نشين ميسازد. آيا با خداوند معبود به حقي هست؟! شما بسيار كم پند ميپذيريد.
أَمَّن يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَن يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ [آيا بتها بهترند] يا خداوندي كه شما را در تاريكيهاي بيابان و دريا رهنمود ميكند، و خداوندي كه پيش از [باران] رحمتش بادها را مژدهرسان ميفرستد. آيا معبودي ديگر با خدا هست؟ خداوند از آنچه شريك وي ميسازيد برتر است.
أَمَّن يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَن يَرْزُقُكُم مِّنَ السَّمَاء وَالْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ چه كسي آفرينش را آغاز ميكند، سپس آن را باز ميگرداند؟! و چه كسي آفرينش را آغاز ميكند، سپس آن را باز ميگرداند؟! وچه كسي شما را از آسمان و زمين روزي ميدهد؟ آيا معبودي با خدا هست؟! بگو: «دليل و برهان خود را بياوريد اگر راست ميگوييد».
سپس چيزهايي را كه به وسيلة آنها ميتوان دريافت كه خداواند معبود به حق است، و پرستش او حق، و پرستش غير او باطل است به تفضيل بيان كرد و فرمود: أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ آيا خداوندي كه آسمانها و ماه و خورشيد و ستارگاني كه در آن هستند و فرشتگان و زمين و كوهها و درياها و رودها و درختاني كه در زمين هستند و ديگر چيزها را آفريده است، وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ السَّمَاء مَاء فَأَنبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ و به خاطر شما از آسمان باراني فرو فرستاده است كه با آن باغهاي زيبا و ميوههاي لذيذ و متنوع روياندهايم، آيا چنين خداوندي بهتر است، يا آنچه كه شريكش ميسازند؟!
مَّا كَانَ لَكُمْ أَن تُنبِتُوا شَجَرَهَا و اگر منت خدا بر شما نبود و باران را بر شما نازل نميكرد، نميتوانستيد درختان آن را برويانيد. أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ آيا خدايي به همراه خداوند وجود دارد كه اين كارها را انجام دهد تا سزاوار آن باشد. به همراه خداوند عبادت و پرستش شود؟! بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ نه! بلكه آنها قومي هستند كه چيزهاي ديگر را با خدا برابر قرار ميدهند، با اينكه ميدانند او يكتا و يگانه است، و جهان بالا و پايين را آفريده است، و اوست كه روزي را فرو ميفرستد.
آيا بتها بهترند كه از هر جهت ناقصاند و كاري نميتوانند انجام دهند، و روزي و فايدهاي نميتوانند برسانند، يا خداوند كه جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا زمين را قرارگاهي گردانده تا بندگان بر آن مستقر شوند، و در آن سكني گزينند و كشاورزي كنند و خانه بسازند و رفت و آمد نمايند؟! وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا و در سطح زمين رودخانههايي پديد آورده است كه بندگان در آبياري كشتزارها و درختان خود از آن استفاده ميكنند. وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ و كوههايي براي زمين آفريده است كه آن را محكم و پابرجا دارند، و اين كوهها ميخهايي براي زمين هستند و آن را از تكان خوردن باز ميدارند. وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا و ميان دو درياي شيرين و شور مانعي قرار داده است كه نميگذارد با هم مخلوط شوند، چون اگر آب شور و شيرين مخلوط گردند منفعتي كه از هر يك از اين آبها مورد نظر است از دست ميرود، بلكه خداوند مانعي را در ميان آن دو قرار داده است. و محل جاري شدن رودخانهها در زمين را دور از درياها قرار داده است، بنابراين مقاصد و منافعي كه مورد نظر است به دست ميآيد.
أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ آيا معبودي با خداوند هست كه اين كارها را انجام دهد تا با خدا برابر قرار داده شده و شريك خدا قرار داده شود؟!
بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ نه! چنين نيست، بلكه بيشتر آنان نميدانند، بنابراين به تقليد از سران خود چيزهايي را شريك خداوند ميسازند، و چنانچه درك وشعوري داشتند چيزي را شريك خدا نميخواستند.
چه كسي جز خداوند يگانه به فرياد درماندهاي ميرسد كه رنجها و سختيها او را پريشان كرده، و دستيابي به خواستههايش براي او مشكل است، و چارهاي براي رهايي از آنچه به آن گرفتار شده است ندارد؟! و چه كسي جز خداوند يگانه بلا و شر و مشكل را دور ميسازد؟ وچه كسي شما را جاشنيان در زمين قرار ميدهد و به شما قدرت و ثروت ميبخشد، و روزي به شما ارزاني ميدارد و نعمتهايش را به شما ميرساند؟! و بدانيد كه جانشين كساني ميشويد كه پيش از شما بودهاند. همانطور كه به زودي شما را از جهان خواهد برد، و قومي ديگر را بعد از شما ميآورد. آيا همراه با خداوند كه اين كارها را ميكند معبودي هست؟!
خير، هيچ كس نيست كه در انجام اين كارها همراه خدا باشد، حتي شما مشركان اعتراف ميكنيد كه اين كارها را فقط خداوند انجام ميدهد. بنابراين هر گاه زباني به آنها ميرسيد خالصانه خدا را به فرياد ميخواندند، چون ميدانستند كه تنها او ميتواند اين زيان و مشكل را دور نمايد. قَلِيلًا مَّا تَذَكَّرُونَ اما بسيار كم اندرز ميگيريد، وكم در امور ميانديشيد، اموري كه اگر آنها را به ياد آوريد متذكر شده و هدايت ميشويد. اما غفلت و رويگرداني، شما را فرا گرفته استو بنابراين پشيمان نميشويد و توبه نميكنيد و هدايت نمييابيد.
چه كسي شما را هدايت ميكند آنگاه كه در ميان تاريكيهاي خشكي و دريا قرار ميگيريد، آنجا كه راهنما و نشانهاي وجود ندارد و جز هدايت و راهنمايي خداوند وسيلهاي براي نجات شما نيست، و فقط او راه را برايتان هموار و آسان مينمايد. خداوندي كه اسباب و وسايلي را برايتان فراهم آورده است كه به وسيلة آن راهياب ميشويد.
وَمَن يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ خداوندي كه پيش از باران بادهايي را به عنوان مژدهرسان ميفرستد. بادها را ميفرستد تا ابرها را پراكنده نمايند، سپس ابرها را به هم پيوند داده، وجمع ميكنند، سپس باران را از خلال آن فرو ميفرستد و بندگان قبل از آمدن باران به وسيلة اين بادها شادمان ميشوند. أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ آيا معبودي با خداوند هست كه اين كارها را بكند؟ يا اينكه او تنها و يگانه اين كارها را انجام ميدهد؟! پس وقتي كه او به تنهايي اين كارها را انجام ميدهد چرا چيزهايي ديگر را شريك او ميسازيد و غير او را پرستش ميكنيد؟!
تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ پاك و برتر است خداونداز شرك آنها، و از اينكه غير از او را با وي برابر قرار دهند.
چه كسي آفرينش را آغاز ميكند، و مخلوقات را پديد ميآورد، و سپس روز قيامت آنها را باز ميآفريند؟! و چه كسي از آسمان و زمين به وسيلةباران و گياهان به شما روزي ميدهد؟ أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ آيا معبودي هست كه به همراه خدا اين كارها را بكند و توانايي انجام دادن آن را داشته باشد؟! قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ بگو: اگر راستگوييد دليل و حجت خود را بياوريد.
و اگر فرض را بر آن بگيريم كه آنچه شما ميگوييد صحت دارد، و آن معبودان باطل در يكي از اين چيزها با خداوند مشاركت دارند، اين فقط يك دعاست كه بدون د