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا» به مستکبران و رهبران مي گويند:« لَوْلَا أَنتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ»  اگر شما نبوديد ما ايمان مي آورديم، اما شما بين ما و بين  ايمان آوردنمان حايل گشتيد و  ناسپاسي را برايمان آراستيد. پس ما از شما پيروي کرديم .  منظورشان اين است که سران عذاب داده شوند، اما آنها مورد عذاب قرار نمي گيرند.
« قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءكُم بَلْ كُنتُم مُّجْرِمِينَ» مستکبران به صورت پرسش و در حالي که مي گويند همه ي ما در جرم و گناه شريک هستيم، به مستضعفان مي گويند:آيا ما با زور و قدرت شما را از هدايتي که برايتان آمده بود بازداشتيم؟ خير، بلکه شما خود مجرم بوديد. يعني با اختيار خود به جرم و گناه دست يازيديد، و شما را بر آن مجبور نکرديم، اگرچه ما گناه و جنايت را برايتان زيبا و آراسته جلوه داديم و ما بر شما هيچ سلطه و قدرتي نداشتيم.
« وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَن نَّكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَندَادًا » و مستضعفان مي گويند: بلکه توطئه ي شب و روز شما سبب شد که ما از هدايت بازمانيم، چرا که شما کفر را براي ما زيبا جلوه داديد و ما را به سوي آن دعوت مي کرديد و مي گفتيد: آن حق است، و حق را مورد عيب جويي قرار مي داديد و  ادعا نموديد که باطل است. و همواره به توطئه ومکر مي پرداختيد تا اينکه ما را فريب داديد و دچار فتنه امان کرديد. پس اين گفتگو به آنها فايده اي نمي دهد جز اينکه از يکديگر بيزاري مي جويند و پشيماني بزرگ عايدشان مي شود. بنابراين فرمود:« وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ» و دلايلي که هريک براي نجات خود از عذاب مي آورد کارساز نيست و هريک مي داند که او ستمگر و سزاوار عذاب مي باشد. پس هريک از آنها به شدّت پشيمان مي شود و آرزو مي کند که اي کاش برحق بود و باطلي که او را به اين عذاب گرفتار کرده اس رها مي کرد! و آنها اين را در دل خود مي گويند چون از اقرار عليه خود مي ترسند. و در بعضي جايگاه هاي قيامت و وقتي که وارد آتش مي شوند اين پشيماني را آشکارا اعلام مي دارند:« وَيومَ يعَصُّ الظَّالِمُ عَلَي يدَيهِ يقُولُ يلَيتِنِي اتَّخَذتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلَاَ، يويلَتَي لَيتَنِي لَم أَتَّخَذِ فُلَانَا خَلِِيلَاَ» و روزي که ستمگر دست هايش را گاز مي گيرد و مي گويد: اي کاش همراه با پيامبر راهي بر مي گرفتم! اي واي بر من ! کاش فلاني را به دوستي بر نمي گرفتم! « وَقَالُوا لَو کُنَّا نَسمَعُ أَو نَعقِلُ مَا کُنَّا فِِي أَصحَبِ السَّعير، فَاعتَرفُوا بِذَنبِهِم فَسُحقَاَ لِّأَصحَبِ السَّعير» و مي گويند : « اگر مي شنيديم يا خرد مي ورزيديم در زمره ي دوزخيان قرار نمي گرفتيم. پس به گناهانشان اعتراف مي کنند. نفرين بر دوزخيان باد.
« وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا» و ما بر گردن کافران زنجيرها مي اندازيم و به زنجير کشيده مي شوند، همان طور که زنداني با زنجير بسته مي شود. خداوند متعال فرموده است: « إِذِ الأَغلَلُ فِي أَعنَقِهِم وَالسَّلَسِلُ يسحَبُونَ ، فِي الحَمِِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يسجَرُونَ» آن گاه که طوق ها و زنجيرها بر گردنشان است و در آتش داغ کشيده شده، و انگهي در آتش سوخته مي شوند. « هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ» اين عذاب و شکنجه و زنجيرها و طوق هاي سنگين جزاي  کفر و گناهاني است که مي کردند.وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِّن نَّذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ كَافِرُونَ؛ ما هيچ  بيم  دهنده  اي  به  قريه  اي  نفرستاديم  ، جز آنکه  توانگران  عياشش   گفتند : ما به  آنچه  شما را بدان  فرستاده اند ايمان  نمي  آوريم.
وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ؛ و گفتند : اموال  و اولاد ما از همه  بيشتر است  و کس  ما را عذاب  نکند.
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَاء وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ؛ بگو : پروردگار من  است  که  روزي  هر کس  را که  بخواهد فراوان  مي  کند و  برهر که  بخواهد تنگ  مي  گيرد  ولي  بيشتر مردم  نمي  دانند.
وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُم بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِندَنَا زُلْفَى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُوْلَئِكَ لَهُمْ جَزَاء الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُو